Σάββατο, 26 Μαρτίου 2011

Η περί θεού αυταπάτη - Richard Dawkins (μέρος 7)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Πρόλογος
1 Wendy Kaminer, «The last taboo: why America needs atheism», New Republic 14 Οκτωβρίου 1996• http://www.positiveatheism.org/writ/kaminer/htm.
2 Προσωπική επικοινωνΐα με τους δρ Zoe Hawkins, δρ Beata Adams και δρ Paul St John Smith.
Ι.Ένας βαθιά θρησκευόμενος άτπστος Άξιοι σεβασμον
3 To τηλεοτιτικό ντοκιμαντέρ, μέρος του οποίου αποτελούσε η συγκεκριμένη συνέντευξη, μεταγράφηκε και εκδόθηκε σε βιβλίο (Winston 2005).
4 Dennett (2006). Ανάξιοι σεβασμού
5 Ολόκληρος ο λόγος έχει μεταγραφεί στο Douglas Adams, «Is there an artificial God?», 2003.
6 Perica (2002). Βλ. επίσης http://www.historycooperative.Org/journals/ahr/108.5/br_151.html.
7 «Dolly and the cloth heads», cruo Dawkins (2003).
8 http://scotus.ap.org/scotus/04-1084p.zo.pdf.
9 Richard Dawkins, «The irrationality of faith», New Statesman (Λονδίνο), 31 Μαρτίου 1989.
10 Columbus Dispatch, 19 Αυγούστου 2005.
11 Los Angeles Times, 10 Απριλίου 2006.
12 http://gatewaypundit.blogspot.com/2006/02/islamic-society-of-denmark-used-fake.html.
13 http://news.bbc.co.Uk/2/hi/south_asia/4686536.stm• http://www.neandernews.com/?cat=6.
14 Independent, 5 Φεβρουαρίου 2006.
15 Andrew Mueller, «An argument with Sir Iqbal», Independent on Sunday, 2 Απριλΐου 2006, Sunday Review section, σελ. 12-16.
414

2. Η Υττόθεση για την Ύπαρξη του Θεού
16 Mitford κα; Waugh (2001). Πολυθεϊσμός
17 http://www.newadvent.org/cathen/06608b.htm.
18 http://www.catholic-forum.com/saints/indexsnt.htm?NF=l.
Η εκκοαμίκενση, οι Πατέρες τον Έθνονς και η θρησκεία στην Αμερική
19 Αρχεία του Κονγκρέσου, 16 Σεπτεμβρίου 1981.
20 http://www.stephenjaygould.org/ctrl/buckner_tripoh.html.
21 Giles Fraser, «Resurgent religion has done away with the country vicar», Guardian, 13 Απριλίου 2006.
22 Robert I. Sherman, Free Inquiry, 8:4, σελ. 16, φθινόπωρο 1988.
23 N. Angier, «Confessions of a lonely atheist», New York Times Magazine, 14 Ιανουαρίου 2001: http://www.geocities.com/mindstuff/Angier.html.
24 http://www.fsgp.org/adsn.html.
25 Ένα ιδιαίτερα παράξενο περιστατικό για κάποιον ττου δολοφονήθηκε απλώς και μόνο επειδή ήταν άθεος αναφέρεται στο ενημερωτικό δελτίο Μαρτίου/Απριλίου 2006 της Εταιρείας Ελεύθερης Σκέψης της Μεχ'ζονος Φιλαδέλφειας. Επισκεφθείτε τη διεύθυνση http://www.fsgp.org/newsletters/ newsletter_2006_0304.pdf και αναζητήστε το «The murder of Larry Hooper».
26 http://www.hinduonnet.eom/thehindu/mag/2001/l 1/18/stories/ 2001111800070400.htm.
H ανεπάρκεια τον αγνωστικισμον
27 Quentin de la Bedoyere, Catholic Herald, 3 Φεβρουαρίου 2006.
28 Carl Sagan, «The burden of skepticism», Skeptical Inquirer, 12, φθινόπωρο 1987.
29 Έχω αναλύσει αυτό το θέμα στο Dawkins (1998).
30 T.H. Huxley, «Agnosticism» (1889)• αναδημοσιευμένο στο Huxley (1931). Ολόκληρο το κείμενο του «Agnosticism» διατίθεται επίσης στο: http://www.infidels.org/library/historical/thomas_huxley/huxley_wace/ part_02.html.
31 Russell, «Is there a God?» (1952)• αναδημοσιευμένο οτο Russell (1997b).
32 Andrew Mueller, «An argument with Sir Iqbal», Independent on Sunday, 2 Απριλίου 2006, Sunday Review section, σελ. 12-16.
33 New York Times, 29 Αυγούστου 2005. Βλ. επίσης Henderson (2006).
34 Henderson (2006).
35 http://www.lulu.com/content/267888 To μεγάλο πείραμα της προσενχής
36 Η. Benson κ.ά., «Study of the therapeutic effects of intercessory prayer (STEP) in cardiac bypass patients», American Heart Journal, 151:4, σελ. 934-942, 2006.
37 Richard Swinburne, Science and Theology News, 7 Απριλίου 2006, http://www.stnews.org/Commentary-2772.htm.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
415
38 New York Txmes, 11 Απριλίου 2006. H οχολή εξελικτικών Neville Chamberlain
39 Βλ. δχκαστικές ιπιοθέσεχς καχ βχβλία όπως του Ruse (1982). To άρθρο του στο Playboy δημοσιεύτηκε στο τειίχος Απριλίου 2006.
40 Η απάντηση του Jerry Coyne στον Ruse δημοσχειχιηκε οτο τεχίχος Αυγούστου 2006 τού Playboy.
41 Madeleine Bunting, Guardian, 27 Μαρτχ'ου 2006.
42 H απάντηση του Daniel Dennett δημοσιειτυηκε στην Guardian της 4ης Απρχλχ'ου 2006.
43 http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/03/the_dawkinsdennett_ boogeyman.php• http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/our_double_ standard.php• http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/the_rusedennett_ feud.php.
Μικρά πράσινα ανθρωπάκια
44 http://vo.obspm.fr/exoplanets/encyclo/encycl.html.
45 Dennett (1995).
3. Ετπχειρήματα ιητέρ της ύπαρξης του Θεού
To οντολογικό επιχείρημα και άλλα a priori επιχειρήματα
46 http://www.iep.utm.edu/o/ont-arg.htm. Η «απόδεχξη» του Gasking βρχ'σκεταχ στο http://www.uq.edu.au/~pdwgrey/pubs/gasking.html.
To επιχείρημα της προσωπικής «εμπειρίας»
47 To όλο θέμα των αχσθητηρχακών πλανών εξετάζεται από τον Richard Gregory σε μχα σεχρά βιβλίων, μεταξύ των οποχ'ων το Gregory (1997).
48 Η δχκή μου απόπεχρα να εκθέσω την εξήγηση βρίσκεται στις σελ. 268-269 TOUDawkins(1998).
49 http://www.sofc.org/Spirituality/s-of-fatima.htm. To επίχείρημα από τις Γραφές
50 Tom Flynn, «Matthew vs. Luke», Free Inquiry 25:1, 2004, 34-45• Robert Gillooly, «Shedding light on the light of the world», Free Inquiry 25:1, 2004, 27-30.
51 Ehrman (2006). Βλ. επίσης Ehrman (2003a, b).
To επιχεϊρημα yia τη θρησκεντική ιτίστη διακεκριμένων επιστημόνων
52 Beit-Hallahmi κχπ Argyle (1997).
53 E.J. Larson καχ L. Witham, «Leading scientists still reject God», Nature, 394, 1998, 313.
54 Στον δχκτυακό τόπο http://www.leaderu.com/ftissues/ft9610/reeves.html παρουσχάζεταχ μχα χδχαχ'τερα ενδχαφέρουσα ανάλυση των χστορικών τάσεων των αμερχκανχκών θρησκεχπχκών αντχλήψεων, από τον Thomas C. Reeves, καθηγητή χστορχ'ας στο Πανεπχστήμιο του Ουχσκόνσχν, βασχσμένη στο Reeves (1996).
55 http://www.answersingenesis.org/docs/3506.asp.
416
Η ΠΈΡΙ θΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ
56 R. Elisabeth Cornwell και Michael Stirrat, ιτπό δημοσίευση, 2006.
57 P. Bell, «Would you believe it?», Mensa Magazine, Φεβρουάριος 2002, 12-13.
4. Γιατί είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν υτιάρχει θεός To Έσχατο Μπόινγκ 747
58 Μια εκτεταμένη ανασκόττηση της προέλευσης, των χρήσεων και των παραπομπών σχετικά με αυτή την αναλογΐα παρουσιάζεται, από τη OKomd του δημιουργισμού, από τον Gert Korthof στη διεύθυνση http://home.wxs.nl/~gkorthof/kortho46a.htm.
Η φνσική εηιλογή αφνπνίζει σννειδήοεις
59 Adams (2002), σελ. 99. Ο «Θρήνος για τον Douglas», τον οποίο έγραψα την επομένη του θανάτου του, αναδημοσιεύεται ως επίλογος στο
The Salmon of Doubt, και επίσης οτο A Devil's Chaplain, to οποίο επίσης περιέχει την ομιλία μου στην επιμνημόσυνη τελετή προς τιμήν του στην εκκλησία του Αγίου Μαρτίνου των Αγρών.
60 Συνέντευξη στο περιοδικό Der Spiegel, 26 Δεκεμβρίου 2005.
61 Susskind (2006:17). Ηλατρεία των κενών
62 Behe(1996).
63 http://www.millerandlevine.com/km/evol/design2/article.html.
64 Αυτή η περιγραφή της δίκης στο Ντόβερ, συμπεριλαμβανομένων των παραπομπών, αναφέρεται στο A. Bottaro, Μ.Α. Inlay και N.J. Matzke, «Immunology in the spotlight at the Dover "Intelligent Design" trial», Nature Immunology 7, 2006, 433-435.
65 J. Coyne, «God in the details: the biochemical challenge to evolution», Nature 383, 1996, 227-228. To άρθρο από τον Coyne και εμένα, «One side can be wrong», δημοσιεύτηκε στην Guardian, 1 Σεπτεμβρίου 2005: http://www.guardian.co.Uk/life/feature/story/0,13026,1559743,00.html.
H παραπομπή στον «εύγλωττο χρήστη του Διαδικτύου», στη διεύθυνση http://www.religionisbullshit.net/blog/2005_09_01_archive.php.
66 Dawkins(1995).
Η ανθρωπική αρχή: η πλανηπκή εκδοχή
67 Ο Carter παραδέχθηκε αργότερα ότι μια καλύτερη ονομασία για τη συνολική αρχή θα ήταν μάλλον «αρχή γνωσιμότητας» αντί για τον ήδη καθιερωμένο όρο «ανθρωτπκή αρχή»: Β. Carter, «The anthropic principle and its implications for biological evolution», Philosophical Transactions of the Royal Society of London A, 310, 1983, 347-363. Για μια εκτεταμένη πραγμάτευση της ανθρωπικής αρχής, βλ. Barrow και Tipler (1988).
68 Comins (1993).
69 Εξήγησα πληρέστερα αυτό το ετηχείρημα οτο Ο τνφλός ωρολογοποιός (Dawkins 1986).
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
417
Η ανθρωπίκή αρχή: η χοομολογική εκδοχή
70 Murray Gell-Mann, παρατίθεται από τον John Brockman στην ιστοσελίδα: http://www.edge.org/3rd_culture/bios/smolin.html.
71 Ward (1996:99)• Polkinghorne (1994:55). Ένα ιντερλονδιο οτο Καίμπριτζ
72 J. Horgan, «The Templeton Foundation: a skeptic's take», Chronicle of Higher Education, 7 Απριλίου 2006. Βλ. ετπ'σης http://www.edge.org/3rd_culture/horgan06_index.html.
73 P.B. Medawar, βιβλιοπαρουσίαση για το The Phenomenon of Man, αναδημοσιεύεται στο Medawar (1982:242).
74 Dennett (1995:155).
5. Οι ρίξες της θρησκείας H δαρβινχκή επιταγή
75 Παρατίθεται στο Dawkins (1982:30).
76 Κ. Sterelny, «The perverse primate», στο Grafen και Ridley (2006:213-223). Επιλογή ομάδας
77 N.A. Chagnon, «Terminological kinship, genealogical relatedness and village fissioning among the Yanomamo Indians», στο Alexander και Tinkle (1981: κεφ. 28).
78 C. Darwin, The Descent of Man (Νέα Υόρκη: Appleton, 1871), τόμ. 1,156. H θρησκεία ως ηαραπροϊόν
79 Παρατίθεται στο Blaker (2003:7) Ψνχολογικά προδιατεθειμένοι για θρησκεία
80 Βλ. φέρ' ειπείν Buss (2005).
81 Deborah Keleman, «Are children "intuitive theists"?», Psychological Science 15:5, σελ. 295-301, 2004.
82 Dennett (1987).
83 Guardian, 31 Ιανουαρίου 2006.
84 Smythies (2006).
85 http://jmm.aaa.net.au/articles/14223.htm.
6. Οι ρίξες της ηθνκότητας. Γχατί είμαστε καλοί;
86 Η ταινία, η οποία είναι πολύ ενδιαφέρουοα, διατίθεται στη διεύθυνση http://www.thegodmovie.com/index.php.
Μχα μελέτη περιπτώσεων για τις ρίζες της ηθικότητας
87 Μ. Hauser και P. Singer, «Morality without religion», Free Inquiry 26:1, 2006, 18-19.
Εάν δεν νπάρχει Θεός, γιατί να είμαστε καλοί;
88 Ντοστογιέφσκι (1994: βιβλίο 2, κεφ. 6, σελ. 87).
89 Hinde (2002). Βλ. επίσης Singer (1994), Grayling (2003), Glover (2006).
418

7. To «καλό» βιβλίο και το μετεξελισσόμενο ηθικό Zeitgeist
90 Lane Fox (1992)• Berlinerblau (2005).
91 Holloway (1999, 2005). H φράση τού Richard Holloway περί «ανανήφοντος χριστιανού» περιέχεται σε μια βιβλιοκριτική στην Guardian της 15ης Φεβρουαρίου 2003. Βλ. http://books.guardian.co.uk/reviews/ scienceandnature/0,6121,894941,00.html. Η σκωτσέζα δημοσιογράφος Muriel Gray παρέδωσε μια καλογραμμένη περιγραφή του διαλόγου μου με τον επίσκοπο Holloway, στην εφημερίδα Herald (της Γλασκώβης): http://www.sundayherald.com/44517.
Jf Παλαιά Διαθήκη
92 Για μια συλλογή εκφοβιστικών κηρυγμάτων από αμερικανούς κληρικούς, οι οποίοι αποδίδουν τον τυφώνα Κατρίνα σε ανθρώτπνες «αμαρτίες», βλ. http://universist.org/neworleans.htm.
93 Pat Robertson, όπως αναφέρθηκε από το BBC στο http://news.bbc.co.Uk/2/hi/americas/4427144.stm.
Μήπως η Καινή Διαθήκη είναι καλντερη;
94 R. Dawkins, «Atheists for Jesus», Free Inquiry, 25:1, 2005, σελ. 9-10.
95 H Julia Sweeney είναι επίσης πολύ εύστοχη στη σύντομη αναφορά της στο βουδισμό. Εάν ο χριστιανισμός θεωρείται κάποτε πιο ευγενής και ήπια θρησκεία από το ισλάμ, ο βουδισμός πάλι διαφημίζεται ως η ηπιότερη όλων. Αλλά το δόγμα του υποβιβασμού στην κλίμακα των μετενσαρκώσεων εξαιτίας αμαρτημάτων που διαπράχθηκαν σε προηγούμενες ζωές είναι αρκετά δυσάρεστο. Juha Sweeney: «Πήγα στην Ταϊλάνδη και έτνιχε να επισκεφθώ μια γυναίκα που φρόντιζε ένα τρομερά ιταραμορφωμένο παιδί. Είπα οτη γυναίκα: "Τι καλοσύνη σου, να φροντίζεις αυτό το καημένο παιδί". Και εκείνη απάντησε: "Μην τον λες 'καημένο'. Κάτι τρομερό πρέπει να είχε κάνει σε κάποια προηγούμενη ζωή για να γεννηθεί έτσι"».
96 Για μια προσεκτική ανάλυση των μεθόδων που χρησιμοποιούν οι αιρέσεις, βλ. Barker (1984). Περισσότερες δημοσιογραφικές αναφορές για τις σύγχρονες αιρέσεις παρέχονταχ από το Lane (1996) και το Kilduff και Javers (1978).
97 Paul Vallely και Andrew Buncombe, «History of Christianity: Gospel according to Judas», Independent, 7 Απριλίου 2006.
98 Vermes (2000). Ay άηα τον πλησίον σον
99 To άρθρο τού Hartung δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό Skeptic, 3:4,1995, αλλά τώρα είναι εύκολα προσβάσιμο στη διεύθυνση http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/ltnO 1 .html.
100 Smith (1995).
101 Guardian, 12 Μαρτίου 2002: http://books.guardian.co.uk/departments/ politicsphilosophyandsociety/story/0„664342,00.html.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
419
102 N.D. Glenn, «Interreligious marriage in the United States: patterns and recent trends», Journal of Marriage and the Family, 44:3,1982, σελ. 555-566.
To ηθικό Zeitgeist
103 http://www.ebonmusings.org/atheism/newlOc.html.
104 Huxley (1871).
105 http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/.
Τι έχετε va πείτε για τον Χήλερ και τον Στάλιν —αντοίδεν ήταν άθεοι;
106 Bullock (1991).
107 Bullock (2005).
108 http://www.frrf.org/fttoday/1997/march97/holocaust.html. Αυτό το άρθρο τού Richard Ε. Smith, αρχικά δημοσιευμένο στο τεύχος Μαρτίου 1997 τού Freethought Today, περιέχει μεγάλο αριθμό παραθεμάτων τού Χίτλερ και άλλων ναζιστών, με αναφορά στχς πηγές τους. Εκτός αν δηλώνεται δχαφορετικά, τα παραθέματα που περιλαμβάνω προέρχονται από το άρθρο τού Smith.
109 http://homepages.paradise.net.nz/mischedj/ca_hitler.html.
110 Bullock (2005:96).
111 Αδόλφος Χίτλερ, λόγος της 12ης Απριλίου 1922. Βλ. Baynes (1942:19-20).
112 Bullock (2005:43).
113 Αυτό το απόσπασμα και το ακόλουθο προέρχονται από το άρθρο τής Anne Nicol Gaylor σχετικά με τη θρησκεία τού Χίτλερ, που βρίσκεται στο: http://www.ffrf.org/fttoday/back/hitler.html.
114 http://www.contra-mundum.org/schirrmacher/NS_Religion.pdf.
8. Τι κακό έχει η θρησκεία; Προς τι τόση εχθρότητα; Φονταμενταλίσμός και νπονόμενση της επιοτήμης
115 Από το κεφ. 1.2. «What is true?», στο A Devil's Chaplain.
116 Ken ox δύο αναφορές τού Wise που παραθέτω προέρχονται από τη συνεισφορά του στο In Six Daysxou 1999, μια ανθολογία δοκιμίων από δημιουργιστές, υπέρμαχους της θεωρίας της νεαρής Γης (Ashton 1999).
Η σκοτεινή πλευρά της απολντοκρατίας
117 Warraq (1995:175).
118 Η φυλάκιση του John William Gott επειδή αποκάλεσε τον Ιησού κλόουν αναφέρεται στο The Indypedia, δημοσιευμένη από την Independent, στις 29 Απριλίου 2006. Η επιχειρούμενη δίωξη του BBC για βλασφημία αναφέρεται ατιό τις ειδήσεις τού BBC, στις 10 Ιανουαρίου 2005: http://news.bbc.co.Uk/l/hi/entertainment/tv_and_radio/4161109.stm.
119 http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_TaUban.html. Πίστη και ομοφνλοφύία
120 Hodges (1983).
121 Αυτό, όπως και τα υπόλοιπα παραθέματα της ενότητας, προέρχονται από
420
Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΓΑΠΑΤΗ
την ιστοσελίδα για τους αμερικανούς Ταλιμπάν που ήδη αναφέρθηκε: http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_Taliban.html.
122 http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_Taliban.html.
123 Από την επίσημη ιστοσελίδα της Εκκλησίας Βαπτιστών τού Γουέστμηορο, του πάστορα Phelps, godhatesfags.com: http://www.godhatesfags.com/fliers/ jan2006/2006013 l_coretta-scott-king-funeral.pdf.
Πίστη και ιερότητα της ανθρώπινης ζωής
124 Βλ. Mooney (2005). Επίσης Silver (2006), το οποίο έφτασε όταν το παρόν ήταν στις τελικές διορθώσεις, πολύ αργά ώστε να συζητηθεί όσο εκτενώς θα ήθελα.
125 Για μια ενδιαφέρουσα ανάλυση πάνω στο τι είναι αυτό που καθιστά το Τέξας ιδιαίτερο όσον αφορά το εν λόγω ξήτημα, βλ.: http://www.pbs.org/ wgbh/pages/frontline/shows/execution/readings/texas.html.
126 http://en/wikipedia.org/wiki/Karla_Faye_Tucker.
127 Οι ρήσεις αυτές τού Randall Terry προέρχονται από την ίδια ιστοσελίδα για τους αμερικανούς Ταλιμπάν που αναφέρθηκε προηγουμένως: http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_Taliban.html.
128 Αναφέρεται στα νέα του καναλιού Fox: http://www.foxnews.com/story/0,2933,96286,00.html.
129 Μ. Stamp Dawkins (1980). Η Μεγάλη περί Μπετόβεν Πλάνη
130 http://www.warroom.com/efhical.htm.
131 Medawar και Medawar (1977).
Πώς η «μετριοπαθής» πίστη εκτρέφει το φανατισμό
132 To άρθρο τού Johann Hari, που αρχικά δημοσιεύτηκε στην Independent, στο φύλλο της 15ης Ιουλίου 2005, μπορεί να βρεθει' οτην ιοτοσελίδα: http://www.johannhari.com/archive/article.php?id=640.
133 Village Voice, 18 Μαΐου 2004: http://www.villagevoice.com/news/ 0420,ρεΓΐ5ΐείη,53582,1.1ΐΐΓη1.
134 Harris (2004:29).
135 Nasra Hassan, «An arsenal of believers», New Yorker, 19 Νοεμβρίου 2001. Βλ. επίσης: http://www.bintjbeil.com/articles/en/011119_hassan.html.
9. Παιδική ηλικία, κακοποίηση και απόδραση ατιό τη θρησκεία Σωματική και πνενματική κακοποίηση
136 Αναφέρεται από τις ειδήσεις τού BBC: http://news.bbc.co.Uk/l/hi/wales/901723.stm.
137 LoftusKaiKetcham(1994).
138 Βλ. John Waters στους Irish Times•. http://oneinfour.org/news/news2003/roots/.
139 Associated Press, 10 Iouviou 2005: http://www.rickross.com/reference/clergy/clergy426.html.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
421
140 http://www.avl611.org/hell.html. Σε νπεράσπιση των παιδιών
141 Ν. Humphrey, «What shall we tell the children?», oro Williams (1998)• ανατύπωση OTO Humphrey (2002).
142 http://www.law.uinkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/yoder.html. 'Eva εκπαιδεντικό σκάνδαλο
143 Guardian, 15 Ιανουαρίου 2005: http://www.guardian.co.Uk/weekend/story/0,, 1389500,00.html.
144 Times Educational Supplement, 15 Ιουλίου 2005.
145 Error! Hyperlink reference not valid.dol801.xml.
146 Guardian, 15 Ιανουαρίου 2005: http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0„1389500,00.html.
147 To κεΐμενο της επιστολής μας, την οποία συνέγραψε ο επίσκοπος της Οξφόρδης, έχει ως εξής:
Αγαπητέ Κύριε Πρωθυπουργέ,
Σας γράφουμε ως μια ομάδα επιστημόνων και επισκόπων για να εκφράσουμε την ανησυχία μας γύρω από τη διδασκαλία τής επιστήμης στο Τεχνολογικό Κολέγιο Emmanuel στο Γκέιτσχεντ. Η εξέλιξη είναι μια επιστημονική θεωρία μεγάλης εξηγητικής ισχύος, ικανή να ερμηνεύσει ένα πλατύ εύρος φαινομένων σε διάφορους κλάδους της επιστήμης. Επιδέχεται βελτίωση, επιβεβαΐωση, ή ακόμη και δραστική τροποποίηση εάν υπάρξουν οι κατάΛληλες ενδείξεις. Δεν αποτελεί, όπως ισχυρίζονται οι εκπρόσωποι του κολεγίου, μια «θέση πίστης», στην ίδια κατηγορία με τη βιβλική Δημιουργια, η οποία έχει διαφορετική λειτουργία και διαφορετικό σκοπό. To ξήτημα είναι ευρύτερο από το τι διδασκεται επί του παρόντος σε ένα κολέγιο. Υπάρχει σήμερα μια αυξανόμενη ανησυχία γύρω από το τι θα διδάσκεται και πώς θα διδάσκεται στη νέα γενεά των προτεινόμενων σχολείων πίστης. Είμαστε της γνώμης ότι τα προγράμματα σττουδών σε τέτοια σχολεία, όπως καχ στο Τεχνολογικό Κολέγιο Emmanuel, πρέπει να επιβλέπονται αυστηρά, ώοτε να εξασφαλιστεί ότι τα αντικείμενα της επιστήμης και των θρησκευτικών σπουδών θα τυγχάνουν του σεβασμού που τους αρμόζει. Ειλικρινά δικοί σας
148 British Humanist Association News, Μάρτιος-Απρίλιος 2006.
149 Observer, 22 Ιουλίου 2004: http://observer.guardian.co.Uk/magazine/story/0,11913,1258506,00.html.
Και πάλι η αφνπνιση της σννείδησης
150 To Λεξικό της Οξφόρόης ανιχνεύει την προέλευση της λέξης «γκέι» στην αργκό των αμερικανικών φυλακών τού 1935. To 1955, ο Peter Wildeblood,
422

