Σάββατο, 16 Ιουλίου 2011

Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός- Άγγελος Καλοδούκας 1ο μερος

downolad: http://komepan.blogspot.com/2010/02/blog-post.html

OCR:

Άγγελος Καλοδούκας
Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός
οι εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Εκδόσεις Διεθνιστική Εργατική Αριστερά, Αθήνα 2003 Μεσολογγίου 5, Τ.Κ.: 10681, Τελ.: 210-3306286
Περιεχόμενα
Πρόλογος........................................................................................4
Εισαγωγή.........................................................................................8
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου.................................................11
Οι Πολυεθνικές Εταιρίες...........................................................15
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός.....................................25
Οι εξελίξεις από το 1980-η νεοφιλελεύθερη στροφή.............35
Α) Πραγματική παγκοσμιοποίηση του χρηματικού
κεφαλαίου..................................................................................39
Β) Φιλελευθεροποίηση του παγκόσμιου εμπορίου ..................44
Γ) Προς μια νέα (Τρίτη) Βιομηχανική Επανάσταση;................48
Κρατική παρέμβαση: Όταν οι νόμοι της αγοράς είναι
καλογιάννους... άλλους!...........................................................52
Η ιστορική διαδρομή του καπιταλισμού...................................59
Περιφερειακές συγκλήσεις.........................................................63
I) Αυτοκρατορία;.......................................................................65
II) Ο πόλεμος των Μπλοκ.........................................................73
III) Όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων...................76
Η νεοφιλελεύθερη αποτυχία.......................................................80
Νεοφιλελευθερισμός και Δημοκρατία.......................................89
Αντίσταση στον Νεοφιλελευθερισμό........................................94
Σημειώσεις...................................................................................97
Παράρτημα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση...............................................................102
Απορότατης «οικονομικής ολοκλήρωσης»............................105
Διεύρυνση και Χώρες της Κεντρικής
και Ανατολικής Ευρώ7ΐης........................................................112
Η «φθηνή» διεύρυνση.............................................................113
Συσσωρευμένες αντιθέσεις.....................................................114
Α «Σύνταγμα» και η θεσμοθέτηση
του νεοφιλελευθερισμού.........................................................116
Αριστερά και Ευρωπαϊκή Ένωση...........................................119
Επιστροφή στην «αυτοδύναμη εθνική ανάπτυξη»;.................124
Οι πολιτικές συνέπειες των θέσεων
της ρεφορμιστικής Αριστεράς.................................................126
Η Αντικαπιταλιστική Αριστερά...............................................129
Σημειώσεις.................................................................................130
4
Πρόλογος
Δέκα - δώδεκα χρόνια πριν αν εκδιδόταν μία μπροσούρα με το θέμα «Παγκοσμιοποίηση και Ιμπεριαλισμός» θα σήμαινε για Πωλ-λούς αγωνιστές της Αριστεράς κρίνοντας από τον τίτλο και μόνο πως ο συγγραφέας της έχει προσχωρήσει συός γραμμές όλων εκείνων που τότε θριαμβευτικά διακήρυσσαν πως ο «παραδοσιακός Μαρξισμός» δεν αρκεί και πως χρειάζεται να δούμε και «κάτι άλλο».
Σήμερα ,μετά την εισβολή του Μπους στο Ιράκ, την έκρηξη του αντιπολεμικού κινήματος και τις εικόνες από τα βασανιστήρια στις φυλακές της Βαγδάτης μια τέτοια μπροσούρα σίγουρα θα φαίνεται σε πολλούς αγωνιστές ότι δηλώνει το εμπορικά αυτονόητο, αυτό πια που όλος ο κόσμος βλέπει δια γυμνού οφθαλμού. Άρα ποια η χρησιμότητα του πλέον;