στο διάσημο βιβλίο του Against the Law, θεώρησε απαραίτητο να ορίσει τη λέξη «γκέι» ως «έναν αμερικανικό ευφημχσμό για τους ομοφυλόφιλους».
151 http://uepengland.com/forunVindex.php?showtopic=184&mode=linear. Η θρησκεντική εκπαίδενση ως μέρος της λσγοτεχνικής κονλτούρας
152 Ο Shaheen έχει γράψει τρία βιβλία, ανθολογώντας χωριστά τις βιβλικές αναφορές στις κωμωδίες, τις τραγωδίες και τα ιστορικά έργα. To σύνολο των 1.300 αναφορών που καταμετρήθηκαν βρίσκεται στο http://www.shakespearefellowship.org/virtualclassroom/ StritmatterShaheenRev.htm.
153 http://www.bibleliteracy.org/Secure/Documents/BibleLiteracyReport2005.pdf
ΙΟ.Ένα αναγκαίο κενό; Παρηγοριά
154 Από μνήμης, αποδίδω τούτο το επνχείρημα στο φιλόσοφο της Οξφόρδης Derek Parfitt. Δεν έχω ερευνήσει την ηροέλευσή του λεπτομερώς, διότι το χρησψοποιώ μόνο παρεμπιπτόντως ως παράδειγμα φιλοσοφικής παρηγορχάς.
155 Αναφέρεταχ από τις ειδήσεις τού BBC: http://news.bbc.co.uk/1/hi/ special_report/1999/06/99/cardinal_hume_funeral/376263.stm.
Η κατεξοχήν μηούρκα
156 Wolpert (1992).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ανωνύμου (1985). Life: How Did It Get Here? By Evolution or by Creation? Νέα
Υόρκη: Watchtower Bible and Tract Society. Adams, D. (2003). The Salmon of Doubt. Λονδίνο: Pan. Alexander, R.D. και Tinkle, D.W., ετπμ. (1981). Natural Selection and Social
Behavior. Νέα Υόρκη: Chiron Press. Ashton, J.F., επιμ. (1999). In Six Days: Why 50 Scientists Choose to Believe in
Creation. Σίντνεϊ: New Holland. Atkins, P.W. (1992). Creation Revisited. Οξφόρδη: W.H. Freeman. [ΗΔημιονργία
—αναθεωρημένη, Κάτοπτρο, 1996.] Atran, S. (2002). In Gods We Trust. Οξφόρδη: Oxford University Press. Attenborough, D. (1960). Quest in Paradise. Λονδίνο: Lutterworth. Aunger, R. (2002). The Electric Meme: A New Theory of How We Think. Νέα Υόρκη:
Free Press. Baggini, J. (2003). Atheism: A Very Short Introduction. Οξφόρδη: Oxford University
Press. Barber, N. (1988). Lords of the Golden Horn. Λονδίνο: Arrow. Barker, D. (1992). Losing Faith in Faith. Μάνπσον, Ουισκόνσιν: Freedom From
Religion Foundation. Barker, E. (1984). The Making of a Moonie: Brainwashing or Choice? Οξφόρδη:
Blackwell. Barrow, J.D. και Tipler, F.J. (1988). TheAnthropic Cosmological Principk. Νέα
Υόρκη: Oxford University Press. Baynes, N.H., επιμ. (1942). The Speeches of Adolf Hitler, τόμ. 1. Οξφόρδη: Oxford
University Press. Behe, M.J. (1996). Darwin's Black Box. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Beit-Hallahmi, B. και Argyle, M. (1997). The Psychology of Religious Behaviour,
Belief and Experience. Λονδίνο: Routledge. Berlinerblau, J. (2005). The Secular Bible: Why Nonbelievers Must Take Religion
Seriously. Καίμπριτξ: Cambridge University Press. Blackmore, S. (1999). The Meme Machine. Οξφόρδη: Oxford University Press. Blaker, K., επιμ. (2003). The Fundamentals of Extremism: The Christian Right in
America. Πλίμουθ: New Boston.
424

Bouquet, A.C. (1956). Comparative Religion. Χάρμονσγουερθ: Penguin.
Boyd, R. και Richerson, P.J. (1985). Culture and the Evolutionary Process. Σικάγο:
University of Chicago Press. Boyer, P. (2001). Religion Explained. Λονδίνο: Heinemann. Brodie, R. (1996). Virus of the Mind: The New Science of the Meme. Σιάτλ: Integral
Press. Buckman, R. (2000). Can We Be Good without God? Τορόντο: Viking. Bullock, A. (1991). Hitler and Stalin. Λονδίνο: HarperCollins. Bullock, A. (2005). Hitler: A Study in Tyranny. Λονδίνο: Penguin. Buss, D.M., επιμ. (2005). The Handbook of Evolutionary Psychology. Χομπόουκεν,
Νιου Τζέρσι: Wiley. Cairns-Smith, A.G. (1985). Seven Clues to the Origin of Life. Καίμπριτζ: Cambridge
University Press. [Ta επτά ίχνη για την προέλενση της ζωής, Κάτοητρο, 1992.] Comins, Ν.Ε (1993). What if the Moon Didn't Exist? Νέα Υόρκη: HarperCollins. Coulter, A. (2006). Godless: The Church of Liberation. Νέα Υόρκη: Crown Forum. Darwin, C. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. Λονδίνο:
John Murray. [Ηκαταγωγή των ειδών, Γκοβόστης, 1910.] Dawkins, Μ. Stamp (1980). Animal Suffering. Λονδίνο: Chapman & Hall. Dawkins, R. (1976). The Selfish Gene. Οξφόρδη: Oxford University Press. [To
εγωιστικό γονίδιο, Κάτοπτρο, υπό έκδοση.] Dawkins, R. (1982). The Extended Phenotype. Οξφόρδη: W.H. Freeman. Dawkins, R. (1986). The Blind Watchmaker. Χάρλοου: Longman. [O τυφλός
ωρολογοποιός, Κάτοπτρο, 1994 (πρώτη έκδοση), 2001 (δεύτερη έκδοση).] Dawkins, R. (1995). River Out of Eden. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. [Οποταμός
της ζωής, Κάτοπτρο, 1995.] Dawkins, R. (1996). Climbing Mount Improbable. Νέα Υόρκη: Norton. Dawkins, R. (1998). Unweaving the Rainbow. Λονδίνο: Penguin. [ Υφαίνοντας το
ουράνιο τόξο, Τραυλός, 2000.] Dawkins, R. (2003). A Devil's Chaplain: Selected Essays. Λονδίνο: Weidenfeld &
Nicolson. Dennett, D. (1995). Darwin's Dangerous Idea. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Dennett, D.C. (1987). The Intentional Stance. Καίμπριτζ, Μασαχουσέτη: MIT Press. Dennett, D.C. (2003). Freedom Evolves. Λονδίνο: Viking. Dennett, D.C. (2006). Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon.
Λονδίνο: Viking. Deutsch, D. (1997). The Fabric of Reality. Λονδίνο: Allen Lane. Distin, K. (2005). The Selfish Meme: A Critical Reassessment. Καίμπριτζ: Cambridge
University Press. Dostoevsky, F. (1994). The Karamazov Brothers. Οξφόρδη: Oxford University Press. Ehrman, B.D. (2003a). Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We
Never Knew. Οξφόρδη: Oxford University Press.
ΒΐΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
425
Ehrman, B.D. (2003b). Lost Scriptures: BooL• that Did Not Make 11 into the New
Testament. Οξφόρδη: Oxford University Press. Ehrman, B.D. (2006). Whose Word Is It? Λονδίνο: Continuum. Fisher, H. (2004). Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love. Νέα
Υόρκη: Holt. Forrest, B. και Gross, P.R. (2004). Creationism's Trojan Horse: The Wedge of
Intelligent Design. Οξφόρδη: Oxford University Press. Frazer, J.G. (1994). The Golden Bough. Λονδίνο: Chancellor Press. [O χρυοός
κλώνος, Εκάτη, 5 τόμοι.] Freeman, C. (2002). The Closing of the Western Mind. Λονδίνο: Heinemann. Galouye, D.F. (1964). Counterfeit World. Λονδίνο: Gollancz. Glover, J. (2006). Choosing Children. Οξφόρδη: Oxford University Press. Goodenough, U. (1998). The Sacred Depths of Nature. Νέα Υόρκη: Oxford
University Press. Goodwin, J. (1994). Price of Honour: Muslim Women Lift the Veil of Silence on the
Islamic World. Λονδίνο: Little, Brown. Gould, S.J. (1999). Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life. Νέα
Υόρκη: Ballantine. Grafen, A. KCU Ridley, M., επιμ. (2006). Richard Dawkins: How a Scientist Changed
the Way We Think Οξφόρδη: Oxford University Press. Grand, S. (2000). Creation: Life and How to Make It. Λονδίνο: Weidenfeld &
Nicolson. Grayling, A.C. (2003). What Is Good? The Search for the Best Way to Live. Λονδίνο:
Weidenfeld & Nicolson. Gregory, R.L. (1997). Eye and Brain. Πρίνστον: Princeton University Press. Halbertal, M. και Margalit, A. (1992). Idolatry. Και'μπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard
University Press. Harris, S. (2004). The End of Faith: Religion, Terror and the Future of Reason. Νέα
Υόρκη: Norton. Harris, S. (2006). Letter to a Christian Nation. Νέα Υόρκη: Knopf. Haught, J.A. (1996). 2000 Years of Disbelief: Famous People with the Courage to
Doubt. Μπάφαλο, Νέα Υόρκη: Prometheus. Hauser, M. (2006). Moral Minds: How Nature Designed our Universal Sense of Right
and Wrong. Νέα Υόρκη: Ecco. Hawking, S. (1988). A Brief History of Time. Λονδίνο: Bantam. [To χρονικό τον
Χρόνον, Κάτοπτρο, 1988 (πρώτη έκδοση), 1997 (δεύτερη έκδοση).] Henderson, Β. (2006). The Gospel of the Flying Spaghetti Monster. Νέα Υόρκη:
Villard. Hinde, R.A. (1999). Why Gods Persist: A Scientific Approach to Religion. Λονδίνο:
Routledge. Hinde, R.A. (2002). Why Good Is Good: The Sources of Morality. Λονδίνο: Routledge.
426

Hitchens, C. (1995). The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice.
Λονδίνο: Verso. Hitchens, C. (2005). Thomas Jefferson: Author of America. Νέα Υόρκη:
HarperCollins. Hodges, A. (1983). Alan Turing: The Enigma. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. {Άλαν
Τιούρινγκ —το Αίνιγμα, Τραυλός, 2004.] Holloway, R. (1999). Godless Morality: Keeping Religion out of Ethics. Εδιμβούργο:
Canongate. Holloway, R. (2001). Doubts and Loves: What is Left of Christianity. Εδιμβούργο:
Canongate. Humphrey, N. (2002). The Mind Made Flesh: Frontiers of Psychology and Evolution.
Οξφόρδη: Oxford University Press. Huxley, A. (2003). The Perennial Philosophy. Νέα Υόρκη: Harper. Huxley, A. (2004). Point Counter Point. Λονδίνο: Vintage. Huxley, T.H. (1871). Lay Sermons, Addresses and Reviews. Νέα Υόρκη: Appleton. Huxley, T.H. (1931). Lectures and Essays. Λονδίνο: Watts.
Jacoby, S. (2004). Freethinkers: A History of American Secularism. Νέα Υόρκη: Holt. Jammer, M. (2002). Einstein and Religion. Πρίνστον: Princeton University Press. Jaynes, J. (1976). The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral
Mind. Βοστόνη: Houghton Miffiin. Juergensmeyer, M. (2000). Terror in the Mind of God: The Global Rise of Religious
Violence. Μπέρκλεϊ: University of California Press. Kennedy, L. (1999). All in the Mind: A Farewell to God. Λονδίνο: Hodder &
Stoughton. Kertzer, D.I. (1998). The Kidnapping ofEdgardo Mortara. Νέα Υόρκη: Vintage. Kilduff, M. και Javers, R. (1978). The Suicide Cult. Νέα Υόρκη: Bantam. Kurtz, P., επιμ. (2003). Science and Religion: Are They Compatible?. Αμχερστ, Νέα
Υόρκη: Prometheus. Kurtz, P. (2004). Affirmations: Joyful and Creative Exuberance. Άμχερστ, Νέα Υόρκη:
Prometheus. Kurtz, P. και Madigan, T.J., επιμ. (1994). Challenges to the Enlightenment: In Defense
of Reason and Science. Αμχερστ, Νέα Υόρκη: Prometheus. Lane, B. (1996). Killer Cults. Λονδίνο: Headline. Lane Fox, R. (1992). The Unauthorized Version. Λονδίνο: Penguin. Levitt, N. (1999) Prometheus Bedeviled. Νιου Μπρούνσβικ, Νιου Τζέρσι: Rutgers
University Press. Loftus, E. και Ketcham, K. (1994). The Myth of Repressed Memory: False Memories
and Allegations of Sexual Abuse. Νέα Υόρκη: St Martin's. McGrath, A. (2004). Dawkins' God: Genes, Memes and the Meaning of Life.
Οξφόρδη: Blackwell. Mackie, J.L. (1985). The Miracle of Theism. Οξφόρδη: Clarendon Press. Medawar, P.B. (1982). Pluto's Republic. Οξφόρδη: Oxford University Press.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
427
Medawar, Ρ.Β. και Medawar, J.S. (1977). The Life Science: Current Ideas of Biology.
Λονδίνο: Wildwood House. Miller, Kenneth (1999). Finding Darwin's God. Νέα Υόρκη: HarperCollins. Mills, D. (2006). Atheist Universe: The Thinking Person's Answer to Christian
Fundamentalism. Μπέρκλεϊ: Ulysses Books. Mitford, N. και Waugh, E. (2001). The Letters of Nancy Mitford and Evelyn Waugh.
Νέα Υόρκη: Houghton Mifflin. Mooney, C. (2005). The Republican War on Science. Καίμπρντζ, Μασαχουσέτη:
Basic Books. Perica, V. (2002). Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States. Νέα
Υόρκη: Oxford University Press. Phillips, K. (2006). American Theocracy. Νέα Υόρκη: Viking. Pinker, S. (1997). How the Mind WorL•. Λονδίνο: Allen Lane. Pinker, S. (2002). The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature. Λονδίνο:
Allen Lane. Plimer, I. (1994). Telling Lies for God: Reason vs Creationism. Μίλσονς Πόιντ:
Random House. Polkinghorne, J. (1994). Science and Christian Belief: Theological Reflections of a
Bottom-Up Thinker. Λονδίνο: SPCK. Rees, M. (1999). Just Six Numbers. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. [Μόνο έξι
αριθμοί, Κάτοπτρο, 2001.] Rees, Μ. (2001). Our Cosmic Habitat. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. Reeves, T.C. (1996). The Empty Church: The Suicide of Liberal Christianity. Νέα
Υόρκη: Simon & Schuster. Richerson, P.J. και Boyd, R. (2005). Not by Genes Alone: How Culture Transformed
Human Evolution. Σικάγο: University of Chicago Press. Ridley, Mark (2000). Mendel's Demon: Gene Justice and the Complexity of Life.
Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. Ridley, Matt (1997). The Origins of Virtue. Λονδίνο: Penguin. Ronson, J. (2005). The Men Who Stare at Goats. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Ruse, M. (1982). Darwinism Defended: A Guide to the Evolution Controversies.
Ρΐνπνγκ, Μασαχουσέτη: Addison-Wesley. Russell, B. (1957). Why I Am Not a Christian. Λονδίνο: Routledge. Russell, B. (1993). The Quotable Bertrand Russell. Άμχερστ, Νέα Υόρκη:
Prometheus. Russell, B. (1997a). The Collected Papers of Bertrand Russell, τόμ. 2: Last
Philosophical Testament, 1943-1968. Λονδίνο: Routledge. Russell, B. (1997b). Collected Papers, τόμ. 11, επιμ. J.C. Slater και P. Kollner.
Λονδίνο: Routledge. Russell, B. (1997c). Religion and Science. Οξφόρδη: Oxford University Press. Ruthven, M. (1989). The Divine Supermarket: Travels in Search of the Soul of
America. Λονδίνο: Chatto & Windus.
428

Sagan, C. (1995). Pale Blue Dot. Λονδίνο: Headline.
Sagan, C. (1996). The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark
Λονδίνο: Headline. [Στοιχειωμένος κόσμος,'Έ,σθΊΐτρον, 1998.] Scott, E.C. (2004). Evolution vs. Creationism: An Introduction.TouicmiopT,
Κονέκτικατ: Greenwood. Shennan, S. (2002). Genes, Memes and Human History. Λονδίνο: Thames & Hudson. Shermer, M. (1997). Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition
and Other Confusions of Our Time. Νέα Υόρκη: W.H. Freeman. [Γιατίοι
άνθρωποι πιστεύονν σε παράξενα πράγματα; Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,
2003.] Shermer, Μ. (1999). How We Believe: The Search for God in an Age of Science. Νέα
Υόρκη: W.H. Freeman. Shermer, M. (2004). The Science of Good and Evil: Why People Cheat, Gossip, Care,
Share, and Follow the Golden Rule. Νέα Υόρκη: Holt. Shermer, M. (2005). Science Friction: Where the Known Meets the Unknown. Νέα
Υόρκη: Holt. Shermer, M. (2006). The Soul of Science. Λος Άντζελες: Skeptics Society. Silver, L.M. (2006). Challenging Nature: The Clash of Science and Spirituality at the
New Frontiers of Life. Νέα Υόρκη: HarperCollins. Singer, P. (1990). Animal Liberation. Λονδίνο: Jonathan Cape. Singer, P. (1994). Ethics. Οξφόρδη: Oxford University Press. Smith, K. (1995). Ken's Guide to the Bible. Νέα Υόρκη: Blast Books. Smolin, L. (1997). The Life of the Cosmos. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. Smythies, ]. (2006). Bitter Fruit. Τσάρλεστον, Νότια Καρολίνα: Booksurge. Spong, J.S. (2005). The Sins of Scripture. Σαν Φρανσίσκο: Harper. Stannard, R. (1993). Doing Away with God? Creation and the Big Bang. Λονδίνο:
Pickering. Steer, R. (2003). Letter to an Influential Atheist. Καρλάιλ: Authentic Lifestyle Press. Stenger, V.J. (2003). Has Science Found God? The Latest Results in the Search for
Purpose in the Universe. Νέα Υόρκη: Prometheus. Susskind, L. (2006). The Cosmic Landscape: String Theory and the Illusion of
Intelligent Design. Νέα Υόρκη: Little, Brown. Swinburne, R. (1996). Is There a God? Οξφόρδη: Oxford University Press. Swinburne, R. (2004). The Existence of God. Οξφόρδη: Oxford University Press. Taverne, R. (2005). The March of Unreason: Science, Democracy and the New
Fundamentalism. Οξφόρδη: Oxford University Press. Tiger, L. (1979). Optimism: The Biology of Hope. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Toland, J. (1991). Adolf Hitler: The Definitive Biography. Νέα Υόρκη: Anchor. Trivers, R.L. (1985). Social Evolution. Μένλο Παρκ, Καλιφόρνια: Benjamin/
Cummings. Unwin, S. (2003). The Probability of God: A Simple Calculation that Proves the
Ultimate Truth. Νέα Υόρκη: Crown Forum.
ΒΐΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
429
Vermes, G. (2000). The Changing Faces of Jesus. Λονδίνο: Allen Lane. Ward, K. (1996). God, Chance and Necessity. Οξφόρδη: Oneworld. Warraq, I. (1995). Why I Am Not a Muslim. Νέα Υόρκη: Prometheus. Weinberg, S. (1993). Dreams of a Final Theory. Λονδίνο: Vintage. ['Ονεψα για μια
Τελική Θεωρία, Κάτοπτρο, 1995.] Wells, G.A. (1986). Did Jesus Exist? Λονδίνο: Pemberton. Wheen, F. (2004). How Mumbo-Jumbo Conquered the World: A Short History of
Modern Delusions. Λονδίνο: Fourth Estate. Williams, W, επιμ. (1998). The Values of Science: Oxford Amnesty Lectures 1997.
Μπόουλντερ, Κολοράντο: Westview. Wilson, A.N. (1993). Jesus. Λονδίνο: Flamingo. Wilson, A.N. (1999). God's Funeral. Λονδίνο: John Murray. Wilson, D.S. (2002). Darwin's Cathedral: Evolution, Religion and the Nature of
Society. Σικάγο: University of Chicago Press. Wilson, E.O. (1984). Biophilia. Καίμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press. Winston, R. (2005). The Story of God. Λονδίνο: Transworld/BBC. Wolpert, L. (1992). The Unnatural Nature of Science. Λονδίνο: Faber & Faber. Wolpert, L. (2006). Six Impossible Things Before Breakfast: The Evolutionary Origins
of Belief. Λονδίνο: Faber & Faber. Young, M. και Edis, T, επιμ. (2006). Why Intelligent Design Fails: A Scientific
Critique of the New Creationum. Νιου Μπρούνσγουικ; Rutgers University Press.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Ένας γενικός κατάλογος φιλικών διευθύνσεων, γχα ανθρώπους που επιθυ-μούν να ξεφύγουν από τη θρησκεία. Πρόθεσή μου είναι να ενημερώνω τακτικά τον παρακάτω κατάλογο στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος Richard Dawkins για τη Λογική και την Επιστήμη: www.richarddawkins.net. Ζητώ συγγνώμη για τον περιορισμό τού εν λόγω καταλόγου στον αγγλόφωνο κόσμο.
ΗΠΑ
American Atheists
PO Box 5733, Parsippany, NJ 07054-6733
Voicemail: 1-908-276-7300
Fax: 1-908-276-7402
Email: info@atheists.org
www.atheists.org
American Humanist Association
1777 T Street, NW, Washington, DC 20009-7125
Telephone: (202) 238-9088
Toll-free: 1-800-837-3792
Fax: (202) 238-9003
www.americanhumanist.org
Atheist Alliance International
PO Box 26867, Los Angeles, CA 90026
Toll-free: 1-866-HERETIC
Email: info@atheistalliance.org
www.atheistalliance.org
The Brights
PO Box 163418, Sacramento, CA 95816
432

Email: the-brights@the-brights.net www.the-brights.net
Center for Inquiry Transnational
Council for Secular Humanism
Campus Freethought Alliance
Center for Inquiry - On Campus
African Americans for Humanism
3965 Rensch Road, Amherst, NY 14228
Telephone: (716) 636-4869
Fax: (716) 636-1733
Email: info@secularhumanism.org
www.centerforinquiry.net
www.secularhumanism.org
www.campusfreetho ught.org
www.secularhumanism.org/index.php?section=aah8q age=index
Freedom From Religion Foundation
PO Box 750, Madison, WI 53701 Telephone: (608) 256-5800 Email: info@ffrf.org www.ffrf.org
Freethought Society of Greater Philadelphia
PO Box 242, Pocopson, PA 19366-0242
Telephone: (610) 793-2737
Fax: (610) 793-2569
Email: fsgp@freethought.org
www.fsgp.org/
Institute for Humanist Studies 48 Howard St, Albany, NY 12207 Telephone: (518) 432-7820 Fax: (518) 432-7821 www.humaniststudies.org
International Humanist and Ethical Union - USA
Appignani Bioethics Center
PO Box 4104, Grand Central Station, New York, NY 10162
Telephone: (212) 687-3324
Fax: (212) 661-4188
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
433
Internet Infidels
PO Box 142, Colorado Springs, CO 80901-0142
Fax:(877)501-5113
www.infidels.org
James Randi Educational Foundation
201 S.E. 12th St (E. Davie Blvd), Fort Lauderdale, FL 33316-1815
Telephone: (954) 467-1112
Fax: (954) 467-1660
Email: jref@randi.org
www.randi.org
Secular Coalition for America
PO Box 53330, Washington, DC 20009-9997
Telephone: (202) 299-1091
www.secular.org
Secular Student Alliance
PO Box 3246, Columbus, OH 43210
Toll-free Voicemail/Fax: 1-877-842-9474
Email: ssa@secularstudents.org
www.secularstudents.org
The Skeptics Society
PO Box 338, Altadena, CA 91001
Telephone: (626) 794-3119
Fax: (626) 794-1301
Email: editorial@skeptic.com
www.skeptic.com
Society for Humanistic Judaism
28611 W. 12 Mile Rd, Farmington Hills, MI 48334
Telephone: (248) 478-7610
Fax: (248) 478-3159
Email: info@shj.org
www.shj.org
Βρετανία
British Humanist Association
1 Gower Street, London WC1E 6HD
Telephone: 020 7079 3580
Fax: 020 7079 3588
434
Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΓΑΠΑΤΗ
Email: info@humanism.org.uk www.humanism.org.uk
International Humanist and Ethical Union - UK 1 Gower Street, London WC1E 6HD Telephone: 020 7631 3170 Fax: 020 7631 3171 www.iheu.org/
National Secular Society
25 Red Lion Square, London WCIR 4RL
Tel: 020 7404 3126
Fax: 0870 762 8971
www.secularism.org.uk/
New Humanist
1 Gower Street, London WC1E 6HD
Telephone: 020 7436 1151
Fax: 020 7079 3588
Email: info@newhumanist.org.uk
www.newhumanist.org.uk
Rationalist Press Association
1 Gower Street, London WC1E 6HD
Telephone: 020 7436 1151
Fax: 020 7079 3588
Email: info@rationalist.org.uk
www.rationalist.org.uk/
South Place Ethical Society (UK)
Conway Hall, Red Lion Square, London WCIR 4RL
Telephone: 020 7242 8037/4
Fax: 020 7242 8036
Email: library@ethicalsoc.org.uk
www.ethicalsoc.org.uk
Καναδάς
Humanist Association of Canada
PO Box 8752, Station T, Ottawa, Ontario, KlG 3J1
Telephone: 877-HUMANS-l
Fax: (613) 739-4801
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
435
Email: HAC@Humanists.ca http://hac.humanists.net/
Αυστραλΐα
Australian Skeptics
PO Box 268, Roseville, NSW 2069
Telephone: 02 9417 2071
Email: skeptics@bdsn.com.au
www.skeptics.com.au
Council of Australian Humanist Societies
GPO Box 1555, Melbourne, Victoria 3001.
Telephone: 613 5974 4096
Email: AMcPhate@bigpond.net.au
http://home.vicnetnet.au/-humanist/resources/cahs.html
Νέα Ζηλανδία
New Zealand Skeptics
NZCSICOP Inc.
PO Box 29-492, Christchurch
Email: skeptics@spis.co.nz
http://skeptics.org.nz
Humanist Society of New Zealand PO Box 3372, Wellington Email: jeffhunt90@yahoo.co.nz www.humanist.org.nz/
Ινδία
Rationalist International
PO Box 9110, New Delhi 110091
Telephone: + 91-11-556 990 12
Email: info@rationalistinternational.net
www.rationalistinternational.net/
Ισλαμικός κόσμος
Apostates of Islam
www.apostatesofislam.com/index.htm
Dr Homa Darabi Foundation
(To promote the rights of women and children under Islam)
PO Box 11049, Truckee, CA 96162, USA
436

Telephone (530) 582 4197 Fax (530) 582 0156 Email: homa@homa.org www.homa.org/
FaithFreedom.org www.faithfreedom.org/index.htm
Institute for the Secularization of Islamic Society Email: info@SecularIslam.org www.secularislam.org/Default.htm
EYPETHPIO ΟΡΩΝ KAI ΟΝΟΜΑΤΩΝ
a, a
Αβραάμ, 57, 265, 271, 300
Ισαάκ, 268-269, 278, 293
Ισμαήλ, 268
Σάρρα, 268 αγγλικανισμός, 32, 36, 289-290 άγκιστρο εξ ουρανού (Βλ. και Dennett,
Daniel), 182, 185 αγνωσπκισμός, 68, 69, 75, 95
ανεπάρκεια, 69-77
μόνιμος κατ' αρχήν (ΜΑΚ), 70, 74
προσωρινός στην πράξη (ΠΑΠ), 70, 72, 74
σαχλοι' αισθηματίες, 69
Huxley, Thomas Henry, 71-72, 77, 96
Jefferson, Thomas, 64 Αθανάσιος, Μέγας, 55 αθεϊσμός:
ευθανασία, 392-393
Θεός, ύπαρξη, 73, 134-135
θρησκεία, 312-313
λογοτεχνική κουλτούρα, 376-379
Μπους, Τζορτζ, ο πρεσβύτερος, 65
μπράιτς, 373
Πατέρες του Έθνους, 60-62, 65
φονταμενταλιστές, 313
Χίτλερ και Στάλιν, 301-309
de facto, 73, 81 Αίγυπτος, 46, 117,268,280 Αικατερίνη, Μεγαλη, 108 Αϊνοτάιν, Αλμπερτ (Einstein, Albert), 31,
36-41, 42, 180, 235, 252 ακαδημίες πόλεων, 366, 371 Ακινάτης, άγιος Θωμάς (d'Aquino, San
Tommaso), 177, 355
άπειρη αναδρομή, 100-101
επιχείρημα εκ του βαθμού, 102
κινούν ακίνητον, 100
τελεολογικό επιχει'ρημα, 102 Αλεν, Γούντι (Allen, Woody), 144 Αλ Κάιντα, 337 Αλλάχ, 52, 61, 212, 338-339 Αμις (Amish), 364-366 αμμωνίτες, 150 Άμμων Ρα, 76 ανθρωπική αρχή:
κοσμολογική εκδοχή, 168-177
πλανητική εκδοχή, 161-168 ανιμχσμός, 53, 298 ανοσοποιητικό σύστημα, 159-160 Άνσελμος του Καντέρμπερι, άγιος
(Anselm of Canterbury, Saint), 106,
107
οντολογικό επιχείρημα, 103-104
insipiens, 104 αντιαεροπορικός πύραυλος, 102 απαρτχάιντ, 45, 334 Αποκλεισπκοί Αδελφοί (Exclusive
Brethren), 356 Απόλλων, 76 αρειανισμός, 54 Αρθούρος, βασιλιάς, 120 αριστολόχια η τρι'λοβη {Aristolochia
trilobata), 145 αρχείο απολιθωμάτων, 69, 153, 367 αστέρας νετρονίων, 96 Άσυλα της Μαγδαληνής (Magdalene
Asylums), 351 Αυγουστίνος, Ιερός (Aurelius Augustinus):
περιέργεια, 159
438
πρωταρχικό αμάρτημα, 279 Αύγουστος, αυτοκράτορας των Ρωμαίων,
117, 118 αφύιινιση συνείδησης:
βόρειο ημισφαίριο, σοβινισμός, 140
παιδιά, θρησκευτικές ετικέτες, 372-375
φεμινισμός, 140-141, 373
φυσική επιλογή, 141-144 Abbott, Edwin, 408
Adams, Douglas, 42, 129, 141-142, 400-401 Adams, John, 61, 65, 67, 121 Alberts, Bruce, 126 Alexander, κυρία C.F., 52 Alliance Defense Fund (Βλ. Ταμείο
Συμμαχίας και Υποστήριξης) American Heart Journal, 87 American Mathematical Monthly, 108 Angier, Natalie, 65 annus mirabilis, 148 Anstey, F., 205 Anti Discrimination Support Network (Βλ.
Δίκτυο Υποοτήριξης Ενάνπα οτις
Διακρίσεις) Antonelli, καρδινάλιος, 346 Archaeopteryx (αρχαιοπτέρυξ), 143 Aristolochia trilobata (Βλ. αριστολόχια η
τρίλοβη) Army of God, AOG (Βλ. Στρατός του
Θεού) Associated Press, 47 Atkins, Peter, 88, 144 Atran, Scott, 57, 203, 210 Attenborough, σερ David, 145, 228, 229,
231, 232, 370 Aunger, Robert, 222 Australopithecus afarensis, 334
frb,v
Βάαλ, 52, 76, 130, 270, 272
Βάγκνερ, Ρίχαρντ (Wagner, Richard), 378
βακτήρια, 32, 406, 410
ευκαρυωτικά κύτταρα, 167 κινητήρας, μαστίγιο, 156-158 TTSS (εκκριτικό σύστημα τύπου III), 158
βαπτιστές, 281, 323
βαρύτητα, νόμος, 33, 41
Βασιλική Εταιρεία, 125, 126, 127, 312
Βεγγάζη, ιταλικό προξενείο, 47

Βιβλικό Ινστιτούτο Moody, 119 Βίβλος:
δουλεία, 293
εξέλιξη, 316
Ζώνη, 313
ηθικότητα, 286
μετάφραση επί βασιλέως Ιακώβου, 265, 376 Βίκινγκς, 57, 76 Βιοφιλία, 382 Βισνού, 54 Βολταίρος (Voltaire, Frangois Marie-
Arouet), 39, 59, 339 Βόρεια Ιρλανδία:
αντιμαχόμενες ομάδες, 288
αστείο, 191
γάμοι, μικτοί, 289
ευφημισμοί, 43, 374
θρησκευτική κουλτούρα, 191
χωριστή εκπαίδευση, 289 Βόσνιοι, 44 Βόταν, 52, 76 βουδισμός, 59, 226 Βράχμα, 54, 238 Badawi, δρ Zaki, 48 Baggini, Julian, 35 Barber, Noel, 301 Baring, Maurice, 331, 332 Barker, Dan, 359 Barrett, James, 328 Barrett, Justin, 209 Barrow, John, 161 Barth, Bob, 89 Barthes, Roland, 382 Bayes, θεώρημα, 130-135 BBC, 124, 319, 371 Beagle, πλοίο της Αυτού Μεγαλειότητος,
35 Bedoyere, Quentin de la, 69 Behe, Michael, 156, 157-158, 159-160 Beit-Hallahmi, Benjamin, 125 Bell, Paul, 128 Belloc, Hilaire, 331 Benson, δρ Herbert, 86, 89 Bentham, Jeremy, 258-259, 330 Berlinerblau, Jacques, 119 Bethea, Charles, 87 Betjeman, John, 32, 63, 290 Bierce, Ambrose, 84 Blackmore, Susan, 219, 222
EYPETHPIO OPQN KAI ONOMATQN
439
Blaker, Kimberly, 320
Bloom, Paul, 205, 206, 209, 210
Bondi, Hermann, 312
Bonhoeffer, Dietrich, 151, 153
Bouquet, A.C., 298
Boyd, Robert, 222
Boyer, Pascal, 57, 203, 210
Boykin, William G., 320
Bray, Michael, 264, 327-330
Brights (Βλ. μιιράιτς)
Britton, John, 328, 329, 330
Brockman, John, 179
Brodie, Richard, 222
Brown, κι'νηση, 406
Brown, Πανεπιστήμιο, 158
Brown, Andrew, 367-368
Brown, B.H., 108
Brown, Dan, 121
Bruce, Lenny, 278
Bryan, William Jennings, 315
Buckman, Robert, 231, 240
Buckner, Ed, 62
Bulldog Drummond, 294
Bullock, Alan, 302
Bunting, Madeleine, 92, 93
Burger, Warren, 365
Burnell, Jocelyn Bell, 96
Bush, Jeb, 329
Vardy, σερ Peter, 366-367, 369, 371
Veblen, Thorstein, 244
Vermes, Geza, 232, 278, 280
Vidal, Gore, 58
von Neumann, John, 321
Γαλαξίας, 32, 41, 96, 164 Γαλιλαίος (Galilei, Galileo), 122, 406 γενετική παρέκκλιση, 202, 214-215 γερανός (Βλ. και Dennett, Daniel), 182,
183, 185 Γιανομαμό, 195
Γκαίμπελς, Γιόζεφ (Goebbels, Joseph), 307 Γκαίρινγκ, Χέρμαν (Goring, Hermann),
303 Γκάντι, Μαχάτμα, 67, 277, 300 γνωσιοθεωρητική ασφαλής ζώνη, 181 γονίδια, 188, 190, 196, 211, 214, 217-218,
219, 222, 223-224, 226 Γουλιέλμος ο Κατακτητής, 117, 392
Cairns-Smith, A.G., 155
Calvary Tabernacle Association (Βλ.Ένωση
της Κιβωτού του Γολγοθά) Campaign for Real Education, The (Βλ.
Εκστρατεία για Αληθινή Εκπαίδευση) Camp Quest, 75 Cams familiaris, 392 Carlin, George, 311 Carlson, Tucker, 324 Carr, Peter, 64 Carter, Brandon, 161 Catholic Community Forum (Βλ. Φόρουμ
της Καθολικής Κοινότητας) Catholic Encyclopedia, 53, 55, 395 Catholics for Christian Political Action
(Βλ. Καθολικοί υπέρ της Χριστιανικής
Πολιτικής Δράσης) Centro Espirita Beneficiente Uniao do
Vegetal, εκκλησία, 44 Chagnon, Napoleon, 195 Chamberlain, Neville (Βλ. και εξέλιξη),
90, 91, 92, 126 Chardin, Teilhard de, 181 Chesterton, G.K., 331 Christian Brothers (Βλ. Χριστιανοί
Αδελφοί) Christian Coalition (Βλ. Χριστιανικός
Συνασπισμός) Christian Life City (Βλ. Πόλη της
Χρισπανικής Ζωής) Churchill, Κολέγιο, 124 Civilta Cattolica, 344 Clare, Κολένιο, 124
Clarke, Arthur C, τρίτος νόμος, 97, 228 Collins, Francis, 124 Comte, Auguste, 70-71, 95, 96 Cornwell, R. Elisabeth, 126-127 Cosmos, βραβείο, 128 Coulter, Ann, 320 Coyne, Jerry, 91, 160 Crafoord, βραβείο, 128 Cranmer, Thomas, 348 Crick, Francis, 124, 222 Curie, Marie και Pierre, 123 Galouye, Daniel E, 98 Galton, Francis, 85 Gasking, Douglas, 106-107 Gates, Bill, 394 Gaunilo, 106 Gell-Mann, Murray, 173
440

Gershwin, George, 118
Gillooly, Robert, 118
Glenn, Norval D., 290
Glover, Jonathan, 307-308
Goldwater, Barry, 61
Golgi, σύμπλεγμα, 315, 316
Goodenough, Ursula, 34-35
Goodwin, Jan, 335
Gott, John William, 319
Gould, Stephen Jay, 77-78, 80, 81, 83, 84,
96, 316 Grafen, Alan, 244 Graham, Billy, 119 Grand, Steve, 406, 407 Graves, Robert, 279 Gray, Muriel, 337 Greer, Germaine, 47 Gross, Paul, 236 Guardian, 63, 92, 160, 327, 367
δ,ά
Δαβίδ, 117, 118, 119
Δανία, 46-47, 49
Δαρβίνος, Κάρολος (Darwin, Charles), 123, 196-197, 247 απώτατες εξηγήσεις, 194 αφύπνιση συνειδήσεων, 141-144, 403 δαρβινική επιταγή, 188-192 επαγγελματική σταδιοδρομία, 35 ειιίτευγμα, μέγεθος, 144, 148, 403 επιχείρημα εκ του σχεδίου, 102, 166-
167 καταγωγή μέσω τροποποιήσεων, 148-
149, 151 κοσμολογία, 139, 143, 182-183 μπουλντόγκ, 71 προσωιπκές προσβολές, 238 φημολογούμενη μετάνοια, 122 φυσική επιλογή, 140, 141-143, 166,
182-185, 207, 217 Darwin, σερ George (γιος του), 123
δεινόσαυροι, 154, 392
Δέκα Εντολές:
βελτιωμένη εκδοχή, 292 ΗΠΑ, 63, 262, 275, 325 Παλαιά Διαθήκη, 271, 273
δεοντολόγοι, 258
Δευχέρα Παρουσία, 320, 335-336
δημιουργισμός:
απιθανότητα, επιχείρημα, 138, 148
άρνηση ανππαράθεσης, 312
διαμάχη, 90-91
εγγενής προδιάθεση, 206
κατακλυσμική γεωλογία, 369
λατρεία των κενών, 151-155
μη αναγώγιμη πολυπλοκότητα, 155-160
σύμπτωμα της θρησκείας, 91-92 Δημοκρατικοί, 42-43, 374 Διαδίκτυο, 114, 160, 332
επιστολές από τη Νιγηρία, 394
ερωτηματολόγια, 248
φορέας τού Zeitgeist, 291-292, 299 διαμεσολαβητική προσευχή, 86, 89 Δίας, 52, 76 διατήρηση της μάζας-ενέργειας, νόμος,
108 διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους, 63,
93 Δίδυμοι Πύργοι, 114 Διεθνής Αμνηστία, 360 Δίκτυο Υποστήριξης Ενάντια στις
Διακρίσεις (Anti Discrimination
Support Network), 67 δυϊσμός, 205-207, 208 δωρεάν γεύμα, 139 Dahl, Roald, 333 Daily Telegraph, 367 Darrow, Clarence, 75 Davies, Paul, 40-41, 94 Dembski, William, 93 Dennett, Daniel, 93, 180, 189, 210, 256
άγκιστρα εξ ουρανού, 98, 184
γερανοι', 98, 184
κρυολόγημα, 190
περι' «στάσεων», 207-209
ττίστη στην πίοτη, 36, 387-388
στάγδην Δημιουργία, 142 deus otiosus, 144 Deutsch, David, 401 Dickinson, Emily, 397 Distin, Kate, 222 DNA, 83, 164, 217, 396 Dobson, James, 202 Dolittle, Eliza, 377 Donne, John, 247 Doppler, μετατόπιση, 95 Dornan, Bob, 320 Douglas, Stephen A., 295 Douglas, William O., 365
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ KAI ΟΝΟΜΑΤΩΝ
441
Downey, Margaret, 67
Drake, εξίσωση, 94, 95
Dr Dolittle, 35
Dyson, Freeman, 171, 179-180
E, e
Εβραίοι:
Αϊνστάιν, 'Αλμπερτ, 38
ανπσημντισμός, χριστιανικός, 304-305
γελοιογραφίες, ανπεβραϊκές, 49
λόμπι, 66
Ολοκαύτωμα, 88
Χίτλερ, Αδόλφος, 38, 304-305
Mortara, Edgardo, απαγωγή, 344-348 εγκέφαλος:
εξέλιξη, 204, 403-404, 408
θεϊκό κέντρο, 194
θεόθεν κενό, 382
λογισμικό προσομοίωοης, 112-114, 397, 408
μοντέλα, κατασκευή, 114, 408 Εθνική Ακαδημία Επιοτημών των ΗΠΑ
(NAS), 125-127 Εθνική Ομοσπονδία Ευαγγελικών
(National Association of Evangelicals),
353 εθνικιστές, 43, 374 εθνικοί, 285 Εθνικό Κεντρο για τη Διδασκαλία της
Ειπστήμης (National Center for
Science Education, NCSE), 90 εθνοκάθαρση, 274
Γιουγκοσλαβία, 43
Μαδιανίτες, 272 ειδωλολάτρες, 276 Εκκλησία της Ανγλίας, 32, 63 εκκρνπκό σύστημα τύπου III (Βλ. TTSS) εκπαίδευση:
Αμις, 364-366
δημιουργιστές, 366-372
θρησκευτική, 376-379
τπ'στη ως αρετή, 341
χωριστή, 289 Εκστρατεία για Αληθινή Εκπαίδευση
(Campaign for Real Education), 375 ελευθερία του Τύπου, 47 Έλληνες, αρχαίοι, 53, 57, 76, 105 έμβρυα, ανθρώτπνα, 324-331, 334 ενεργοί παράγοντες, 170, 209
Ένωση της Κιβωτού του Γολγοθά (Calvary
Tabernacle Association), 39 εξελικτική ψυχολογία, 204, 210 εξέλιξη:
διαδικασία, 147-148, 160-161
όργανα, 156, 160-161
πι'οτη, 313-314
συνέχεια, εξελικτική, 334
σχέδιο, 84, 102-103, 184-185
σχολή εξελικτικών Neville Chamberlain, 126 εξωηλιακοί πλανήτες, 95 εξωσωματική γονιμοποίηση, 326-327 Ετπκεντρώσου στην Οικογένεια (Focus on
the Family), 202 επιλονή ομάδας, 195-197 Επιχείρηση Διάσωσης (Operation Rescue),
325, 327 Εργατικοί, 42
Ες, Ρούντολφ (Hess, Rudolf), 303 Έσχατο Μπόινγκ, επιχείρημα, 138-139,
148, 166, 168, 178, 184 Εταιρεία Ελεύθερης Σκέψης της
Μείζονος Φιλαδέλφειας (Freethought
Society of Greater Philadelphia), 67 ετερογαμία, 290 ετερογένεια των μερών, 177 Ευαγγέλία, 121, 179
Θωμάς, 119, 120
τέσσερα, 119, 120, 121
ψευδοευαγγελιστές, 120 ευθανασία, 326, 391-393 ευπλεκτέλλα (Euplectella), 145 ευφυές σχέδιο, 138, 146, 152-153, 160, 182 Ehrman, Bart, 119 Emerson, Ralph Waldo, 51 Emmanuel, Κολέγιο, 366-368 Engel, Gerhard, 304 Enigma, σπάσιμο κωδίκων, 321 Euler, Leonhard, 108 Euplectella (Βλ. ευπλεκτέλλα) Exclusive Brethren (Βλ. Αποκλεισπκοί
Αδελφοί)
ζ,ζ
Ζήνα, 162
Ζήνων, παράδοξο, 105
Ζώνη της Βίβλον (Βλ. και Βίβλος), 313
Zahavi, Amotz, 244-245
Zeitgeist, 141, 291, 293-301, 318, 336
442
n, h
ηθικότητα, 233, 235-260
ήλιο, 169, 363
ΗΠΑ:
Ανώτατο Δικαστήριο, 44, 324, 364-365
ευαγγελικοί, πολιτική δύναμη, 275
Σύνταγμα, 44, 63, 275, 329 Ηρώδης, 117, 118 Haggard, Ted, 353, 354, 355 Haldane, J.B.S., 154, 400, 409, 411 Halley, κομήτης, 162 Hamilton, W.D., 241 Hari, Johann, 335 Harries, Richard, 370 Harris, Sam, 111, 255, 279, 308, 335-336,
337, 338 Hartung, John, 281-286 Harvard, Πανεπιστήμιο, 316, 317 Hassan, Nasra, 338 Haught, James, 123 Hauser, Marc, 240, 248-252 Hawking, Stephen, 34, 36, 40 Hell Houses (Βλ. Οίκοι Κολάσεως) Helms, Jesse, 322 Herald (της Γλασκώβης), 337 Hill, Paul, 327-330
Hinde, Robert, 203, 210, 240, 258, 376 Hitchens, Christopher, 64, 325, 389 hoasca, αφέψημα, 44 Holloway, Richard, 262 Homo sapiens, 334, 392 Hope, Elizabeth, 122 Horgan, John, 178-179, 180 Hoyle, Fred, 97, 138, 143, 148, 169 Hubble, Edwin, 95 Humphrey, Nicholas, 360-364, 365 Huxley, Aldous, 107, 109 Huxley, Julian, 177 Huxley, Thomas Henry, 71-72, 77, 96, 238,
294-295, 300
Θ
θανατική ποινή, 324
θεϊσμός, 40, 73, 84, 134, 175
θεοδικία, 134
θεοκρατία, 67, 318, 320, 335, 353
θεολογικός νους, 88, 177, 393, 395
Θεός:
αγαθότητα, 134
Ακινάτης, Θωμάς, 100-103, 133

απιθανότητα, 139
απλότητα, 175-176
Γραφές, 116-121
διασκεδαστικές αποδείξεις, 108-109
εκδοχές, 53
εκ του βαθμού, 102
εκ του σχεδίου, 102-103
επιστήμη, 90
θρησκευόμενοι επιστήμονες, 122-128
κοσμολογικές αποδείξεις, 100
οντολογικές αποδείξεις, 103-107
ορισμός, 52, 59-60, 81-82, 96
πιθανότητες, 68, 139
Προσωπική'Ελλειψη Πίστης, Επιχείρημα, 154-155
προσωτπκή εμπειρία, 111-116
στοίχημα του Pascal, 128-130
ωραίο, 109
Bayes, θεώρημα, 130-135 θερμοδυναμική, 123 θετικισμός, 95 Θεωρία των Πάντων, 171 θρησκεία:
αϊνσταΐνεια, 34, 37, 40, 42, 123
άμεσα πλεονεκτήματα, 192-195
απολογητές, 37, 82-83, 122, 125, 128, 161, 163, 269, 375
δαρβινική ειπταγή, 188-192
επιβιωτική αξία, 197
επικριτές, 57
επιλογή ομάδας, 195-197
λατρείες φορτι'ου, 228-233
μιμίδια, θεωρία, 217-228
υποπροϊόν, 197-204
φυχολογική προδιάθεση, 204-216 θρησκεσπκή ελευθερία, κατάχρηση όρου,
46, 346 Θωρ, 76
Ιατρικό Ινστιτού-ro Νου/Σώματος (Mind/
Body Medical Institute), 86 ιγμορίτιδα, 161 Ίδρυμα για την Ελευθερία από τη
Θρησκεία (Freedom from Religion
Foundation, FFRF), 237 Ιερά Εξέταση:
ισπανική, 346
ιταλική, 344-347 Ιεχωβά (Θεός της Παλαιάς Διαθήκης), 42
EYPETHPIO OPQN KAI ONOMATQN
443
ανθρώπινες αμαρτίες, 263-266
ειιιθετικά αρρενωπός, 57
έρωτας, 212
παντοδυναμία, 238
πρότυπο ρόλου, 262, 268, 275
ύπαρξη, 76
φθόνος, 52, 130, 270-273
χαρακτήρας, 52, 60, 274-275 Ιησούς του Ναυή, 274, 282, 283-285, 289 Ιησούς Χριστός:
βιολογικός ιτατέρας, 82-83, 204
γέννηση, 117-118, 121
δύναμη, 238
Εβραίος, 305
εξιλέωση για το προπατορικό αμάρτημα, 278-281
Επί του Όρους Ομιλια, 277
ζωή, 118-121, 232
Βαίφατα, 82, 97, 132
θεϊκή υπόσταση, 116
ιουδαίος, αφοσιωμένος, 285
οικογενειακές αξίες, 277-278
περσόνα, 52 Ιλιάόα, 286 ιμπρεσιονισμός, 44 Ινδονησία, 46, 47 ινδουιστές, 53, 54, 67 Ίνκας, τελετουργική θυσία, 362-363 Ινουίτ, 292 Ινσπτούτο για τη Μελέτη τού Ισλάμ και
του Χριστιανισμού, 340 ιουδαϊσμός:
αφοσίωση των παιδιών, 283-285
ομογαμία, 290
πεποιθήσεις, 36, 58-59, 287 Ιούδας, 279-280
Εναγγέλιο, 280 Ιπτάμενο Τέρας των Μακαρονιών, 76, 78 Ιράκ, 43, 111, 288, 297, 323, 336 ισλάμ:
γάμοι, μικτοί, 318
γελοιογραφίες, 46-49
γυναίκες, 335
διδασκαλία, 339, 340
θεμελιωτές, 58-59, 318
Ινδία, διαίρεση, 288
μιμιπλέγμα, 226-227 Ιωάννης, Βαπτκπής, 377 Ιωάννης, Ευαγγελιστής, 117 Ιωάννης Παύλος Β', πάπας, 56, 91
II Cattolico, 347
Independent, 43, 276, 335, 367, 372, 375
Irish Aires, ραδιοφωνική εκπομπή, 374
Jacoby, Susan, 60
Jammer, Max, 37
Jaynes, Julian, 385-386
Jefferson, Thomas, 52, 55, 56, 60, 64-65,
67, 68, 99, 119, 121, 137, 296, 389 Jones, John E., 157, 159 Juergensmeyer, Mark, 327, 328 Jung, C.G., 73 Jyllands-Posten, 46-47
κ, k
καθολικισμός (Βλ. ρωμαιοκαθολικισμός) Καθολικοί υπέρ της Χριστιανικής
Πολνηκής Δράσης (Catholics for
Christian Political Action), 322 Καινή Διαθήκη, 277-281 καλβινισμός, 56 Καλιγούλας, 297, 301 Κάμβριο, έκρηξη, 153 καμικάζι, 336, 340 κάνναβη, χημειοθεραπεία, 44 Καντ, Ιμάνουελ (Kant, Immanuel), 71
ηθικότητα, 250, 251, 257-258, 260
οντολογικό επιχείρημα, 106 Καηέλα Σιστίνα, 110 καπρικό οξύ, 409 καπροϊκό οξύ, 409 καπρυλικό οξύ, 409 Καρζάι, Χαμι'ντ, 319 Κασσιόπεια, 32 Κατηχούμενοι, 344 Κατρίνα, τυψώνας, 264 κεϊνσιανός, 373 Κινγκ, Μάρτνν Λούθερ (King, Martin
Luther), 277, 300, 323 κληρονομικότητα:
βιολογία, 164
κοσμολογία, 173 κομουνισμός, 91, 92 κομφουκιανισμός, 59 κονκισταδόρες, 59, 346 Κοπεγχάγη, ερμηνεία, 401-402 Κοπέρνικος, Νικόλαος (Copernicus,
Nicolaus), 95, 403 Kopavt, 59, 338, 340-341, 372 κουακερισμός, 43 κούκοι, 246
444
Κούνα, φυλή, 251
Κρητιδικό, εξαφανίσεις ειδών, 72
Κροάτες, 44
Κρόμγουελ, Όλιβερ (Cromwell, Oliver),
402 κυκοδόφυτο, 402
Κυρήνιος, έπαρχος της Συρίας, 117, 118 Κωνσταντίνος, αυτοκράτορας, 54, 59 Keleman, Deborah, 206, 210 Kelvin, λόρδος, 123 Kenny, Anthony, 211-212 Kepler, Johannes, 81, 122 Kertzer, David I., 344 King, Coretta Scott, 323 King's College, 71 Kohn, Marek, 187 Kristeva, Julia, 382 Kurtz, Paul, 396 Kyoto, βραβείο, 128
λ,Ι
Λάζαρος, 204
λατρείες φορτίου, 228-233
Λίνκολν, Αβραάμ (Lincoln, Abraham),
295-296 Λονδίνο, Πανεπιστήμιο, 121 Λούθηρος, Μαρτίνος (Luther, Martin),
216, 226, 227, 304, 305, 317 Λουκάς, Ευαγγελιστής, 117-118 λύκος της Τασμανίας (Thylacinus), 296 Λωτ, 267, 268
δύο κόρες, 266, 267
Σόδομα και Γόμορρα, 265-266
οτήλη άλατος, 266 Ladman, Cathy, 193 Lane Fox, Robin, 117, 118, 119 Larson και Witham, μελέτη, 125-126, 127 Latimer, Hugh, 348 Lawrence, Raymond J., 89 Layfield, Stephen, 367-371 Lear, Edward, 101 Lebensraum, 274-275 Leslie, John, 171 Lewis, C.S., 116 Lewontin, Richard, 189 LGM (μικρά πράσινα ανθρωπάκια), 96 Liberty University (Βλ. Πανεπιοτήμιο
Ελευθερίας) Lickert, κλίμακα, 126 Lofting, Hugh, 35
H ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΙΗ
Loftus, Elizabeth, 350 Los Angeles Times, 45
μ,τη
Μαϊμονίδης, Μωυσής, 282, 284 Μάρκος, Ευαγγελιστής, 355
κοινή πηγή, 121 μαρξισμός, 308
Μαρξ, Καρλ, 305 Ματθαίος, Ευαγγελιστής, 117, 118 μαύρες τρύπες, 173 Μεγάλη Άρκτος, 32 Μεγάλη Έκρηξη, 60
Μεγάλη περί Μπετόβεν Πλάνη, 331-333 Μεγάλη Σύνθλιφη, 172-173 μεγασύμπαν (Βλ. και πολυσύμπαν), 171 μεθοδιοτές, 281 μεταστρουκτουραλισμός, 382 μετριότητα, αρχή, 95 Μίθρας, 76
μιμίδια, 216, 217-227, 273, 299 Μιχαήλ Αγγελος (Michelangelo di
Lodovico Buonarroti Simoni), 109, 110 ΜόναΛίζα, 112 μονεταριστής, 373 μονοθεϊσμός, 53, 54, 58-60, 268, 269, 271,
298 Μόντι Πάιθον (Monty Python), 228, 333 μορμονισμός, 58, 227-228
Βίβλος τον Μορμόν, 227
Smith, Joseph, 227 Μότσαρτ, Βόλφγκανγκ Αμαντέους
(Mozart, Wolfgang Amadeus), 109, 110 Μπαγκαβαντγκίτα, 378 Μπακούνιν, Μιχαήλ, 254 μπαρχάν, 407
Μπέικον, Φράνσις (Bacon, Francis), 368 Μπετόβεν, Λούντβιχ βαν (Beethoven,
Ludwig van), 109, 110, 133, 249, 332 Μπίνκερ, φαινόμενο, 384-386 μπιν Λάντεν, Οσάμα, 337, 339 Μπλερ, Τόνι (Blair, Tony), 336, 337, 366,
369, 370, 371 Μπουνιουέλ, Λουίς (Bunuel, Luis), 259 Μπους, Τζορτζ (Bush, George):
ο νεότερος, 111, 324, 336, 337, 353
ο πρεσβύτερος, 65 μπράιτς (Brights), 373 μυστικισμός, 37 μύχος, 111
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ KAI ONOMATQN
445
Μωάμεθ, Προφήτης, 276, 318, 338, 341 Μωυσής, 270, 274, 275, 282, 376
Δέκα Εντολές, 271, 273
Μαδιανίτες, 271-272
Μωαβίτισσες, 272
χρυσός μόσχος, 76, 271
χωρισμός υδάτων, 97 Mackie, J.L., 106 Mackintosh, 43 Madison, James, 65, 67 Magdalene Asylums (Βλ. Άσυλα της
Μαγδαληνής) Malcolm, Norman, 106 Malcolm, Wayne, 367, 369 Maxwell, James Clerk, 123 McGrath, Alister, 77 McQuoid, Nigel, 367, 369, 372 Medawar:
Jean, 331, 332-333
Peter, 181, 331, 332-333, 388 Mencken, H.L., 50, 254 Mendel, Gregor, 124 Mensa Magazine, 128 Mill, James, 259 Mill, John Stuart, 259 Miller, Kenneth, 158 Mills, David, 66-67, 108 Mind/Body Medical Institute (Βλ. Ιατρικό
Ινστιτούτο Νου/Σώματος) Mortara, Edgardo, 344-348 Mueller, Andrew, 48-49, 75 Mullan, Peter, 351 Mulligan, Geoffrey, 231 Myers, P.Z., 93 Mytton, Jill, 356-357, 360
v,n
Ναπολέων, 111, 306
ναυτίλος (Nautilus), 150
Νεοκαισαρείας, Γρηγόριος, 55
Νέος Δεκάλογος, 291-292
Νεύτων, σερ Ισαάκ (Newton, sir Isaac),
122, 148 Νεχρού, Τζαβάχαρλαλ, 67-68 νομιμόφρονες, 43, 374 Νόμπελ, βραβείο, 128, 324
θρήσκοι ετπστήμονες, 125 ντεϊσμός, 40, 63, 65
Ντιντερό, Ντενί (Diderot, Deni), 39, 108 ντόντο (Raphus cucullatus), 296
Ντοστογιέφσκι, Φιόντορ Μιχαήλοβιτς,
254 νυχτερίδες, 166, 408-409, 410 Νώε, Κιβωτός, 263 NAS (Βλ. Εθνική Ακαδημία Επιστημών
των ΗΠΑ) National Association of Evangelicals (Βλ.
Εθνική Ομοσπονδία Ευαγγελικών) National Center for Science Education,
NCSE (Βλ. Εθνικό Κέντρο για τη
Διδασκαλία της Επιστήμης) Nature, 125 Naughtie, James, 371 Nautilus (Βλ. ναυτίλος) Necker, κύβος, 112 New College, 394-395 Newhart, Bob, 86, 87 Newsday, 281 News of the World, 349 New Statesman, 45 New Yorker, The, 338 New York Times, 89, 281, 322 Nixon, James, περίπτωση, 45 NOMA, 77-85, 90, 92, 93, 94, 126
o
Οίκοι Κολάσεως (Hell Houses), 354
ολιγόσπκτος βάτραχος-«νυφίτσα», 152
Ολοκαύτωμα, 88
ομογαμία, 290
ομοφυλοφιλία:
Γκέι, κίνημα Υπερηφάνειας, 373
δαρβινική προσέγγιση, 191
ΗΠΑ, 45-46, 264, 320-323
θρησκευόμενοι, 45-46, 264, 275, 320-323 οντολογικό επιχείρημα (Βλ. και Ανσελμος
του Καντέρμπερι), 103-107 Οξφόρδη, Πανεπιστήμιο, 315 οπτικές πλάνες, 112-113 Όργουελ, Τζορτζ (Orwell, George), 319 ορθόδοξοι χριστιανοί, 43-44, 302, 303 ουαχαβιστές, 276, 320 Ουγκό, Βίκτωρ (Hugo, Victor), 343 Ουέλς, Χέρμπερτ Τζορτζ (Wells, Herbert
George), 298-299 ουμανισμός, 382 Ουταναπιστίμ, 263 Observer, 312 O'Casey, Sean, 261
446

OFSTED, 370
Onion, The, 320
Operation Rescue (Βλ. Ετπχείρηση
Διάσωσης) Owens, Jesse, 300 Owens, Karen, 101
π,ρ
παγανιοτές, 118, 282, 286 παιδιά:
διαισθητικά θεϊστές, 205, 206
δυϊστές, 206
εκπαίδευση, 289, 341-342, 364-372
ευπιστία, 200-203, 205, 213
θρησκευτικές ετικέτες, 289, 372-375
κακοποίηση, 349-360
προθετική στάση, 209
υιοθεσία, 246
υπεράσπιση, 360-366
φανταστικοί φίλοι, 235, 382-387 παιδομορφισμός, 385, 386 παιδοφιλία, 92, 349 Πακιστάν:
βλασφημία, τιμωρία, 318
γελοιογραφίες, Δανία, 47, 49 Παλαιά Διαθήκη, 52, 60, 134, 263-277,
282, 318 πάλσαρ, 96-97 Πανεπιστήμιο Ελευθερίας (Liberty
University), 321 πανθεϊσμός, 40 παρηγοριά, 387-396
άμεση φυσική, 388-389
θεωρία, 193
μέσω στοχασμού, 389 Πατέρες του'Εθνους, 60-68 Παύλος, Απόστολος, 59, 279, 280-281,
285, 305 περιοδικός τπ'νακας, 169 Πέρμιο, μαζική εξαφάνιση ειδών, 69, 72 πιθανοκρατικές κρίσεις, 81, 96 Πίος Γ, πάπας, 394 Πίος ΙΒ', πάπας, 306 πίστη:
αρετή, 129, 341-342
εκούσια πράξη, 129
ιερότητα της ανθρώτπνης ζωής, 324-331
μετριοπαθής, 335-342
ομοφυλοφιλία, 320-323
παιδιά, 341-342 Πλάτων, 239 ΗΛηροφορία:
θεωρία, 138-139
λεωφόρος, 394 Πόλη της Χρισπανικής Ζωής (Christian
Life City), 367 πολυθεϊσμός, 276 Ηθλυπλοκότητα, 98, 103, 135, 166, 403
ανάδυση, 141, 177
ανθρώπινο σώμα, 367
απίθανη, 185
αυξανόμενη, 139, 177
λειτουργική αδιαιρετότητα, 177
μη αναγώγιμη, 144-151, 154, 155-157, 159 πολυσύμπαν (Βλ. και μεγασύμπαν), 171 πότλατς, φαινόμενο, 244 Πρίνστον, Θεολογική Σχολή, 119 προβιοτική σούπα, 164 Προκάμβριο, απολιθώματα κουνελκόν,
154 τίρόπτωση μήτρας, 161 προσευχή, πείραμα, 85-90 προσωπική εμπειρία, επιχείρημα, 111-116 τΐροσωποποίηση άψυχων αντικειμένων,
170, 205 προτεοτάντες, 43, 62, 191, 287, 289, 290,
345, 348, 352, 374, 376 πρωτόζωα, 156 πρώτοι αριθμοί, 97 Πυγμαίοι, 224
πυρηνική δύναμη, ισχυρή, 169 πυρηνική σύντηξη, 363 Paine, Thomas, 59, 60 Paley, William, 101 Pascal, Blaise (Βλ. και στοίχημα του
Pascal), 128, 129, 277 Paul, Gregory S., 256 Peacocke, Arthur, 123-124, 177 Persinger, Michael, 194 Pharyngula, 93 Phelps, Fred, 323 Phillips, Kevin, 318 Pinker, Steven, 193, 254 Planned Parenthood, 322 Playboy, 91 Poitier, Sidney, 300
EYPETHPIO OPQN KAI ΟΝΟΜΑΤΩΝ
447
Polkinghorne, John, 124, 174, 177 Popper, Karl, 154 Potter, Gary, 322-323
P r
Ράμσφελντ, Ντόναλντ (Rumsfeld,
Donald), 251, 297 ραντάρ, δίσκος, 113 Ραφαήλ (Raffaello Sanzio), 110 Ρέιγκαν, Ρόναλντ (Reagan, Ronald), 320 Ρεπουμπλικανοί, 42, 322, 374 ρινόκερος, 409, 410 Ρούσβελτ, Φράνκλιν (Roosevelt,
Franklin), 91 Ρωμαίοι, 53, 57, 76 ρωμαιοκαθολικισμός:
βάπτιση, 344-345, 347
γάμοι, 290
έκτρωση, 83, 324
ενοχή, νοσηρή, 193
θαύματα, 83
καθαρτήριο, 393-395
καθήκον προστασίας, 346
κακοποίηση, 350-353, 355-356
μιμιπλέγμα, 227
ναζί, 306
πολυθεϊσμός, 56
συγχωροχάρτια, 393-394
Χίτλερ, Αδόλφος, 303-304
Mortara, Edgardo, απαγωγή, 344-348 RAF, 32
Raphus cucullatus (Βλ. ντόντο) Rawls, John, 292 Rees, Martin, 36, 79, 168-169, 170, 171,
172, 182 Renfrew, Colin, 195 Richerson, Peter, 222 Ridley, Mark, 167 Ridley, Matt, 151, 244 Ridley, Nicholas, 347 RNA, 164
Roberts, Keenan, 354-355 Roberts, Oral, 54 Robertson, Pat, 264-265, 322 Robeson, Paul, 300 Robinson, Jackie, 300 Ronson, Jon, 405 Rothschild, Eric, 159-160 Rothschild, Lionel, 346 Ruse, Michael, 91, 92, 93
Rushdie, Salman, 45, 48, 288
Ruskin, John, 143
Russell, Bertrand, 76, 122, 339, 389-390
αμεροληψία, 105
οντολογικό επιχείρημα, 104-106
ουράνια τσαγιέρα, 74-77, 78, 94
πασιφισμός, 129
σ, s
σαϊεντολογία, 227
Σαίξπηρ, Γουίλιαμ (Shakespeare, William),
109, 110,270,378 Σάλεμ, μάγισσες, 92, 349 σαντεμανιανή αίρεση, 123 Σανχεντρίν, 282 Σαουδική Αραβία, 293, 320
γυναίκες, 335
Διεθνής Αμνηστία, 49
φονταμενταλιστές, 276, 319 σεκόγια, γιγάντια (Sequoiadendron
giganteum), 146 Σενέκας ο νεότερος, 306 Σέρβοι, 44 Σίβα, 54 σιίτες, 43
Σικάγο, Πανεπιστήμιο, 316 σιχ, 373 σκειτπιασμός, 73, 76, 78, 129-130, 174,
177, 393 σκολύτης, 410
σοβινισμός του βόρειου ημισφαιρίου, 140 Σούμπερτ, Φραντς (Schubert, Franz), 109,
110 σουνίτες, 43 σουρεαλισμός, 44
Σπινόζα, Μπάρουχ (Spinoza, Baruch), 39 Στάλιν, Ιωσήφ, 91, 132
άθεος, 180, 301-302
Θεολογικό Σεμινάριο της Τιφλίδας, 303 Σταυροφόροι, 59, 346 στοίχημα του Pascal, 129, 130, 225 Στρατός του Θεού, 327 Συντηρητικοί, 42 σχέδιο, επίφαση, 102-103, 139, 141, 147,
167, 184-185 Sacranie, σερ Iqbal, 48, 319 Sagan, Carl, 33, 41, 69, 94, 97, 396, 402 Scarborough, Rick, 46 Schrodinger, Erwin, 401-402
448

Scopes, John, 315 Scott, Eugenie, 90 Seaton, Nick, 375 Seigneur de Dakeyne, 117 Sequoiadendron giganteum (Βλ. σεκόγια,
γιγάνπα) SETI, πρόγραμμα Αναζήτησης Εξωγήινης
Νοημοσύνης, 94, 96, 97-98, 165 Shaheen, Naseeb, 378 Shaw, George Bernard, 192 Sheen, αιδεσιμότατος δρ Fulton J., 41 Shennan, Stephen, 222 Sherman, Robert, 65 Shermer, Michael, 127, 153, 194, 210, 240,
252-253, 381, 396 Singer, Peter, 251-252, 300-301 Smith, Joseph (Βλ. και μορμονισμός), 227 Smith, Ken, 285-286 Smolin, Lee, 173, 182 Smythies, John, 211 Snowflakes (Βλ. Χιονονιφάδες) Sookhdeo, Patrick, 340-341 Spectator, 340 Spong, John Shelby, 262 Stannard, Russell, 85, 124, 174, 312 Stenger, Victor, 144 Sterelny, Kim, 191 Stirrat, Michael, 126-127 Stubblebine, στρατηγός, 405 Sulloway, Frank, 127 Susskind, Leonard, 143, 172 Sutcliffe, Peter, 111 Sweeney, Julia, 278, 357-359 Swinburne, Richard, 81, 87-89, 177
περί σωματιδίων, 174-176
τ,ί
Ταλιμπάν:
αμερικανοί, 273, 291, 320, 321, 325
αφγανοί, 276, 291, 319, 320, 322, 335 Ταμείο Συμμαχίας και Υποοτήριξης
(Alliance Defense Fund), 45 Τελική Λύση, 304 Τερέξα:
τηςΑβιλα, 211
της Καλκούτας, 324-325 Τζένγκις Χαν, 297 Τίγρεις Ταμίλ, 336, 340 Τουέιν, Μαρκ (Twain, Mark), 389, 392 τριαδικό δόγμα, 54-56, 179, 226
τριλοβίτες, 392 Τρίπολη, συνθήκη, 61-62 τρομοκρατική επίθεση:
Λονδίνο, 336, 337, 340
Μαδρίτη, 340
Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, 114, 336, 337, 340 τροπική λογική, 107 τροχοί, 156
Τσάπλιν, Τσάρλι (Chaplin, Charlie), 111 τσιγγάνοι, 300, 364 Τσόρτσιλ, Ουίνοτον (Churchill, Winston),
91,321
γιος του (Randolph), 52 τσουνάμι, 132, 134, 263 τυφλοπόντικας, 408, 410 τύφλωση με επισιήμη, 108 τύχη, 166, 167, 181
ανθρωπική αρχή, 185
ατηθανότητα, 145, 146, 147, 164
σχέδιο, 139, 145, 146, 147
φυσνκή ετηλογή, 138, 146, 147, 167 Tamarin, George, 283-285 Templeton:
βραβείο, 124, 179, 180, 183, 317
Ίδρυμα, 85-87, 89, 124, 178-180, 378 Tennyson, Alfred, 200-201 Terry, Randall, 325, 327 Thomson, J. Anderson, 170 Thomson, William (Βλ. Kelvin, λόρδος) Thylacinus (Βλ. λύκος της Τασμανίας) Tiger, Lionel, 213 Tipler, Frank, 161 Toland, John, 304 Tonge, Jenny, 366 Trivers, Robert, 212-213, 242 TTSS (εκκριτικό σύστημα τύπου III), 158 Turing, Alan, 321
v, u
υδρογόνο, 169, 363
βόμβα, 97, 169 υποστηρικτές του κοσμικού κράτους, 60-
68, 91 Unwin, Stephen, 130-135
P f
Φανγκ, λαός, 203 φασματοσκόπιο, 71, 95 Φάτιμα:
EYPETHPIO OPQN KAI ΟΝΟΜΑΤΩΝ
449
Θεοτόκος, 56
μαζικό όραμα, 115 φεμινισμός, 140-141, 373 Φθα, 386
φιλανθρωπικές δωρεές, 53 φονταμενταλισμός:
Μέκκα, 276
Μπαμιγιάν, βούδες, 276
μπαούτ αλ-ριντουάν, 339
τζιχάντ, 339 Φόρουμ της Καθολικής Κοινότητας
(Catholic Community Forum), 56 Φρανκλίνος, Βενιαμίν (Franklin,
Benjamin), 65 φυσική επιλογή:
αλτρουισμός, 243, 246
αντιγραφείς, 217
αιιιθανότητα, 138-139
αφύπνιση συνειδήσεων, 140-144
γενετική, 227
γερανός, 98, 166-167, 185
διαισθητικό νόημα, 206
εμπειρικοί κανόνες, 246
παιδιά, 206
σχέδιο, 102-103, 139, 167-168
τύχη, 138, 167 φωτοσύνθεση, 146 Falwell, Jerry, 321 Faraday, Michael, 123 Faulhaber, Michael, 307 Felis catus, 392 Feynman, Richard, 401 Fields, βραβείο, 128 Fighter Command and the Few, 32 Fisher, Helen, 210 Fitzwilliam, Μουσείο, 209 Flemming, Brian, 236 Flynn, Tom, 118 Focus on the Family (Βλ. Επικεντρώσου
στην Οικογένεια) Forrest, Barbara, 236 Foucault, Michel, 382 Fraser, Giles, 63 Fraunhofer, Joseph von, 71 Frayn, Michael, 208 Frazer, James, 57, 214 Freedom from Religion Foundation, FFRF
(Βλ.Ίδρυμα για την Ελευθερία από τη
Θρησκεία) Free Inquiry, 118
Freethought Society of Greater
Philadelphia (Βλ. Εταιρεία Ελεύθερης Σκέψης της Μείζονος Φιλαδέλφειας)
Freethought Today, 237
French, Peter, 371
Frisch, Karl von, 207
Frum, John (Βλ. και λατρείες φορτίου), 229-232
χ
Χαρτογράφηση του Ανθρώπινου
Γονιδιώματος, Πρόγραμμα, 124 Χασιντίμ, 364
Χιονονιφάδες (Snowflakes), 327 Χιουμ, Ντέιβιντ (Hume, David), 71, 139
λογική δοκιμασία, 115 Χίτλερ, Αδόλφος (Hitler, Adolf), 91, 132,
274, 297, 299, 301-302, 333
άθεος, 180, 302-307, 308
Εβραίοι, 38, 304-305
ευγονική, 257, 308
Θεία Πρόνοια, 303, 306-307
μπολσεβικισμός, 305
Anschluss, 306 Χίτσκοκ, Αλφρεντ (Hitchcock, Alfred), 352 Χομεϊνί, αγιατολάχ, 320 Χουσείν, Σαντάμ, 132, 274, 302 Χρισπανικό Ινστιτούτο, 367 Χριστιανικός Συνασιτισμός (Christian
Coalition), 322 χρισπανισμός:
διδασκαλία, 340, 341
εθνικοί, ιιροσηλυτισμός, 118, 285
ΗΠΑ, 62-65, 291, 353-355
θεμελιωτές, 58-59, 238
θρησκευτική αποστασία, 319
πεποιθήσεις, 203-204
Ταλιμπάν, αμερικανοί, 320, 321, 325
φονταμενταλισ-πκός, 118
Χίτλερ, Αδόλφος, 303-307 Χριστιανοί Αδελφοί (Christian Brothers),
350 Χρυσομαλλούσα, ζώνη, 162-163, 164, 171,
174
ω, w
Ωρίων, 32 Wace, Henry, 71 Wallace, Alfred, 143, 144 Ward, Keith, 176-177
450

Η περί θεού αυταπάτη - Richard Dawkins (μέρος 6)

Πιστεύω ότι θα σαπίσω όταν τιεθάνω, και δεν θα επιβιώσεχ τίποτε από το εγώ μου. Δεν είμαι νέος και αγαπώ τη ζωή. Αλλά περιγελώ τα ρίγη πανικού στη σκέψη της εξαφάνισης. Η ευτυχία δεν είναι λιγότερο αλη-θινή επειδή πρέπει να φτάσει σε ένα τέλος, ούτε η σκέψη και η αγάπη χάνουν την αξία τους επειδή δεν διαρκούν αιωνίως. Πολλοί άνθρωποι στάθηκαν με υπερηφάνεια στο ικρίωμα• η ίδια υπερηφάνεια ττρέττει να μας διδάσκει να σκεπτόμαστε αληθινά τη θέση του ανθρώπου στον Κό-σμο. Ακόμη κι αν τα ανοχκτά παράθυρα της επιστήμης μάς κάνουν στην αρχή να τρέμουμε μετά τη βολική σπνπκή ζεστασιά των παραδοσιακών μύθων που μας εξανθρωπίζουν, στο τέλος ο καθαρός αέρας της λογικής φέρνει ξωτικότητα, και οι ανοικτοί χώροι της επιστήμης έχουν το δικό τους μεγαλείο.
To δοκίμιο τούτο τού Russell υτιήρξε γχα μένα πηγή έμπνευσης όταν το διά-βασα στη βιβλιοθήκη του σχολείου μου σε ηλικία περίπου δεκαέξι ετών, αλλά το είχα ξεχάσει.Ίσως ήθελα ασυνοίσθητα να του αποτΐσω φόρο τιμής (όπως ήθελα συνειδητά να κάνω για τον Δαρβίνο) όταν έγραφα το 2003 στο A Devil's Chaplain:
Υπάρχει κάτι περισσότερο ατιό μεγαλείο σε τούτη τη στάση ζωής, όσο ζοφερή και κρύα κχ αν φαίνεται κάτω από το προστατευτικό κάλυμμα της άγνοιας. Μια βαθιά αναξωογόνηση είναι το κέρδος σου όταν στέκε-σαι με το πρόσωπο στραμμένο προς τον δυνατό, διαπερασπκό άνεμο της κατανόησης: «οι άνεμοι που πνέουν μέσα από τις διαδρομές των αστεριών» τού Yeats.
Πώς συγκρίνεται η θρησκεία με την επιστήμη όσον αφορά τους δύο πα-ραπάνω τιίπους παρηγοριάς; Ως προς την παρηγοριά του πρώτου τύπου, είναι εντελώς εύλογο τα ισχυρά χέρια του Θεού, έστω και εντελώς φαντα-στικά, να μπορούν να παρηγορήσοντν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που το κά-νουν τα πραγματικά χέρια ενός φίλου ή ο σκύλος του Αγίου Βερνάρδου με το φλασκί μπράντι κρεμασμένο στο λαιμό του. Αλλά, φυσικά, και η ιατρική μπορεί επίσης να ιιροσφέρει ανακούφιση —συνήθως αποτελεσματικότερα από το μπράντχ.
Αν τώρα στραφούμε στην παρηγορχά του δεύτερου τιτπου, εύκολα θα πι-στέψουμε ότι η θρησκεία μπορεί να είναι εξαιρετικά αποτελεσματική. Τα θύματα μιας τρομερής καταστροφής, όπως ένας σεισμός, συχνά αναφέρουν ότι τους παρηγορεί η σκέψη πως όλα είναι μέρος του ανεξιχνίαστου σχε-δίου του Θεού: χωρίς αμφιβολία, κάτι καλό θα προκύψει με το πλήρωμα του χρόνου. Εάν κάποιος φοβαται το θάνατο, η ειλικρινής πίστη στην aQa-
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
391
νασία της ψυχής μπορεί να τον παρηγορήσει —εκτός, φυσικά, εάν νομίζει ότι θα πάει στην κόλαση ή στο καθαρτήριο. Οι ψευδείς πεποχθήσεις μπο-ρούν να προσφέρουν την ίδια παρηγοριά με τις αληθείς, μέχρι τη στιγμή της διάψευσης. Τούτο ισχύει και για μη θρησκευτικές πεποιθήσεις. Ένας καρκχνοπαθής στο τελικό στάδιο ίσως παρηγορηθεί από το γιατρό ο οποίος τού λέει ψέματα ότι θεραπεύτηκε, εξίσου αποτελεσματικά με έναν άλλο άνθρωπο στον οποίο λένε την αλήθεια ότι θεραπεύτηκε. Η ειλικρινής και ολόψυχη τιίστη στη μετα θανατον ζωή εχ'ναι ακόμη περισσότερο άτρωτη από τη διάψευση απ' ό,τι η πίστη σε έναν ψευδόμενο γχατρό. To ψέμα του γιατρού έχει αποτέλεσμα μόνο μέχρι τη στιγμή που τα συμπτώματα γίνο-νται αναμφισβήτητα. Όποιος τπστεύει στη μετά θάνατον ζωή δεν μπορεί ποτέ εν τέλει να διαψευστεί.
Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, περίπου το 95% του πληθυσμού των ΗΠΑ πιστεύει στη μετά θάνατον ζωή. Αφήνοντας κατά μέρος τούς επίδοξους μάρτυρες, δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ πόσοι μετριοπαθείς θρησκευ-όμενοι, από εκείνους που ισχυρίζονται ότι πιστεύουν κάτι τέτοιο, το πι-στεύουν πραγματικά, με όλη τους την καρδιά. Εάν ήταν πραγματικά εχλχ-κρινείς, δεν θα έπρεπε όλοι να αντιδρούν όπως και ο αββάς τού Άμπλφορθ όταν ο καρδινάλιος Basil Hume τού ανακοίνωσε ότι πέθαινε; Ο αββάς τότε ενθουσιάστηκε για λογαριασμό του: «Συγχαρητήρια! Λαμπρά νέα! Μακαρι να ερχόμουν μαζί σας».'°5 Ο αββάς, φαίνεται, ήταν όντως ειλικρινής πιστός. Αλλά η ιστορία του είναι τόσο σπάνια και απροσδόκητη ώστε σχεδόν προ-καλεί γέλιο —θυμίζει τη γελοιογραφία μιας νεαρής ολόγυμνης γυναίκας η οποία κρατά ένα πλακάτ με το σύνθημα «Κάνετε έρωτα, όχι πόλεμο», ενώ ένας περαστικός αναφωνεί «Αυτό θα πει ειλικρίνεια!». Γιατί δεν λένε όλοι οι χριστιανοί και οι μουσουλμάνοι κάτι παρόμοιο με τον αββά όταν μαθαίνουν ότι κάποιος φίλος τους πεθαίνει; Όταν ο γιατρός λέει σε μια θρησκευόμενη γυναίκα ότι της μένοιιν μόνο λίγοι μήνες ζωής, γιατί εκείνη δεν ακτινοβο-λεί πάραυτα ενθουσιασμένη και δεν αδημονεχ, σαν να έχει μόλις κερδίσει διακοπές σπς Σεϋχέλλες («Δεν μπορώ να περιμένω!»); Γιατί οι πιστοί που την επισκέπτονται στο κρεβάτι του πόνου δεν την κατακλύζουν με μηνύ-ματα για όσους έχοΐΛ^ ήδη φύγει («Δώσε την αγάπη μου crtov θείο Ρόμπερτ όταν τον δεις...»);
Γιατί δεν φέρονται έτσι οι θρησκευόμενοι στους ετοιμοθάνοτους; Μή-πως επειδή κατά βάθος δεν πχστεύουν όλα όσα npoonoioimai ότι πιστεύ-ουν; Μήπως τα πιστεύουν, αλλά φοβούνται τη διαδικασία του θανάτου; Δεν θα είχαν αδικο, δεδομένου ότι εΐμαστε το μόνο εχ'δος όπου δεν επιτρέπεται στους γιατρούς να δώσουν ένα ανώδυνο τέλος στην επιθανάτια αγωνΐα κά-ποιου ατόμου. Αλλά σε τούτη την περίπτωση, γχατί η mo ισχυρή αντίθεση στην ευθανασία και την υποβοηθούμενη αυτοκτονία προέρχεται από θρη-
392

σκευόμενους; Αφού αντιμετωπίζουν το θάνατο έχοντας ως πρότυπο τον «αββά τού Άμπλφορθ» ή τις «διακοπές στις Σεϋχέλλες», δεν θα ήταν ανα-μενόμενο ο\ θρησκευόμενοι να εμφανίζονται λιγότερο προσκολλημένοι με ιόσο παράδοξο τρόπο crcnv επίγεια ξωή; Κι όμως, αποτελεί αξιοσημείωιο γεγονός ότι, εάν συναντήσετε κάποιον σφόδρα ανπτιθέμενο στην ευθα-νασία ά στην υτιοβοηθούμενη αυτοκτονία, μπορείτε να στοιχηματίσετε ό-σο θέλετε ότι θα είναι θρησκευόμενος. Ως επίσημη δικαιολογία μπορεί να ιιροβάλει ότι κάθε φόνος αποτελεΐ αμάρτημα• αλλά γιατί να τον θεωρεί κα-νείς αμάρτημα εάν πιστεύεχ ειλικρινά ότι επισπεύδει το ταξΐδι προς τον πα-ράδεισο;
Η δική μου στάση απένανπ στην υποβοηθούμενη αυτοκτονία, αντιθέ-τως, ξεκινά από την παρατήρηση του Μαρκ Τουέιν που αναφέρθηκε ήδη. To να είμαι νεκρός δεν θα διαφέρει από το να μην έχω γεννηθεί —θα είμαχ όπως ακριβώς ήμουν την εποχή του Γουλιέλμου του Κατακτητή ή των δει-νοσαύρων ή των τριλοβιτών. Δεν υπάρχει τΐποτε το φοβερό σε τούτη τη σκέψη. Αλλά η διαδικασία του θανάτου ενδέχεται κάλλιστα να είναι, ανάλο-γα με την τύχη μας, οδυνηρή και δυσάρεστη —το είδος της εμπειρίας από την οποία έχουμε συνηθίσει να προστατευόμαστε με γενική αναισθησία, όπως όταν μας αψαψείται η σκωληκοεχδής απόφυση. Εάν το κατοικίδιο ζώο σας πεθαίνει με πόνους, θα κατηγορηθείτε για σκληρότητα σε περί-πτωση που δεν καλέσετε γιατρό για να του χορηγήσει αναισθητικό από το οποίο δεν θα συνέλθει ποτέ. Αλλά εάν ο εν λόγω γχατρός κάνει το ίδιο για εσάς, διατρέχει τον κΐνδυνο να του ασκηθεΐ δίωξη για δολοφονία. Όταν θα πεθαίνω, θα ήθελα να μου αφαιρεθεί η ζωή υττό την επήρεια γενικής αναι-σθησίας σαν να επρόκειτο για οξεία σκωληκοειδίτιδα. Αλλά δεν θα έχω το προνόμιο αυτό, διότι κατά κακή μου τύχη είμαι μέλος του είδους Homo sapiens αντί, λόγου xdptv, του Cants familiaris ή του Felis catus- εκτός εάν με-τακομίσω και εγώ, με τη σειρά μου, σε κάποιον περισσότερο προοδενττικό τόπο όπως η Ελβετία, η Ολλανδία ή το Όρεγκον. Γιατΐ σπανίζοιτν τόσο πολύ τέτοιοι φωτισμένοι και ευλογημένοι τόποι; Κυρίως λόγω της ευρείας επιρροής της θρησκείας.
Αλλά, θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς, δεν υπάρχεχ σημαντική διαφο-ρά μεταξύ αφαίρεσης της σκωληκοειδούς απόφυσης και αφαίρεσης της ζω-ής; Όχι πραγματικά• όχι εάν πρόκειται να πεθάνει κανείς οιπως ή άλλως• και όχι εάν ασπάξεταχ ειλικρινά τη θρησκευτική πίστη στη μετά θάνατον ζωή. Εάν έχετε τέτοια πίστη, ο θάνατος αποτελεΐ απλώς μετάβαση ατιό μία ζωή σε μία άλλη. Εάν η μετάβαση είναι οδυνηρή, δεν πρέπει να τη ξήσετε χωρΐς αναισθητικό, όπως ακριβώς δεν θα θέλατε να υποστείτε αφαίρεση της σκωληκοειδούς απόφυσης χωρίς αναισθητικό. Θα περίμενε κανείς αφε-λώς ότι μάλλον εμείς που θεωρούμε το θάνατο τέλος και όχι μετάβαση θα
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
393
έπρετιε να ανπτασσόμαστε στην ευθανασία ή την υποβοηθούμενη αυτο-κτονία. Κι όμως, εμείς κυρίως τις υποστηρίζουμε.*
Στο ίδιο πνεύμα, τι να υποθέσουμε για την παρατήρηση μιας γνωστής μου υψηλόβαθμης νοσηλεύτριας, με πολυετή εμπειρχα στη διεύθυνση ενός οίκου ευγηρίας, όπου ο θάνατος δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο φαινόμενο; Έχει παρατηρήσει με την πάροδο του χρόνου ότι οι θρησκευόμενοι φοβού-νται το θάνατο περισσότερο ατιό όλους. Η παρατήρησή της θα πρέπει να ελεγχθεί με στατιστικές μεθόδους αλλά, υποθέτοντας ότι έχει δίκιο, τι συμ-βαίνεχ εδώ; Ό,τι και να συμβαίνει, εκ πρώτης όφεως δεν αποτελεί ισχυρή συνηγορία υπέρ της ικανότητας της θρησκείας να παρηγορεί τους ετοιμο-θάνατους.** Στην περίητωση των καθολικών, μήπως φοβούνται το καθαρ-τήρχο; Ο ευσεβής καρδινάλιος Hume αποχαιρέτησε ένα φίλο του με τα ε-ξής λόγια: «Λοιπόν, αντίο. Θα σε δω στο καθαρτήριο, υποθέτω». Εκείνο που εγώ υποθέτω είναι ότι υπήρχε μια σπίθα σκειιτικισμού στα ευγενικά εκείνα γηραιά μάτια.
Η διδασκαλία περί καθαρτηρίου συνιστά εξωφρενική αποκάλυψη του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο θεολογικός νους: To καθαρτήριο αποτε-λεί κάτι σαν τόϊΐο υποδοχής, μχα αίθουσα αναμονής κάηου στον Άδη όπου πηγαίνουν οι ψυχές των νεκρών εάν τα αμαρτήματά τους δεν είναι μεν αρ-κετά σοβαρά ώστε να καταλήξουν στην κόλαση, αλλά χρειάζονται μια μΐ-κρή δόση αναμόρφωσης και καθαρσης πριν γίνουν δεκτές στην αναμάρτη-τη ζώνη των ουρανών.*** Κατά τον Μεσαίωνα, η Εκκλησία πουλούσε «συγχωροχάρτια» έναντι χρημάτων. Τούτο ισοδυναμούσε με την εξαγορά μερχκών ημερών από το καθαρτήριο, και η Εκκλησία εξέδιδε κυρχολεκτικά (και με θράσος ανείπωτο) υπογεγρομμένα πιστοποιητικα τα οποία όριζαν
* Σύμφωνα με μια έρευνα στάσεων απέναντι στο θάνατο μεταξύ αμερικανών άθεων, το 50% επιθυμούσαν μια επιμνημόσυνη τελετή για τη ζωή τους• το 99% υποστήριζαν την αυτοκτονία με τη βοήθεια γιατρού για όσους το επιθυμούν, και το 75% το επιθυμούσαν για τον εαυτό τους• το 100% δεν ήθελαν καμία επαφή με προσωπικό νοσοκομείου που προωθεί τη θρησκεία. Βλ. http://nursestoner.com/myresearch.html. ** Ένας αυστραλός φίλος επινόησε μια Βαυμάσια φράση για να περιγράψει την τάση αύ-ξησης της θρησκευτικότητας με την ηλικία: «Συνωσιισμός για τον τελικό;» *** To καθαρτήριο δεν τιρέπεχ να συγχέεται με το «λι'μπο», τον τόπο όπου υποτι'θεται ότι πηγαίνουν τα βρέφη αν πεθάνουν αβάπτιστα. Μήπως και τα έμβρυα τα οποία έχουν υποστεί άμβλωση; Μήπως και οι βλαστοκύστεις; Με χαρακτηριστικά στομφώδες θρά-σος, ο ϊΐάπας Βενέδικτος ΙΣΤ' κατήργησε πρόσφατα το λίμπο. Σημαίνει άραγε τούτο ότι όλα τα μωρά που μαράζωναν εκεί επί αιώνες θα οδεύσουν ξαφνικά προς τον παράδει-σο; Ή μήπως μείνουν εκεί, και μόνο τα νεοαφιχθέντα θα γλιτώσουν από το λίμπο; Ή οι προγενέσιεροι πάπες έκαναν όλον αυτό τον καιρό λάθος, παρά το αλάθητό τους; Τέ-τοιου είδους πρόγματα υποτίθεται ότι πρέπει να τα «σεβόμαστε».
394

τον αριθμό των ημερών που είχαν εξαγορασιεί. Η Ρωμαιοκαθολική Εκ-κλησΐα είναι ο θεσμός για τα κέρδη του οποίου ίσως επινοήθηκε ειδικά ο χαρακτηρισμός ill-gotten (ανομα). Και από όλες τις προσοδοφόρες ετπχει-ρήσεις εξαπάτησης, η πώληση συγχωροχαρτιών πρέπει ασφαλώς να συγκα-ταλεχθεί ανάμεσα στις μεγαλύτερες απάτες της ιστορίας, το μεσαιωνικό α-ντίστοιχο των επιστολών από τη Νιγηρία στο Διαδΐκτυο* —αλλά πολύ mo ετπτυχημένο.
Ακόμη και TO 1903, ο πάπας Πίος Γ ήταν σε θέση να ορίσει τον ακριβή αριθμό των ημερών που είχε δικαίωμα να χαρίσει από το καθαρτήριο κάθε βαθμός ιεροσύνης: οι καρδινάλιοι διακόσιες ημέρες, οι αρχιεπΐσκοποι εκα-τό ημέρες, οι επίσκοποι μόνο πενήντα ημέρες. Τη δική του εποχή ωστόσο, τα συγχωροχάρτια δεν παραχωρούνταν άμεσα έναντι χρημάτων. Ακόμη και κατά τον Μεσαΐωνα, το χρήμα δεν ήταν το μόνο μέσο εξαγοράς μιας ανα-στολής από το καθαρτήριο. Μπορούσε κανείς να πληρώσει επίσης με προ-σευχές, είτε τχς δικές του ιιριν πεθάνει είτε "πς προσευχές άλλων για λογα-ριασμό του μετά το θάνατό του. Και τα χρήματα μπορούσαν να αγοράσουν προσευχές.Ένας πλούσιος είχε τη δυνατότητα να μεριμνήσει για την ψυχή του στην αιωνιότητα. To κολέγιο όπου φοίτησα στην Οξφόρδη, το New College, ιδρύθηκε το 1379 (ήταν όντως νέο τότε) από έναν από τους μεγά-λους φιλανθρώπους εκείνου του αιώνα, τον William του Wykeham, επΐσκο-πο του Γουίντσεστερ. Τον Μεσαίωνα, ένας επίσκοπος μπορούσε να ανα-δειχθεί σε Bill Gates της εποχής, ελέγχοντας το χσοδύναμο της λεωφόρου της πληροφορίας (προς τον Θεό) και συσσωρεύοντας τεράστια πλοιπη. Η ετπσκοΊτική του περιφέρεια ήταν ιδιαίτερα μεγάλη, και ο Wykeham χρη-σιμοποίησε τα πλούτη και την επιρροή του για να ιδρύσει δύο μεγάλα εκ-παιδευτικά ιδρύματα, ένα στο Γουίντσεστερ και ένα στην Οξφόρδη. Η εκ-παίδευση είχε μεγάλη σημασία για τον Wykeham, αλλά, όπως αναφέρει η ε-πίσημη ιστορία τού New College —η οποία δημοσιειίτηκε το 1979 με την ευκαιρία της έκτης εκατονταετηρίδας από την ίδρυσή του—, βασικός σκο-πός του κολεγίου ήταν, «ως τόπος δεήσεων, να μεσολαβήσει για την ανά-παυση της ψυχής του. Προέβλεπε να υπηρετούν στο παρεκκλήσι δέκα ε-φημέριοι, τρεις νεωκόροι και δεκαέξι χορωδοί, και όριζε ότι αυτοί και μόνο αυτοί έπρεπε να παραμείνουν εάν μειώνονταν τα εισοδήματα του κολε-γίου». Ο Wykeham άφησε το New College στα χέρια της Αδελφότητας, ενός αυτοεκλεγόμενου σώματος το οποίο εξακολουθεί να υπάρχει ως ενιαίος οργανισμός για περισσότερα από εξακόσχα χρόνια. Φαίνεται πως μας είχε
* Διαδεδομένη μορφή ηλεκτρονικής εξαπάτησης με στόχο την απόσηαση χρημάτων, συ-νώνυμη με την απάτη μεγάλης κλίμακας. (Σ.τ.μ.)
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
395
εμπιστοσύνη και έφυγε σίγουρος ότι θα συνεχίξαμε να προσευχόμαστε για την ψυχή του εις τους αιώνας των αιώνων.
Σήμερα τη θέση του εφημερίου στο κολέγιο καταλαμβάνει μόνο ένα ά-τομο,* ενώ δεν ιπιάρχουν νεωκόροι, καχ ο «χείμαρρος» προσευχών από αι-ώνα σε αιώνα γχα τον Wykeham σιο καθαρτήριο έχει συρρικνωθεί σε «λΐγες σταγόνες» δύο προσευχών ανά έτος. Μόνο η χορωδία ενισχύεται διαρκώς, και η μουσική της είναι όντως μαγευτχκή. Ακόμη και εγώ αισθάνομαι ενο-χές, ως μέλος εκείνης της Αδελφότητας, για την προδοσία της εμπιστοσύ-νης του. Σύμφωνα με τα κριτήρια της εποχής του, ο Wykeham έκανε ό,τι ένας σύγχρονος κροίσος που καταβάλλει μια μεγάλη προκαταβολή σε κά-ποια εταιρεία κρυογονχκής για να καταψύξει το σώμα του και να το διατη-ρήσει ανέγγιχτο από σεισμούς, κοινωνικές αναταραχές, πυρηνικό πόλεμο κοι άλλα δεινά, μέχρις ότου η ιατρική αποκτήσει κάποτε στο μέλλον τις α-παραίτητες γνώσεις ώστε να το αποψύξει και να θεραπεύσει τη νόσο από την οποία έπασχε. Μήπως εμείς, τα μεταγενέστερα μέλη της Αδελφότητας του New College, παραβιάξουμε το συμβόλαιο με τον ιδρυτή μας; Εάν ναχ, δεν είμαστε οι μόνοι. Εκατοντάδες ευεργέτες του Μεσαίωνα πέθαναν πι-στεύοντας ότι οι κληρονόμοι τους, ένανπ αδράς αμοιβής, θα προσεύχονταν για τις ψυχές τους στο καθαρτήριο. Αναρωτιέμαι πόσοι θησαυροί ευρωπαϊ-κής τέχνης και αρχηεκτονικής ξεκίνησαν ως προκαταβολές έναντι της αι-ωνχότητας, με μια εμπιστοοτίνη η οποία τώρα έχει προδοθεί.
Εκείνο όμως το οποίο ιτραγματικά με συναρπάζει σχετικά με τη διδα-σκαλία περί καθαρτηρίου είναχ τα αποδεικτικά στοιχεία που έχουν παρου-σιάσει οι θεολόγοι για αυτό: στοχχεία τόσο θεαματικά ασθενή ώστε γίνεται ακόμη πιο κωμχκή η σιγουριά με την οποία βεβαιώνονται. To λήμμα για το καθαρτήριο στην Catholic Encyclopedia έχει μχα παράγραφο με τίτλο «απο-δεΐξεις». To ισχυρότερο στοιχεχο υπέρ της ύπαρξης του καθαρτηρίου είναι το εξής: Εάν οι νεκροί πήγαιναν απλώς στον παράδεισο ή στην κόλαση α-νάλογα με τα αμαρτήματά τους ειτί Γης, δεν θα είχε νόημα να ττροσευχόμα-στε για αυτούς. «Διότι, προς τι οι προσευχές για τους νεκρούς, εάν δεν υ-πάρχει πίστη στη δύναμη της προσευχής να προσφέρει παρηγοριά για όσους προς το παρόν αποκλείονται από τη θέαση του Θεού;». Και όντως προσευχόμαστε για τους νεκρούς, δεν ει'ναι έτσι; Άρα το καθαρτήριο πρέ-πει να υπάρχεχ, αλλιώς οι προσευχές μας δεν θα είχαν νόημα! Ότιερ έδει δείξαι. Τούτο αποτελεί πράγματι παράδειγμα του τι θεωρεΐ λογικό συλλο-γισμό ο θεολογικός νους.
Η αξιοσημείωτη τοχπη ανακολονθία αντανακλάται, σε μεγαλύτερη κλίμα-
* Μια γυναίκα —τι θα έλεγε ο επίσκοπος William για αυτό;
396

κα, σε μια άλλη συνηθισμένη ανάπτυξη του επιχειρήματος της παρηγοριάς. Πρέπει να υπάρχει Θεός, λέει το επιχείρημα, διότι, εάν δεν υπήρχε, η ξωή θα ήταν κενή, άσκοπη, μάταιη, μια έρημος χωρίς νόημα και σημασία. Χρει-άζεται μήπως να τονίσουμε ότι η εν λόγω λογική καταπίπτει με το πρώτο χτύπημα; Ίσως η ξωή να είναι κενή. Ίσως οι προσευχές μας για τους νε-κρούς πράγματι να είναι άσκοπες. To να υποθέτουμε το αντίθετο ισοδυνα-μεί με το να υποθέτουμε ότι αληθεύει το συμπέρασμα το οποίο θέλουμε να αποδείξουμε. Αυτός ο δήθεν συλλογισμός είναι εμφανώς κυκλικός. Η ζωή κάποιου χωρίς τη σύζυγό του μπορεί κάλλιατα να είναι αβάσταχτη, έρημη και κενή, ωστόσο τούτο δεν αλλάζει δυστυχώς το γεγονός του θανάτου της. Υπάρχεχ κάτι το παιδιάστικο στην παραδοχή ότι κάποιος άλλος (οι γονείς στην περίπτωση των παιδιών, ο Θεός στην περίπτωση των ενηλίκων) οφεί-λει να δώσει στη ζωή μας νόημα και σκοπό. Μοιάζει με τα παιδιάστικα κα-μώματα εκείνων οι οποίοι, με την παραμικρή αναποδιά, ψάχνουν να βρουν εξιλαστήριο θύμα. Κάποιος άλλος πρέπει να ευθύνεται για την ευημερία μας, και κάποιος άλλος πρέπει να φταίει αν πλχιγωθούμε. Μήπως ένας πα-ρόμοιος παλιμπαιδισμός βρίσκεται στην πραγματικότητα πίσω από την «α-νάγκη» για έναν Θεό; Μήπως επιστρέφουμε πάλι στον Μτιίνκερ;
Η αληθινά ενήλικη οπτική, ανπθέτως, βρίσκεται στο ότι η ζωή μας είναι τόσο μεστή νοήματος, τόσο πλήρης και θαυμαστή όσο εμείς οι ίδιοι επιλέ-γουμε να την κανουμε. Και όντως μπορούμε να την κάνουμε αξιοθαύμα-στη. Εάν η επιστήμη προσφέρει παρηγοριά που δεν είναι υλική, τότε οδη-γούμαστε στο τελευταίο θέμα μου, την έμπνευση.
Έμπνενση
Εδώ πρόκειταχ για ζήτημα γούστου —ή προσωπικής κρίσης—, και η ελα-φρώς ατυχής σντνέπειά του είναι ότι η μέθοδος επιχειρηματολογίας την ο-ποία πρέπει να υιοθετήσω βασίζεται μάλλον στη ρητορική παρά στη λογική. To έχω ξανακάνει στο παρελθόν, ότιως και πολλοί άλλοι, συμπεριλαμβα-νομένων του Carl Sagan στο Pale Blue Dot, του E.O. Wilson στο Biophilia (Βιοφιλία), του Michael Shermer στο The Soul of Science (H ψυχή της επι-στήμης) και του Paul Kurtz στο Affirmations (Βεβαιώσεις), για να αναφέρω μόνο πρόσφατα παραδείγματα. Στο βιβλίο μου Υφαίνοντας το ονράνιο τόξο προσπάθησα να εξηγήσω πόσο τυχεροί είμαστε που ζούμε, δεδομένου ότι η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων οι οποίοι σπορρίφθηκαν από τη συν-δυαστική λοταρία τού DNA δεν πρόκειται ποτέ να γεννηθούν. Για όλους όσοι έχουμε την καλή τύχη να βρισκόμαστε εδώ, παρομοίασα τη σχετική συντομία της ζωής με μια φανταστική φωτεινή κουκκίδα από ακτίνα λέιζερ
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
397
n οποχ'α κινείται αργά πάνω σε έναν γιγάντιο κανόνα χρόνου. Τα πάντα πριν ή μετά την κουκκίδα καλιπιτονταχ από το ιιυκνό σκοτάδι του νεκρού πα-ρελθόντος ή του άγνωστου μέλλοντος. Έχουμε την εκπληκτική τύχη να βρισκόμαστε πάνω στη φωτεινή κουκκίδα.Όσο σύντομη και να είναι η ζωή μας στη Γη, το να σπαταλήσουμε έστω και ένα δευτερόλεπτο από αυτήν, ή το να παραπονιόμαστε ότι είναχ ανιαρή ή άδεια ή (όπως θα έλεγε ένα παι-δί) βαρετή, δεν θα μπορούσε, άραγε, τούτο να θεωρηθεί τιροσβολή απένα-ντι σε τρισεκατομμύρια αγέννητα που ποτέ δεν θα γνωρίσουν τη ζωή; Ό-ττως έχουν εξηγήσει καλύτερα από εμένα πολλοί άθεοι, η γνώση ότι έχουμε μόνο μία ξωή πρέπει να την καθιστά ακόμη πιο πολύτιμη. Η αθεϊσπκή ο-τιτική δικαιώνει και εξυψώνει τη ζωή, ενώ παράλληλα δεν κηλχδώνεται από τις αυταπάτες, τους ευσεβείς πόθους ή τους οικτιρμούς και την έλλειψη αυτοσεβασμού εκείνων που αισθάνονιαι ότι η ζωή τούς χρωστά κάτι. Με τα λόγια τής Emily Dickinson:
To ότι δεν θα ξανάρθει ποτέ
Eivcu που κάνει τη ξωή τόσο γλυκιά.
Εάν η κατάργηση του Θεού αφήνει ένα κενό, ο κάθε άνθρωπος θα το κα-λύψει με δχαφορετικό τρόπο. Ο δικός μου τρόπος περιλαμβάνει μια γερή δόση επιστήμης, της τίμιας και συστηματικής προσπάθειας για την ανακά-λυψη της αλήθειας σχετικά με τον ηραγματικό κόσμο. Βλέπω την ανθρώπι-νη προσπάθεια κατανόησης του Σιίμπαντος σαν μια επιχείρηση οικοδόμη-σης ενός προτύπου. Ο καθένας από εμάς οικοδομεί, νοερά, ένα πρότυπο του κόσμου στον οποίο βρίσκεται. To στοιχειώδες πρότυπο του κόσμου εί-ναι εκείνο που χρειάζονταν οι ηρόγονοχ μας γχα να επιβιώσουν. To «λογι-σμικό της προσομοίωσης» δημιουργήθηκε και διορθώθηκε από τη φυσχ-κή ετιιλογή ώοτε να ταιριάζει στον κόσμο με τον οιτοίο ήταν εξοικειωμένοι οι πρόγονοί μας στην αφρικανική σαβάνα: έναν τρισδιάστατο κόσμο με υ-λικά αντικείμενα μεσαίου μεγέθους, κινούμενα με μεσαίες ταχυτητες το ένα προς το άλλο. Ως απροσδόκητο δώρο, οι εγκέφαλοί μας συμβαίνει να έ-χουν αρκετή ισχύ ώστε να μπορούν να διανοηθούν ένα πολύ πλουσιότερο πρότυπο του κόσμου από TO μέτριο και ωφελιμιστχκό που χρειάζονταν οι πρόγονοί μας για να επιβιώσουν. Η τέχνη και η ετπστήμη αποτελούν ρα-γδαία αναπτυσσόμενες εκδηλώσεις του δώρου αυτού. Ας ζωγραφίσω μια τελειπαία εικόνα, για να εξηγήσω τη διίναμη της επιστήμης να διευρύνει τους ορίζοντες του νου και να προσφέρει ικανοποίηση στην ψυχή.
398

Η κατεξοχήν μπονρκα
Ένα ατιό τα θλιβερότερα θεάματα στον κόσμο μας σήμερα εΐναι η εικόνα μιας γυναίκας καλυμμένης από την κορυφή ώς τα νύχια στα άμορφα μαύ-ρα, που κρυφοκοιτάξει τον κόσμο μέσα από μχα μικρή σχισμή. Η μιιούρ-κα δεν αποτελεί μόνο όργανο κατατιίεσης των γυναικών και περιορισμό της ελευθερίας και της ομορφιάς τους• ούτε απλώς σύμβολο κατάφωρης αρ-σενικής σκληρότητας και τραγχκά ενδοτικής θηλυκής υιιοταγής. Θέλω να χρησιμοποιήσω το στενό άνοιγμα στο πέπλο ως σύμβολο για κάτι άλλο.
Τα μάτια μας βλέπουν τον κόσμο μέσω ενός στενού ανοίγματος, ενός πολύ μικρού παραθύρου στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. To ορατό φως είναι μχα φωτεινή χαραμάδα στο απέραντο αόρατο φάσμα, που εκτείνεται ατιό τα ραδιοκύματα (στην τιλευρά των μεγάλων μηκών κύματος) μέχρι τις ακτίνες γ (στην πλευρά των βραχέων). Δύσκολα εκτιμάται πόσο ακριβώς στενό εί-ναι, και η εξήγηση αποτελεί πρόκληση. Φανταστείτε μια πελώρια μαύρη μπούρκα, με μια συνηθισμένη σχισμή για τα μάτια, έστω 2 εκατοστομέτρων. Εάν το μήκος του μαύρου υφάσματος πάνω από το άνοιγμα αυτό συμβολί-ζει το τμήμα μικρών μηκών κύματος του αόρατου φάσματος και αν το μή-κος του μαύρου υφάσματος κάτω από το άνοιγμα συμβολίζει το τμήμα με-γάλων μηκών κύματος του αόρατου φάσματος, τότε πόσο μήκος πρέπει να έχει ουνολικά η μπούρκα ώστε να διαθέτει άνοιγμα 2 εκατοστομέτρων υτιό την ίδια κλίμακα; Δύσκολα θα εκφράσουμε κάτι τέτοιο κατανοητά χωρίς να ετπκαλεστούμε λογαριθμικές κλίμακες• τόσο τεράστια είναχ τα εν λόγω μή-κη. To τελειηαίο κεφάλαιο ενός βιβλίου όπως το ανά χείρας δεν αποτελεί κατάλληλο χώρο για να αρχίσουμε να μιλάμε για λογαρίθμους• πιστέψτε με όμως, θα επρόκειτο γχα την κατεξοχήν μπούρκα όλων των εποχών. To «πα-ράθυρο» των 2 εκατοστομέτρων ορατού φωτός είναι εξαιρετχκά μικρό σε σύγκριση με τα χιλιόμετρα επί χιλιομέτρων μαύρου υφάσματος που αντχ-στοιχοιίν στο αόρατο τμήμα του φάσματος, από τα ραδιοκύματα στον ποδόγυρο μέχρι τχς ακτίνες γ στην κορυφή. Εκείνο που επιτελεί η επιστή-μη είναι να διευρχίνει το παράθυρο, σε τέτοιο βαθμό ώστε η φυλακή του μαύρου ενδύματος να εξαφανιστεί σχεδόν ολοκληρωτικά, προσφέροντας στις αισθήσεις μας ευχάριστη και χαροποιό ελευθερία.
Τα οπτικά τηλεσκόπια περιλαμβάνουν γυάλινους φακούς και κάτοπτρα για την εξερεύνηση των ουρανών, και μέσω αυτών βλέπουμε άστρα τα ο-ποία τυχαίνει να ακτινοβολούν στη στενή λωρίδα μηκών κύματος την οποία ονομάζουμε ορατό φως. Ωστόσο, αλλα τηλεσκόπια «βλέπουν» σε μήκη α-κτίνων X ή ραδιοκυμάτων, και μας παρουσιάξουν αφθονία δχαφορετικών όψεων του νυχτερινού ουρανού. Σε μικρότερη κλίμακα, κάμερες με κατάλ-ληλα φΐλτρα μπορούν να «δουν» στο υπεριώδες και να βγάλουν φωτογρα-
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
399
φίες ανθέων με μια αλλόκοτη γκάμμα σχεδίων και κηλίδων ορατών ατιό, και όπως φαίνεται «σχεδιασμένων» για, τα μάτια των εντόμων —εντελώς αόρα-των όμως από τον δικό μας γυμνό οφθαλμό. Τα μάτια των εντόμων έχουν ένα παράθυρο στο φάσμα παρόμοιο με το δχκό μας αλλά ελαφρά μετατοπι-σμένο προς το πάνω μέρος της μπούρκας: δεν μπορούν να δουν το ερυθρό αλλά βλέπουν μεγαλύτερο τμήμα του υττεριώδους απ' όσο εμείς —εισχω-ρούν στον «υπεριώδη παράδεισο».*
Η μεταφορά του στενού παραθύρου φωτός, το οποίο απλώνεται σε ένα θεαματικά ευρύ φάσμα, μας εξυπηρετεί και σε άλλους τομείς της επιστή-μης. Βρισκόμαστε στο μέσον περίπου μιας τεράστιας κλίμακας μεγεθών, α-τενίζοντας τον κόσμο με αισθητήρια όργανα και νευρχκά συστήματα εξο-πλισμένα ώστε να αντιλαμβάνονται και να κατανοούν αντικείμενα μόνο σε μια μικρής έκτασης μεσαία κλίμακα μεγεθών, και τα οποία κινούνται με μεσαίες ταχύτητες. Είμαστε εξοικειωμένοι με αντικεΐμενα μεγέθους μετα-ξύ λίγων χιλιομέτρων (η θέα από μια βουνοκορφή) μέχρι μερικών δεκάτων του χιλιοστομέτρου (η άκρη μιας βελόνας). Πέρα από αιπή την κλίμακα, α-κόμη και η φαντασία μας χωλαίνει, και έχουμε ανάγκη τη βοήθεια των ορ-γάνων και των μαθηματικών —τα οποία, ειττιιχώς, μπορούμε να μάθουμε να χρησιμοποιούμε. Η κλίμακα μεγεθών, αποστάσεων ή ταχυτήτων με την οποία η φαντασΐα μας νχώθεχ άνετα αποτελεί μια μικρή λωρίδα στο μέσον μιας πελώριας γκάμμας δυνατοτήτων, από την κλίμακα της κβαντικής πα-ραδοξότητας στο μικρότερο άκρο μέχρχ την κλίμακα της αϊνσταίνεχας κο-σμολογΐας στο μεγαλύτερο.
Η φαντασία μας, ανεπαρκώς εξοπλισμένη σε απελπιοτικό βαθμό, αδυνα-τεί να αντιμετωπίσει αποστάσεις πέρα από τη στενή μεσαία κλίμακα που μας κληροδότησαν οι πρόγονοί μας. Προσπαθούμε να φανταστούμε ένα ηλεκτρόνιο ως μια μικροσκοπική σφαίρα, σε τροχιά γύρω από ένα μεγαλύ-τερο σύμπλεγμα σφαιρών που αντιπροσωπεύουν τα πρωτόνια καχ τα νετρό-νια. Δεν είναι καθόλου έτσι όμως. Τα ηλεκτρόνια δεν μοιάξουν με μικρές σφαίρες. Δεν μοχάζουν με τίποτε από όσα μπορούμε να αναγνωρίσουμε. Δεν είναι καν σαφές εάν το «μοιάξουν» σημαίνει κάτι όταν προσπαθούμε να πλησιάσουμε τόσο μακρχνούς ορίζοντες της πραγματικότητας. Η φαντασία μας δεν έχεχ ακόμα εφοδιαστεί με τρόπο ώστε να της επιτρέπει να δχεισδύ-
* «The Ultraviolet Garden» (Ο υπεριώδης παράδεισος) ήταν ο τίτλος μίας από τις πέντε χριοτουγεννιάτικες διαλέξεις μου για το Βασιλικό Ινστιτούτο, οι οποίες αρχικά προβλή-θηκαν από το BBC με γενικό τίτλο «Growing up in the Universe» (Μεγαλώνοντας στο Σύμπαν). Ολόκληρη η σειρά των πέντε διαλέξεων διατίθεται σε DVD στη διεύθυνση www.richarddawkins.net/home.
400

σει οτην επικράτεια του κβαντικού. Τίποτε σε εκείνη την κλίμακα δεν συ-μπεριφέρεται με τον τρόπο που η ύλη —όπως έχουμε εξελχχθεΐ να σκε-πτόμαστε— πρέπει να συμπεριφέρεται. Ούτε μπορούμε να συλλάβουμε τη συμπεριφορά αντχκειμένων τα οποία κχνούνταχ με κάποχο υιιολογίσιμο κλά-σμα της ταχύτητας του φωτός. Η κοχνή λογχκή μάς προδίδεχ, δχότχ εξελχ'-χθηκε σε έναν κόσμο όπου τίποτε δεν κχνεχ'ταχ πολύ γρήγορα, καχ τχ'ποτε δεν εχ'ναχ πολύ μχκρό ή πολύ μεγάλο.
Στο τέλος ενός δχάσημου δοκχμχ'ου οχετχκά με τους «δυνατούς κόσμους», ο σπουδαχ'ος βχολόγος J.B.S. Haldane έγραψε: «Τώρα πλέον, υποψχάξομαχ ότχ το Σύμπαν δεν είναι μόνο πχο αλλόκοτο an' ό,τχ υποθέτουμε, αλλά πχο αλλόκοτο an' ό,τχ μπορούμε να υποθέσουμε [...]. Υποψχάξομαχ ότχ υπάρ-χουν περχσσότερα στον ουρανό καχ τη Γη απ' όσα οποχαδήποτε φχλοσοφχ'α ονεχρεύεταχ ή μπορεχ' να ονειρευτεί». Παρεμπιπτόντως, θεωρώ πολύ ενδχα-φέρουσα την πρόταση ότχ η περχ'φημη ομχλχ'α τού Άμλετ, την οποχ'α επχκα-λεχ'ταχ ο Haldane, συνήθως δεν απαγγέλλεται σωστά. Η έμφαση κανονικά δίνεται στο «σου»:
Γεμάτος είναι ο ουρανός και η Γη, [Οράτιε,] Από πράγματα που η φχλοσοφία σου Ούτε στο όνειρό της μπορεί ποτέ να δει.
Πράγματι, τούτες οι γραμμές απαγγέλλονται συχνά με τρόπο ώστε να υπο-νοείται ότι ο Οράτιος εκπροσωπεί τους απανταχού ρηχούς ορθολογιστές και σκεττπκιστές. Κάποιοι ειδικοί, ωστόσο, τονίζουν τη «φιλοσοφία», απο-σιωπώντας σχεδόν το «σου». Η διαφορά δεν έχει μεγάλη σημασία για τους σκοτιούς μας εν προκειμένω, εκτός από το γεγονός ότι η δεύτερη ερμηνεία ταιριάζει με την «οποιαδήποτε φιλοσοφία» τού Haldane.
Ο άνθρωπος στον οποίο αφιέρωσα το ανά χείρας βιβλίο κέρδιζε τα προς το ζην γράφοντας για την παραδοξότητα της επιστήμης και σπρώχνοντάς τη μέχρι το σημείο της κωμωδίας. To απόσπασμα που ακολουθεί περιλαμ-βάνεται στην ίδια αυτοσχέδχα ομιλία στο Καίμπριτξ το 1998 την οποία ήδη ανέφερα στο Κεφάλαιο 1: «To γεγονός ότι ζούμε στον πυθμένα ενός βαθέ-ος φρέατος βαρύτητας, στην επιφάνεια ενός πλανήτη καλυμμένου από αέ-ρια, ο οποΐος περιφέρεται γύρω από μια πύρινη σφαίρα σε απόσταση 150 εκατομμυρίων χιλιομέτρων, και το θεωρούμε αυτό φνσιολογίκό, αποτελεΐ προφανώς ένδειξη για το πόσο διαστρεβλωμένη είναι συνήθως η αντίληψή μας». Εκεί ότιου άλλοι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έπαιζαν με την παραδοξότητα της επιστήμης για να μας κεντρίσουν την αίσθηση του μυστηρίου, ο Douglas Adams τη χρησιμοτιοιούσε για να μας κάνει να γελά-σουμε —όσοι έχουν διαβάσει το The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (Γυρί-
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
401
οτε tov Γαλαξχ'α με ωτοοτόπ)* ίσως σκεφθούν, γχα παράδεχγμα, τη «δχαδρο-μή άπειρης απιθανότητας». Μπορούμε να πούμε βάσχμα ότχ το γέλιο απο-τελεί την καλύτερη απάντηση σε μερικά από τα μεγαλύτερα παράδοξα της σχίγχρονης φυσικής. Η εναλλακτική επιλογή, σκέπτομαι μερχκές φορές, εί-ναχ το κλάμα.
Η κβαντχκή μηχανχκή, το αχθέρχο αποκορύφωμα των επχστημονχκών επχ-τεχιγμάτων του 20ού αχώνα, δχατυπώνεχ ηροβλέψεχς γχα τον ηραγματχκό κό-σμο με λαμπρή επχτχπη'α. Ο Richard Feynman σχτνέκρχνε την ακρχ'βεχά της με την πρόβλεψη μχας απόστασης μεγαλης όσο το πλάτος της Βόρεχας Α-μερχκής με περχθώρχο σφάλματος το πάχος μχ'ας ανθρώπχνης τρχχας. Toxxtn η προβλεπτχκή επχτχιχχ'α φαίνεταχ να σημαχνεχ ότχ η κβαντχιαί θεωρχ'α πρέ-πεχ να εχ'ναχ αληθής υπό κάποχα έννοχα- τόσο αληθής όσο οτχδήποτε γνω-ρχ'ζουμε, συμπερχλαμβανομένων ακόμη καχ των πχο πεζών, κοχνότοπων γε-γονότων. Εντοχίτοχς, οχ νποθέσεις τχς οποχ'ες οφεχλεχ να κάνεχ η κβαντχκή θεωρχ'α προκεχμένου να φτάσεχ στχς προβλέψεχς της εχ'ναχ τόσο μυστηρχ-ώδεχς ώσιε ακόμη καχ ο χ'δχος ο μέγας Feynman αχσθάνθηκε υποχρεωμένος να παρατηρήσεχ (uTiapxoxjv δχάφορες παραλλαγές, από τις οποίες θεωρώ α-κρχβέστερη την εξής): «Εάν νομχ'ξετε ότχ κατανοείτε την κβαντχχαί θεωρχ'α, τότε δεν κατανοείτε την κβαντχχαί θεωρχ'α».**
Η κβαντχκή θεωρία είναχ τόσο αλλόκοτη ώστε οι φυσχκοί καταφεχτγουν στη μχ'α ή στην άλλη παράδοξη «ερμηνεχ'α» της- η λέξη «καταφεχίγουν» α-ποδεχκνύεταχ εύστοχη. Ο David Deutsch, στο βχβλχ'ο του The Fabric of Reality (To υφάδι της πραγματχκότητας), ασπάζεταχ την ερμηνεία των «πολΑών κόσμων» της κβαντχκής θεωρχ'ας, χ'σως επεχδή δεν μπορεχ' να της κατοχλογχ'-σεχ τχ'ποτα άλλο παρά μόνο ότχ εχ'ναχ εξωφρενχκά σηάταλη. Δέχεταχ ένα τε-ράστχο καχ γοργά αυξανόμενο πλήθος από σχίμπαντα, τα οποχ'α unapxoxjv παραλληλα καχ εχ'ναχ αμοχβαχ'ως μη ανχχνεύσχμα, παρεκτός μέσω της μχκρής θυρχδας των κβαντομηχανχκών πεχραμάτων. Σε κάποχα ατιό αυτά τα σχίμπα-ντα εχ'μαχ ήδη νεκρός• σε κάποχα άλλα, έχετε πράσχνο μουστάκχ κ.ο.κ.
Η ενολλακτχιαί «ερμηνεχ'α της Κοπεγχάγης» εχ'ναχ εξχ'σου εξωφρενχχαί —όχχ σπάταλη, απλώς οχτντρχπτχκά παράδοξη. Ο Erwin Schrodinger την εχ-ρωνειχχηκε με την παροχμχώδη γάτα του: Η γατα τού Schrodinger εχ'ναχ κλεχ-σμένη σε ένα αδχαφανές δοχεχ'ο με έναν φονχκό μηχανχσμό ο οποίος ενερ-γοποχεχ'ταχ από κάποχο κβαντομηχανχκό γεγονός. Πρχν ανοχ'ξουμε το δοχεχ'ο, δεν γνωρχ'ζοντμε εάν η γάτα εχ'ναχ νεκρή. Σύμφωνα με την κοχνή λογχκή ω-
* Ελληνική έκδοση: Φανταστικός Κόσμος, 2005. (Σ.τ.μ.)
** Μια παρόμοια παρατήρηση αποδίδεται στον Niels Bohr: «Οποιοσδήποτε δεν συγκλο-
νίξεται από την κβαντική θεωρία δεν την έχει κατανοήσει».
402

στόσο, η γάτα πρέπει να είναι είτε ζωντανή είτε νεκρή μέσα στο δοχείο. Η ερμηνεία της Κοπεγχάγης ανπφάσκει με την κοινή λογική: αυτό που υπάρ-χει πριν ανοίξουμε το κουτί είναι μια κάποια ιιιθανότητα. Μόλις ανοίξου-με το δοχείο, η κυματική συνάρτηση καταρρέει και απομένει ένα μοναδικό γεγονός: όντως η γάτα είναχ ή νεκρή ή ζωντανή. Πριν ανοΐξουμε το δοχείο, δεν ήταν ούτε νεκρή ούτε ζωντανή.
Σύμφωνα με την ερμηνεία των «πολλών κόσμων» για τα ίδια γεγονότα, σε κάποια σύμπαντα η γάτα είναι νεκρή ενώ σε άλλα ζωντανή. Καμι'α ερμη-νεία δεν ικανοποιεί την ανθρώπινη κοινή λογική ή τη δχαίσθησή μας. Οι πιο «σκληροί» φυσικοί δεν πολυνοιάζονται. Σημασία έχει ότι τα μαθηματι-κά «δουλεύουν», και οι προβλέψεις επιβεβαιώνονται πειραμαπκά. Οι πε-ρισσότεροχ σπό εμάς είμαστε πολύ άτολμοι για να τους ακολουθήσουμε. Φαίνεται ότι χρειαξόμαστε κάποιο είδος οπτικοποίησης για ό,τι συμβαίνει «πραγματικά». Καταλαβαίνω, παρεμπιπτόντως, ότι ο Schrodinger πρότεινε αρχικά το νοητχκό του πείραμα με τη γάτα για να αποκαλύψει εκείνο που θεωρούσε παραλογισμό της ερμηνείας της Κοπεγχάγης.
Ο βιολόγος Lewis Wolpert πιστεύει ότι η παραδοξότητα της σύγχρονης φυσικής αποτελεί μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Η επιστήμη γενικά, σε αντίθεση με την τεχνολογία, παραβιάζει την κοινή λογική.156 Ο Wolpert υπολογίζει, για παράδειγμα, «ότι υπάρχουν πολύ περισσότερα μόρια σε ένα ποτήρι νερό από όσα ποτήρια νερό χωρά συνολικά η θάλασσα». Εφόσον όλο το νερό του πλανήτη ανακυκλώνεται διαρκώς (μέσω εξάτμισης και υ-γροποίησης), φαίνεται πολύ λογικό να υποθέσουμε ότι, όποτε πίνουμε ένα ποτήρι νερό, πιθανότατα ένα μέρος του να έχει περάσεχ από την ουροδό-χο κύστη τού Όλιβερ Κρόμγουελ. Δεν ιπιάρχει, φυσικά, τίποτε το ιδιαίτε-ρο σχετχκά με τον Κρόμγουελ ή με τις ουροδόχους κύστεις. Μήπως δεν εισπνεύσατε μόλις ένα ατομο αζώτου το οποίο κάποτε εξέπνευσε ο τρίτος ιγουανόδους αριστερά από το ψηλό κυκαδόφυτο; Δεν αισθάνεστε ευτυχείς που ζείτε σε έναν κόσμο όπου όχι μόνο είναι δυνατή μια τέχοια σύμπτωση, αλλά κα\ όπου έχετε το προνόμιο να καταλαβαίνετε το γιατί; Και επιπλέον να το εξηγείτε σε κάποιον άλλο, όχι ως δική σας άποψη ή πεποίθηση αλ-λά ως κάτι τιου και εκείνος, κατανοώντας το συλλογισμό σας, θα νιώσει υποχρεωμένος να αποδεχθεΐ; Ίσως αυτό να εννοούσε ο Carl Sagan όταν ε-ξηγούσε το κίνητρό του για τη σιτγγραφή τού The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark (Στοιχειωμένος κόσμος):* «To να μην εξη-γούμε την επχστήμη μού φαίνεται διεστραμμένο. Όταν είναχ κανείς ερωτευ-μένος, τότε θέλει να το διαλαλήσει, να το πει σε όλο τον κόσμο. Τούτο το
* Ελληνική έκδοση: Έσοπτρον, 1998. (Σ.τ.μ.)
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
403
βιβλίο αποτελεί μια προσωπική κατάθεση, την εφ' όρου ζωής ερωτική μου σχεση με την ειιιστήμη».
Η εξέλιξη της πολύπλοκης ζωής, και μάλιστα η ίδια η ύπαρξή της σε ένα σύμπαν διεπόμενο από φυσικούς νόμους, είναι με θαυμαστό τρόπο εκ-πληκτική —ή μάλλον θα ήταν, εάν η έκπληξη δεν αποτελούσε συναίσθη-μα που μπορεί να δημιουργηθεί μόνο σε έναν εγκέφαλο ο οποίος αποτελεί προϊόν της ίδιας εκπληκτικής διαδικασίας. Υπό μια ανθρωπική έννοια επο-μένως, η ύηαρξή μας δεν θα έπρεπε να μας εκπλήσσει. Θέλω ωστόσο να πιστεύω ότι εκφράξω τους συνανθρώπους μου όταν επιμένω να τη χαρα-κτηρίζω αδιανόητα εκπληκτική.
Αναλογιστείτε: Σε έναν τιλανήτη, καχ πιθανόν σε έναν μόνο πλανήτη από ολόκληρο το Σύμπαν, μόρια τα οποχ'α κανονικά δεν θα σχημάτιζαν τίποτε περισσότερο από ένα κομμάτι βράχου, συνενώνονται σε τεμάχια ύλιις με-γέθους βράχου και με τόσο εκπληκτική πολϋπλοκότητα ώστε είναχ ικανά να τρέχουν, να πηδούν, να κολυμπούν, να πετούν, να βλέπουν, να ακοιίνε, να συλλαμβάνοντν και να τρώγουν άλλα παρόμοια ζωντανά τεμάχια πολυ-πλοκότητας• ικανά σε μερικές περιπτώσεις να σκέπτονται, να έχουν σιχναι-σθήματα και να ερωτεύονται άλλα τεμάχια ιιολύπλοκης ύλης. Τώρα ουσια-στικά κατανοούμε πώς συμβαίνει αυτό —δηλαδή, μόλις μετά το 1859. Πριν από το 1859, αυτό θα φαινόταν πράγματι πάρα πολύ παράξενο. Τώρα, χάρη στον Δαρβίνο, είναι απλώς πολύ παράξενο. Ο Δαρβίνος άπλωσε το χέρι του στο παράθυρο της μπούρκας καχ το άνοχξε διάπλατα, αφήνοντας να εισβά-λει μια πλημυρίδα κατανόησης χωρίς προηγούμενο ως προς την εκθαμ-βωτική καινοτομία της και την ικανότητά της να εξυψώνει το ανθρώπινο πνεύμα —με πιθανή εξαίρεση την αναγνώριση από τον Κοπέρνικο ότι η Γη δεν αποτελεί το κέντρο του Σύμπαντος.
«Πες μου», ρώτησε κάποτε ένα φίλο του ο μεγάλος φιλόσοφος του 20ού αιώνα Ludwig Wittgenstein, «γιατί θεωρούμε ότι ήταν εύλογο να υποθέτει κάποτε ο άνθρωπος πως οΉλιος περιφέρεται γύρω από τη Γη και όχι ότι η Γη περιστρέφεται γύρω ατιό τον άξονά της;». Ο φίλος τού απάντησε: «Προ-φανώς επειδή απλά φαίνεται ότ\ οΉλιος γυρίζεχ γύρω από τη Γη». Ο Wittgenstein αποκρίθηκε: «Λοιπόν, πώς θα έπρεπε να φαίνεται εάν φαινόταν ότι περιστρέφεται η Γη;». Μερικές φορές αναφέρω σε διαλέξεις τούτη την ιιαρατήρηση του Wittgenstein, περιμένοντας ότι το ακροατήριο θα γελάσει. Αντιθέτως, φαίνεται να μένει εμβρόντητο και άφωνο.
Στον περιορισμένο κόσμο όπου εξελίχθηκαν οι εγκέφαλοί μας, είναι πι-θανότερο να κινούνται τα μικρά αντικείμενα και όχι τα μεγάλα, τα οποία φαίνονται ως υπόβαθρο της κίνησης. Καθώς περιστρέφεται η οικουμένη, τα ανπκείμενα που φαίνονται μεγάλα, καθότι πλησιέστερα —βουνά, δέ-ντρα καχ κτίρια, το ίδιο το έδαφος—, όλα κινοιτνται με τέλειο συγχρονισμό
404

μεταξύ τους και με τον παρατηρητή ως προς τα ουράνια σώματα όπως ο Ήλιος και τα άστρα. Οι εξελιγμένοχ εγκέφαλοΐ μας, αντί να προβάλουν τα βουνά και τα δέντρα του προσκηνίου πάνω στα ουράνια σώματα, προβάλ-λουν σε αυτά την ψευδαίσθηση της κίνησης.
Θέλω τώρα να επιμείνω cfto σημείο που ανέφερα προηγουμένως, ότι δη-λαδή ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, και ο λόγος για τον ο-ποίο η διαίσθησή μας μπορεΐ εύκολα να συλλάβει μερικά πράγματα ενώ άλ-λα όχι, οφεΐλονται στο cm οι ίδιοι οι εγκέφαλοίμας αποτελούν όργανα πον έχονν εξελιχθεί: πρόκειται για ενσωματωμένους υπολογιστές, εξελιγμένους έτσχ ώστε να μας βοηθούν να επιβιώνουμε σε έναν κόσμο —θα χρησψοποιήσω την ονομασία μέσος κόσμος— όπου τα σημαντικά για την επιβΐωσή μας αντικείμενα δεν ήταν ούτε ιΐολύ μεγάλα ούτε πολύ μικρά• έναν κόσμο όπου τα πράγματα είτε έμεναν ακίνητα είτε κινούνταν αργά σε σύγκριση με την ταχύτητα του φωτός• έναν κόσμο, τέλος, όπου το πολύ απίθανο μπορούσε με ασφάλεια να θεωρηθεί αδύνατο. To άνοιγμα στη νσητική μας μπούρκα είναι στενό, δχότι δεν χρειαζόταν να είναι φαρδύτερο για να βοηθήσει τους τιρογόνους μας να ειιιβιώσουν.
Η επιστήμη μάς διδάσκει, σε πεΐσμα τής κάθε διαίσθησης —όιτως αυτή έχει εξελιχθεί—, ότι τα φαινομενικώς στερεά πράγματα, όπως οι κρύσταλ-λοι και οι βράχοι, στην πραγματικότητα αποτελούνται σχεδόν εντελώς από κενό χώρο. Η γνωστή εικόνα παρχστάνει τον πυρήνα ενός ατόμου σαν μια μύγα στο μέσον ενός σταδίου, ενώ το γειτονικό άτομο βρίσκεται έξω ακρι-βώς από το στάδιο. Άρα, ακόμη και ο πιο σκληρός, στερεός, συμπαγής βρά-χος συνιστά «στην πραγματικότητα» σχεδόν κενό χώρο, σπαρμένο μόνο με μικροσκοπικά σωματίδια σε τόσο μεγάλες μεταξύ τους αποστάσεις ώστε δεν θα έπρεπε καν να υπολογίζονται. Γιατΐ, λοιπόν, οι βράχοι φαίνονται και γίνονται αισθητοί ως στερεοί, σκληροί και αδιαπέραστοι;
Δεν θα προσπαθήσω να φανταστώ πώς θα απαντούσε ο Wittgenstein σε τούτο το ερώτημα. Αλλά, ως εξελικτικός βιολόγος, θα αποκρινόμουν ως εξής: Οι εγκέφαλοί μας έχουν εξελιχθεί έτσι ώστε να βοηθούν τα σώματά μας να βρίσκουν το δρόμο τους στην κλίμακα του κόσμου στην οποία λει-τουργούν. Ποτέ δεν εξελιχθήκαμε για να πλέουμε στον κόσμο των ατόμων. Αν ήταν έτσι, ίσως οι εγκέφαλοί μας όντως θα αντιλαμβάνονταν τους βρά-χους ως πλήρεις κενού χώρου. Τα χέρια μας αισθάνονται τους βράχους σκληρούς και αδιαπέραστους, διότι δεν μπορούν να τους διαπεράσοι^. Ο λόγος για αυτό δεν οχετίξεται με το μέγεθος και τις αποστάσεις των σωμα-τιδίων που συνιστούν την ύλη. Αντιθέτως, σχετίζεται με τα πεδία δυνάμεων τα οποία συνδέονταχ με τα εν λόγω απομακρυσμένα μεταξύ τους σωματί-δχα στη «στερεά» ύλη. Η κατασκενή εννοιών όπως η στερεότητα και η αδια-περατότητα είναι χρήσιμη στους εγκεφάλους μας, διότι τέτοιες έννοιες μας
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
405
βοηθούν να καθοδηγούμε τα σώματά μας σε έναν κόσμο όπου τα αντικεί-μενα —τα οποία ονομάξουμε στερεά— δεν μπορούν να καταλαμβάνουν ό-λα ταυτόχρονα τον ίδιο χώρο.
Σε τούτο το σημείο ας κάνουμε ένα μικρό κωμικό διάλειμμα —από το The Men who Stare at Goats (Οι άνθρωποι nou ατενίξουν τις κατσχ'κες) του Jon Ronson:
Πρόκεχταχ γχα αληθινή ιστορία. Είναι καλοκαίρι τού 1983. Ο στρατηγός Albert Stubblebine ο τρίτος κάθεταχ στο γραφεχ'ο του στο Άρλχνγκτον της Βχρτζχ'νχας καχ ατενίζει τον τοχ'χο του, στον οποίο εχναχ αναρτημένα τα πολυάρχθμα παράσημά του. Τα παράσημα αυτά δχηγοιίνταχ μχα μαχφά καχ σπουδαία σταδχοδρομχ'α. Εχ'ναι αρχηγός της υπηρεσχ'ας τιληροφο-ρχών του στρατού των ΗΠΑ, με 16.000 στρατχώτες υπό τχς δχαταγές του... To βλέμμα του περνά από τα παράσημα στον χ'δχο τον τοίχο. Νχώ-θεχ ότχ πρέπεχ να κάνεχ κάτχ, έστω κι αν η σκέψη τον τρομάζεχ. Σκέπτε-ταχ την επχλογή που έχεχ: μπορεί να μείνεχ στο γραφεχ'ο του ή να πάεχ στη δχπλανή αχ'θουσα. Αυτή είναχ η επχλογή του. Καχ την έχεχ κάνεχ: κα-τευθύνεταχ στη δχπλανή αχ'θουσα... Σηκώνεταχ, απομακριίνεταχ από το γραφείο του καχ αρχχ'ζει να περπατά. Δηλαδή, σκέπτεταχ, από τχ τέλος πάντων εχ'ναχ φτχαγμένα κυρίως τα άτομα; Από χώρο! Επχταχχίνεχ το βη-ματχσμό του. Από τχ εχ'μαχ κυρίως φτιαγμένος εγώ; Σκέιιτεταχ. Από άτο-μα! Τώρα σχεδόν τρέχει. Από τχ εχναχ κυρχ'ως φτχαγμένος ο τοχχος; Σκέ-πτεταχ. Από άτομα! Αρα, αυτό που έχω να κάνω είναχ να αναμεχ'ξω τους χώρους... Κατόπχν, ο στρατηγός Stubblebine χτυπά τα μοι/tpa του στον τοχχο του γραφεχ'ου του. Καταρα, σκέπτεταχ. Ο στρατηγός Stubblebine εκπλήσσεταχ από τη σχινεχή αποτυχχ'α του να περάσει μέσα από τον τοχ'-χο. Γχατχ' δεν μπορεί να τα καταφέρεχ; Ίσως εχ'ναχ ψυχολογχκά φορτχσμέ-νος καχ δεν μπορεχ' να επχτιίχεχ τον απαχτούμενο βαθμό συγκέντρωσης. Δεν έχει καμχ'α αμφχβολχ'α ότχ η χκανότητα να περνάμε μέσα από τα α-ντχκεχμενα θα αποτελεχ' μχα μέρα ένα σϋνηθες εργαλεχ'ο στο οπλοστάσχο της συλλογχχαίς νοημοσιτνης. Καχ όταν αυτό συμβεχ', θα ήταν τότε αφε-λές να πχστέψοχηιε ότχ θα αναγγεχλεχ τη γέννηση ενός κόσμου δίχως πό-λεμο; Ποχος θα ήθελε να τα βάλεχ με ένα στρατό που θα μπορούσε να κάνεχ κάτχ τέτοχο;
Ο στρατηγός Stubblebine σωστά περχγράφεταχ ως ένας «μη οχτμβατχκός οτοχαστής» στην χοτοσελίδα της οργάνωσης την οποία τώρα, εν αποστρα-τεχ'α, δχευθχίνει με τη σύζυγό του.
Δεδομένου ότχ έχουμε εξελχχθεί στον μέοο κόσμο, βρίσκουμε εύκολο να συλλάβουμε δχαχσθητχκά χδέες σαν την ακόλουθη: «Όταν ένας στρατηγός κχνείταχ, με τη μεσαία ταχιττητα με την οποία κχνοιίνται οχ στρατηγοχ' καχ
406

άλλα αντικείμενα του μέσου κόσμου, και χτυπά ένα άλλο στερεό αντικείμε-νο του μέσου κόσμου όπως ένας τοίχος, τότε η πορεία του ανακόπτεται οδυνηρά». Οι εγκέφαλοί μας δεν είναι εφοδιασμένοι ώστε να μπορούν να φανταστούν την περίπτωση κατά την οποία ένα νετρίνο περνά μέσα από κάποιον τοΐχο, δχασχίζοντας τα τεράστια διάκενα από τα οποία «πραγματι-κά» αποτελείται ο τοΐχος. Ούτε μπορεί η νόησή μας να συλλάβει τι συμβαί-νει όταν κάτι κινείται σχεδόν με την ταχύτητα του φωτός.
Η γυμνή ανθρώπινη διαίσθηση, η οποία εξελίχθηκε και διαπαιδαγωγή-θηκε στον μέσο κόσμο, δυσκολεύεται να πιστέψει ακόμη και τον Γαλιλαίο όταν διατυμπανίζει ότι το βλήμα ενός κανονχού και ένα φτερό, απουσία αντίστασης του αέρα, θα φτάσουν στο έδαφος την ίδια στιγμή αν ρκρθούν από έναν κεκλιμένο πύργο. Τούτο συμβαίνει διότι, στον μέσο κόσμο, η α-ντίσταση του αέρα είναι πάντα παρούσα. Εάν είχαμε εξελιχθεί σε κάποιο κενό, θα περιμέναμε ότι το φτερό και το βλήμα κανονιού θα φτάσουν στο έδαφος ταυτόχρονα. Έχουμε εξελιχθεί όμως ως κάτοικοι του μέσου κό-σμου, και τούτο θέτει περιορισμούς στο τι είμαστε ικανοί να φανταστούμε. Αν δεν είμαστε ιδχαίτερα προικισμένοι ή εξαιρετικά καλά εκπαχδευμένοι, το μχκρό παράθυρο της μπούρκας μας δεν μας επιτρέπει παρά να βλέπουμε μόνο τον μέσο κόσμο.
Κατά μία έννοια, λοιπόν, εμείς τα ζώα πρέπει να επιβιώνουμε όχι μόνο στον μέσο κόσμο αλλά και στο μικρόκοσμο των ατόμων και των ηλεκτρο-νίων. Οι ίδιες οι νευρικές ώσεις με τις οτιοίες σκεπτόμαστε και φανταζόμα-στε εξαρτώνται από δραστηριότητες στο μικρόκοσμο. Αλλά καμία ενέργεια που θα έπρεπε να εκτελέσουν οχ άγριοι πρόγονοί μας, καμία απόφαση που θα έπρεπε να πάρουν, δεν θα απαιτούσε την κατανόηση του μικρόκοσμου. Εάν ήμασταν βακτήρια, υπό το διαρκές σφυροκόπημα της θερμικής κίνη-σης μορίων, η κατάσταση θα διέφερε. Αλλά εμείς, οι κάτοικοι του μέσου κόσμου, εΐμαστε υιιερβολικά δυσκίνητοι και ογκώδεις για να παρατηρή-σουμε την κίνηση Brown. Παρομοίως, η ύπαρξή μας κυριαρχεΐται από τη βαρύτητα και δεν αντιλαμβάνεται την ανεπαίσθητη δύναμη της επιφανει-ακής τάσης. Ένα μικρό έντομο θα είχε ακριβώς αντίστροφες προτεραιότη-τες, θεωρώντας την επιφανειακή τάση κάθε άλλο παρά ανεπαίσθητη.
Ο Steve Grand, στο βιβλίο του Creation: Life and How to Make It (Δη-μιουργία. H ζωή και πώς κατασκευάζεται), γχνεται σχεδόν καυσηκός με την προκατάληψή μας σχετικά με την ύλη.Έχουμε την τάση να νομίξουμε ότι μόνο τα στερεά, υλικά «πράγματα» είναι «πραγματικά» πράγματα. Ία «κύματα» ηλεκτρομαγνητικών ταλαντώσεων στο κενό φαίνονται «μη πραγ-ματικά». Οι άνθρωποι της βικτωριανής εποχής νόμιξαν ότι τα κύματα έ-πρεπε να αποτελούν κύματα «σε» κάποιο υλικό μέσο. Δεν ήταν γνωστό κα-νένα τέτοιο μέσο, οπότε επινόησαν ένα και το ονόμασαν φωτοφόρο αιθέρα.
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
407
Έτσχ θεωρούμε την «πραγματική» ύλη άνετα κατανοητή μόνο και μόνο ε-πειδή οχ πρόγονοί μας εξελίχθηκαν με τρόπο ώστε να επιβιώνουν στον μέσο κόσμο, όιιου η ύλη είναι κατασκευή χρήσιμη.
Από την άλλη, ακόμη και εμείς, οι κάτοικοι του μέσου κόσμου, μπορού-με να πούμε ότι μια αμμοθυελλα είναι ένα «πράγμα» με κάτι ατιό την πραγ-ματικότητα ενός βράχου, μολονότι η ύλη στην αμμοθύελλα αλλάζει διαρ-κώς. Σε μια έρημο της Τανζανίας, στη σκιά τού Ολ Ντόνιο Λενγκάι, του ιερού ηφαιστεΐου των Μασάχ, υπάρχει μια μεγάλη θίνα αττό στάχτη προερ-χόμενη από έκρηξη του 1969. Ο άνεμος τη λαξεύει και της δίνει σχήμα. Αλλά το καταπληκτικό είναϊ ότι κινείται σαν ένα σώμα (πρόκειται για αυτό που αναφέρεται με τον τεχνχκό όρο «μπαρχάν»). Ολόκληρη η θίνα βαδίζει δχασχίζοντας την έρημο με κατεύθυνση προς τα δυτικά και με ταχύτητα σχεδόν 17 μέτρων ανά έτος. Διατηρεί οχήμα ημισελήνου και έρπει προς την κατεύθυνση που δείχνουν τα κέρατά της: Ο άνεμος σπρώχνει προς τα ττάνω την άμμο που βρίσκεται στην πιο ομαλή πλαγχά της. Τότε, καθώς κά-θε κόκκος άμμου φτάνει στην κορυφή της ράχης της, γλιστρά προς τα κάτω στην πιο απότομη πλαγιά, στο εσωτερικό της ημισελήνου.
Στην πραγματικότητα, ακόμη και ένα μπαρχάν είναι μάλλον «πράγμα» παρά κύμα.Ένα κύμα φαίνεται ότι κινείται οριζόντια πάνω στην ανοικτή θά-λασσα, όμως τα μόρια του νερού κινούνται κατακόρυφα. Παρομοίως, τα η-χητικά κύματα μπορεί να ταξιδεύουν από τον ομιλητή προς τον ακροατή, όχι όμως τα μόρια του αέρα —αλλιώς, θα ήταν άνεμος, όχι ήχος. Ο Steve Grand τονίζει ότι εσείς και εγώ μοιάζοντμε περισσότερο με κύματα παρά με σταθερά «πράγματα». Καλεί τον αναγνώστη του να αναλογχοτεί...
...μια εμπειρία από την παιδική σας ηλικία. Κάτι που θυμάστε με σα-φήνεχα, κάτι ιιου μπορείτε να δείτε, να αισθανθείτε, ίσως ακόμη και να μυρίσετε, σαν να βρίσκεστε όντως εκεί. Στο κάτω κάτω, ήσασταν πραγ-ματικά εκεί τότε —ή μήπως όχι; Πώς αλλιώς θα μπορούσατε να το θυ-μάστε; Εδώ όμως βρίσκεται η έκπληξη: δεν ήοασταγ εκεί. Ούτε ένα ά-τομο πάνω στο σώμα σας σήμερα δεν βρισκόταν εκεχ' όταν έλαβε χώρα το γεγονός εκείνο [...]. Η ύλη ρέει από τότιο σε τόπο και στιγμιαία συ-μπυκνώνεται για να γΐνει ό,τι είστε εσείς.Ό,τι κι αν νομίζετε επομένως, δεν είστε το υλικό από το οποχ'ο έχετε κατασκευαστεί. Αν τούτο δεν κά-νει τα μαλλιά σας να ορθωθούν, δχαβάστε το πάλι —είναχ σημαντικό.*
* Ισως κάποιοι αμφισβητήσουν την κυριολεκτική ορθότητα της πρότασης του Grand, λόγου χάριν για την περίπτωση των μορίων των οστών. To πνεύμα της, ωστόσο, σαφώς χσχύεχ. Είμαστε μάλλον ένα κύμα παρα ενα στατικό ολικό «πράγμα».
408

Η λέξη «πραγματικό» δεν ττρέπει να χρησιμοττοιείται αβασάνιστα. Εάν ένα νετρίνο δχέθετε εγκέφαλο εξελιγμένο από προγόνους μεγέθους νετρΐ-νου, θα έλεγε ότι οι βράχοι αποτελούνται «πραγματικά» από κενό κυρίως χώρο.Έχουμε εγκεφάλους που εξελίχθηκαν από προγόνους μεσαίου μεγέ-θους —οι οποίοι δεν μπορούσαν να περάσουν μέσα από βράχους—, οπότε το δικό μας «πραγματικό» είναι ένα «πραγματικό» με βράχους στερεούς. To «πραγματικό» γχα ένα ζώο συνίσταται σε οτιδήποτε χρειάξεται ο εγκέφαλός του για να υποοτηρίξει τον αγώνα γχα την επιβίωσή του. Και καθώς διαφο-ρετικά είδη ζουν σε τέτοιους διαφορετικούς κόσμους, θα υπάρχει μια ενο-χλητική ποικιλία από «πραγματικά».
Ό,τχ βλέπουμε στον πραγματικό κόσμο δεν είναι ο ακατέργαστος πραγ-ματικός κόσμος αλλά ένα μοντέλο του, ρυθμισμένο και προσαρμοσμένο χάρη σε αισθητήρια δεδομένα —ένα μοντέλο κατασκευασμένο για να χρη-σιμεύει στην αντιμετώπιση του πραγματχκού κόσμου. Η φύση τού εν λόγω μοντέλου εξαρτάται από το είδος του ξώου. Ένα πτηνό χρειάξεται διαφο-ρετικό είδος μοντέλου για τον κόσμο από ένα ζώο που περπατά ή έρπει ή κολυμπά. Οι θηρευτές χρειάζονται διαφορετικού είδους μοντέλο από τα θηράματα, μολονότι οι κόσμοι τους αναγκασπκά επικαλύπτονται. Ο εγκέ-φαλος ενός πιθήκου πρέπει να διαθέτει λογισμικό κατάλληλο για την προ-σομοίωση ενός τρισδιάστατου λαβυρχ'νθου από κλαδιά και κορμούς. Ο εγκέφαλος ενός νωτονήκτη δεν χρειάζεται λογισμικό τριών διαστάσεων, δεδομένου ότι ξει στην επιφάνεια της λίμνης, στην «επιπεδοχώρα» τού Edwin Abbott. To λογισμικό ενός τυφλοπόντικα γχα την κατασκευή μοντέλων του κόσμου θα είναι εξειδικευμένο για υπόγεια χρήση. Ένας ποντικός α-σπάλακας τπθανόν διαθέτει λογισμικό για την απεικόνιση του κόσμου παρόμοιο με εκεχνο του τυφλοπόντικα. Αλλά ένας σκίουρος, μολονότι τρω-κτικό όπως ο ασπάλακας, πιθανόν έχει λογισμικό για τον κόσμο το οποίο μοιάζει πολύ περισσότερο με του πιθήκου.
Έχω διατυιτώσει την εικασία, στον Τυφλό ωρολογοποιό και αλλού, ότι οι νυχτερίδες ίσως «βλέπουν» χρώματα με τα αφτιά τους. To μοντέλο του κό-σμου που χρειάζεται μια νυχτερίδα για την πλοήγησή της σε τρεις διαστά-σεις, προκειμένου να συλλαμβάνει έντομα, πρέπει σίγουρα να μοιάζεχ με το μοντέλο που χρειάζεται ένα χελιδόνι γχα να εκχελέσει σχεδόν χα ίδια καθή-κοντα. To γεγονός ότι η νυχτερίδα χρησιμοποιεί την επιστροφή του ήχου για να ενημερώνει τις μεταβλητές στο μοντέλο της, ενώ το χελιδόνι χρησι-μοποιεί το φως, είναι συμπτωματικό. Υποθέτω ότι οι νυχτερίδες χρησιμο-ποιούν τις αντιληπτές αποχρώσεις —όπως το «ερυθρό» και το «κυανούν»— ως εσωτερικές σημάνσεις για κάποιες χρήσιμες πλευρές της ηχούς, ίσως την ακουστική υφή των επιφανειών- ακριβώς όπως τα χελιδόνια χρησιμο-ποιούν τις ίδιες αντιληπτές αποχρώσεις ως σημάνσεις για τα μακρά και τα
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
409
βραχέα μήκη κύματος του φωτός. Σημασία έχει ότι η φύση του μοντέλου εξαρτάται μάλλον από τον τρόπο με τον οποΐο πρόκειται να χρησιμοποιη-θεί ιιαρά από το αντίστοιχο είδος αίσθησης. To μάθημα το οποίο εξάγουμε από τις νυχτερίδες είναι το εξής: Η γενική μορφή του νοητικού μοντέλου —σε αντίθεση με τις μεταβλητές οι οποίες διαρκώς εισάγονται από τα αι-σθητικά νεύρα— αποτελεί προσαρμογή στον τρόπο ζωής του ζώου, στον ίδιο βαθμό με τις φτερούγες, τα πόδια και την ουρά του.
Ο J.B.S. Haldane, στο άρθρο για τους «δυνατούς κόσμους» το οποίο προ-ανέφερα, γράφει κάτχ σχετικό για εκείνα τα ζώα των οποίων ο κόσμος κυ-ριαρχείται από οσμές. Παρατήρησε ότι οι σκύλοι μπορούν να διακρίνουν δύο πτητακά λιπαρά οξέα που παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα —το κα-πρυλικό και το κσπροϊκό— όταν το καθένα είναι αραιωμένο σε αναλογία 1 προς 1 εκατομμύριο. Η μοναδική διαφορά έγκειται στο ότι η κύρια μορια-κή αλυσίδα του καπρυλικού οξέος έχει μήκος μεγαλύτερο κατά δύο άτομα άνθρακα από την κύρια αλυσίδα του καπροϊκού οξέος.Ένας σκύλος, υπέθε-σε ο Haldane, ίσως είναι ικανός να τοποθετήσει τα οξέα «κατά σειρά μορια-κού βάρους βάσει της οσμής τους, ακριβώς όπως κάποιος άνθρωπος μπο-ρεί να τοποθετήσει ένα σύνολο χορδών ιτιάνου κατά σειρά μήκους με βάση τις μουσικές νότες τους».
Υπάρχει ένα ακόμα λιπαρό οξύ, το καπρικό οξύ, το οποίο είναι σχεδόν όμοιο με τα άλλα δύο εκτός από το ότι έχει δύο επιπλέον άτομα άνθρακα στην κύρια αλυσίδα του.Ένας σκύλος ο οποίος δεν θα είχε μυρίσει ποτέ προηγουμένως καπρικό οξύ δεν θα δυσκολευόταν ίσως να φανταστεί την οσμή του περισσότερο απ' όσο θα δυσκολευόμασταν εμείς να φανταστού-με μια σάλπιγγα να παίζει κατά μία νότα ψηλότερα απ' ό,τι την ακούσαμε να ιιαίζει προηγουμένως. Θεωρώ εντελώς λογικό να υποθέσουμε ότι ένας σκύλος, ή ένας ρινόκερος, θα χρησιμοποιεί ως αρμονικές συγχορδίες μείγ-]ΐατα οσμών.Ίσως υπάρχουν δυσαρμονίες- ίσως όχι μελωδίες, καθότι οι με-λωδίες συγκροτούνται από νότες οι οποίες αρχίξουν ή τελειώνουν απότο-μα με ακριβή χρονισμό, σε αντίθεση με τις οσμές. Ή ίσως οι σκύλοι και οι ρινόκεροι οσφραίνονται με χρώματα. To επιχείρημα θα ήταν το ίδιο όπως με τις νυχτερίδες.
Για αλλη μία φορά, οι αντχλήψεις που ονομάζουμε χρώματα είναι εργα-λεία τα οποία χρησιμοποιούν οι εγκέφαλοί μας για να σημάνουν σημαντι-κές διακρίσεις στον εξωτερικό κόσμο. Οχ αποχρώσεις που αντιλαμβανό-μαστε —ό,τι οι φχλόσοφοι ονομάζουν ποιότητες— δεν συνδέονται εγγενώς με φως συγκεκριμένου μήκους κχίματος. Αποτελούν εσωτερικές σημανσεις όιαθέσιμες στον εγκέφαλο όταν κατασκευάζει το μοντέλο του για την εξω-τερική πραγματχκότητα, προκεχμένου να κάνει τις διακρίσεις που έχουν ι-διαίτερη σημασία γχα το κάθε ζώο. Στη δική μας ιιερίπτωση, ή στην περί-
410

ιπωση ενός πτηνού, τούτο σημαίνει φως διαφορετικών μηκών κύματος.
Στην περίπτωση της νυχτερίδας, διατύπωσα την εικασία ότι ίσως πρόκειται για επιφάνειες με διαφορετικές ανακλαστικές ιδιότητες, ή υφή —ίσως το ερυθρό για κάτι που λάμπει, το κυανούν για κάτι απαλό, το πράσινο για κάτι τραχύ. Και στην περΐπτωση ενός σκύλου ή ενός ρινόκερου, γιατί να μην είναι οσμές; Η ικανότητα να φανταζόμαστε τον ανοίκειο κόσμο μιας νυχτερΐδας ή ενός ρινόκερου, μιας αράχνης του νερού ή ενός τυφλοπόνπ-κα, ενός βακτηρίου ή ενός σκολύτη, είναι ένα από τα προνόμια τα οποία μάς προσφέρεχ η επιστήμη όταν τραβά το μαύρο ύφασμα της δικής μας μπούρκας και μας δείχνει την ευρύτερη έκταση εκείνου που βρίσκεται εκεί έξω, κάνοντάς μας να νιώθουμε αγαλλίαση.
Η μεταφορά του μέσου κόσμου —της ενδιάμεσης κλίμακας φαινομένων τα οποία μάς επιτρέπει να δούμε το στενό άνοιγμα της μπούρκας μας— χσχύει και γχα άλλες κλίμακες, ή «φάσματα». Μπορούμε να κατασκευάσου-με μια κλΐμακα απιθανοτήτων, με ένα παρόμοιο στενό παράθυρο μέσα από το οποχ'ο μπορεί να περνά η διαίσθηση και η φαντασία μας. Στο ένα άκρο του φάσματος των απιθανοτήτων βρΐσκονται όσα ενδεχόμενα ονομάζουμε αδύνατα. Τα θαύματα εΐναι γεγονότα εξαιρετικώς απίθανα. To άγαλμα της Παναγίας θα μπορούσε να μας κάνει κάποιο νεύμα με το χέρι του. Τα άτο-μα στην κρυσταλλική δομή του ταλαντώνονταχ όλα εμπρός-πίσω• και εφό-σον είναι τόσο πολλά, και αφού δεν υπάρχει κοινή προτΐμηση ως προς την κατεύθυνση της κίνησής τους, το χέρι, όπως το βλέπουμε στον μέσο κό-σμο, παραμένει σταθερό σαν βράχος. Αλλά τα ταλαντευόμενα άτομα του χεριού θα μπορονσαν όλα να τνχει να κινηθούν ταυτόχρονα προς την ίδια κατεύθυνση- και πάλι• και πάλι... Σε μια τέτοια περίπτωση, το χέρι θα κινη-θεί και θα το δοχίμε να νεύει. Θα μπορούσε να συμβεί, αλλά η πιθανότητα περί του αντιθέτου είναι τόσο μεγάλη ώστε, αν αρχΐξαμε να γράφουμε τον αριθμό της τη στιγμή της απαρχής του Σύμπαντος, δεν θα είχαμε μέχρι σήμερα συμπληρώσει αρκετά μηδενχκά της. Η ικανότητα να υπολογίζουμε τέτοιες πιθανότητες —η ικανότητα να ποσοτικοποιούμε το σχεδόν αδύνα-το αντί να σηκώνουμε απλώς τα χέρχα ψηλά με απελπισία— είναχ άλλο ένα παράδειγμα της απελευθερωτικής προσφοράς της επιστήμης στο ανθρώπι-νο πνεύμα.
Η εξέλιξη crtov μέσο κόσμο δεν μας έχει εφοδιάσει κατάλληλα για την αντιμετώπιση εξαιρετικά απίθανων γεγονότων. Αλλά στην απεραντοσύνη του αστρονομικού χώρου ή του γεωλογικού χρόνου, γεγονότα τα οποία στον μέσο κόσμο φαίνονται αδύνατα προκύπτει ότι είναι αναπόφευκτα. Η επιστήμη ανοίγει διάπλατα το στενό παράθυρο μέσα από το οποίο έχουμε συνηθίσει να αντικρίζουμε το φάσμα των δυνατοτήτων. Ο υπολογισμός και η λογική μάς απελευθερώνοντν επχτρέποντάς μας να επισκεφθούμε περιο-
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
411
χές δυνατοτήτων οι οποίες κάποτε φάνταζαν τιέρα σπό κάθε όριο —σαν κατοικίες δράκων. Χρησιμοποιήσαμε ήδη τούτη τη διεύρυνση του παραθύ-ρου στο Κεφάλαιο 4, όπου εξετάσαμε την απιθανότητα της τιροέλευσης της ζωής και το πώς στην κλίμακα του γεωλογικού χρόνου μπορεί να συμβεί α-κόμη και ένα σχεδόν αδύνατο χημικό γεγονός. Και εκεί εξετάσαμε το φά-σμα των δυνατών συμπάντων, το καθένα με το δικό του σύνολο νόμων και σταθερών, και την ανθρωπική αναγκαιότητα να βρεθούμε σε έναν από τους ελάχιστους φιλχκούς τόπους.
Πώς πρέπει να ερμηνεύσουμε τη φράση τού Haldane, «πιο αλλόκοτο απ' όσο μπορούμε να υποθέσουμε»; Μήπως πιο αλλόκοτο απ' όσο κατ' αρχήν μπορεί να υποτεθεΐ; Ή απλώς πιο αλλόκοτο απ' όσο εμείς είμαστε ικανοΐ να υποθέσουμε, με δεδομένους τους περιορισμούς της εξελικτικής μαθη-τείας των εγκεφάλων μας στον μέσο κόσμο; Θα μπορούσαμε άραγε, με την εκπαίδευση και την πρακτική, να απελευθερωθούμε από τον μέσο κόσμο, να απαλλαγοιίμε από τη μαύρη μπούρκα μας και να ειπτύχουμε κάποιο εί-δος δκησθητικής —ή έστω και απλώς μαθηματικής— κατανόησης του πο-λύ μικρού, του πολύ μεγάλου και του πολύ γρήγορου; Εχλχκρινά, δεν γνω-ρίζω την απάντηση, αλλά με συναρπάζει το γεγονός ότι ζω σε μια εποχή όπου η ανθρωπότητα επεκτείνει τα όρια της κατανόησης. Ακόμη καλι/τε-ρα, ίσως κάποτε ανακαλύψουμε ότι δεν υπάρχοντν όρια.