Οι δύο αυτές καρικατούρες δείχνουν την τρομερή πολιτική αλλαγή που έγινε την τελευταία δεκαετία. Περάσαμε από την πλήρη ήγε-μονία της νεοφιλελεύθερης σκέψης τους, τους ύμνους στην αγορά και την προβολή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης ως κάτι που ταυτόχρονα ήταν απολύτως αναπόφευκτο και απόλυτα θετικό για την ανθρωπότητα στην μαζική αμφισβήτηση της και στην ρα-γδαία νομιμοποίηση του φιλελευθερισμού σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Όμως αυτή η μεγάλη αλλαγή στη συνείδηση σε καμιά περίπτωση δεν έχει λύσει όλα τα πολιτικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα εκατομμύρια πια αγωνιστές ενάντια στον πόλεμο και τον νεοφιλελευθερισμό. Αν για το μεγαλύτερο μέρος της δέκα-ετίας του '90, το άμεσο καθήκον ήταν να τονιστεί πως η νεογιλέ-λεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι ο εχθρός που πρέπει να πολεμηθεί τώρα που το κίνημα συγκρούεται μαζί του χρειάζεται να ανοίξει η συζήτηση για το ποια στρατηγική μπορεί να φέρει την νίκη. Πως θα γίνει πραγματικότητα αυτός ο «άλλος κόσμος που είναι εφικτός; Και εδώ περνάμε από την περιγραφή στη θεωρία και την ανάλυση. Γιατί είναι από παλιά γνωστό πως από την εξήγηση που θα δώσει κανείς για την φύση του εχθρού θα καθοριστεί και η στρατηγική για
Πρόλογος
5
την αντιμετώπιση του. Και ενώ είναι σίγουρο πως το κίνημα μπορεί να πολεμήσει και χωρίς την σωστή στρατηγική δεν υπάρχει όμως καμιά περίπτωση να νικήσει έτσι.
Αυτή την ανάγκη έρχεται να υπηρετήσει η μπροσούρα «Πάγκο-μομιοποίηση και Ιμπεριαλισμός». Α επιχείρημα του συγγραφέα της είναι πως η παγκοσμιοποίηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά η συνέχεια και η μετεξέλιξη του ιμπεριαλισμού των αρχών του 20ου αιώνα που είχαν αναλύσει τότε οι κλασικοί του Επαναστατικού Μαρξισμού, ο Λένιν, ο Μπουχάρα, η Ρόζα Λούνενμπουργκ, ο Τρότσκι. Αυτό δεν σημαίνει πως τίποτα δεν έχει αλλάξει από τότε και πως το μόνο που αρκεί είναι η επανέκδοση των παλιών κειμένων. Αντίθετα, μεγάλο μέρος του κειμένου είναι αφιερωμένο στην ανάλυση της ιστορικής πορείας του συστήματος από τότε ως τώρα . Όμως οι αλλαγές που έχουν γίνει δεν αναιρούν σε τίποτα, αντίθετα επιβεβαιώνουν τα πολύ-τικά συμπεράσματα που έβγαλαν οι επαναστάτες του τότε. Και αυτά μπορούν να συμπυκνωθούν στη διατύπωση πως σε τελική ανάλυση για να είναι νικηφόρα η πάλη ενάντια στην νεοφιλελεύθερη πάγκο-σμιοποίηση πρέπει να μετατραπεί σε επαναστατικό πολιτικό αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό, με στόχο τον σοσιαλισμό.
Είναι προφανές πως παρά την εκρηκτική ανάπτυξη του κινήματος από το Σηάτλ και μετά, παρά την επανεμφάνιση μαζικών εργατικών αγώνων και παρά τον κοσμοϊστορικό και πρωτόγνωρο παγκόσμιο ξεσηκωμό ενάντια στον πόλεμο του Ιράκ πέρσι την άνοιξη η άποψη της ΔΕΑ που εκτίθεται εδώ δεν είναι η μοναδική που υπάρχει στις γραμμές όσων πολεμούν την νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Υπάρχουν όλες οι αντιλήψεις που μιλούν για την δυνατότητα μιας «παγκοσμιοποίησης με ανθρώπινο πρόσωπο» στα πλαίσια του καπό-ταοϊσμού ή που θεωρούν πως ο νεοφιλελευθερισμός είναι απλός μια πολιτική που επικράτησε για συγκυριακούς λόγους και θα μπορούσε να είναι και αλλιώς όπως και απόψεις που εγκαταλείπουν την κλασική λενινιστική αντίληψη για τον ιμπεριαλισμό μιλώντας για νέο στάδιο του καπιταλιστικού συστήματος. Τέλος υπάρχουν όλοι όσοι πιστού-ουν πως η παγκοσμιοποίηση είναι ένα οικονομικό μόνο φαινόμενο και μπορεί να διαχωριστεί πλήρως από την πολιτική. Όλες αυτές οι απόψεις στηρίζονται σε λάθος ερμηνείες της πραγματικότητας και οι σελίδες που ακολουθούν θα δείξουν γιατί. Όμως σημασία έχουν και
6 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
οι πολιτικές τους συνέπειες γιατί όλες οι απόψεις αν υιοθετηθούν έχουν συνέπειες. Οι συνέπειες λοιπόν αυτών των λαθεμένων απόψε-ων είναι πισωγυρίσματα και ήττες για το κίνημα. Τα παραδείγματα αφθονούν τα τελευταία χρόνια. Η κυριαρχία στα μυαλά της πλοίο-ψηφίας των αγωνιστών συός Η.Π.Α. πριν τις 11 Σεπτέμβρη του 2001 της αντίληψης πως η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι κάτι το καθαρά οικονομικό, που αφορά δίκτυα πολυεθνικών που έχουν ξεπεράσει το κράτος-έθνος και που δεν το χρειάζονται είχε ως άμεση συνέπεια την αμηχανία και την προσωρινή παράλυση του κινήματος εκεί μπρος στην κήρυξη του «διαρκούς πολέμου» από τον Μπους και την έναρξη των βομβαρδισμών στο Αφγανιστάν. Αντίστροφα η υιοθέτηση από σημαντικές τάσεις στο κίνημα, όπως λ.χ. μεγάλο με-ρος της ηγεσίας του ATTAC της άποψης πως ο νεοφιλελευθερισμός είναι απλώς μια πονάκι που θα μπορούσε να είναι και αλλιώς έχει οδηγήσει σε πολύ επικίνδυνα παιχνίδια με δυνάμεις της Κεντρώα-ριστεράς που απειλούν να μετατρέψουν μερίδες του κινήματος σε αιμοδότες της Σοσιαλδημοκρατίας που βρίσκεται σε ιστορική κρίση. Τέλος όσοι πίστευαν πως ο καπιταλισμός έχει αφήσει πίσω του την φάση του ιμπεριαλισμού και άρα και των λυσσαλέων ανταγωνισμών μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων βρέθηκαν απροετοίμαστοι μπροστά στην μεγαλύτερη ρήξη που έχει γίνει στο Δυτικό στρατόπεδο από το 1945και μετά (την διπλωματική σύγκρουση Η.Π.Α.-Αλληγόρημα-νικού άξονα γύρω από τον πόλεμο του Ιράκ, και τα νέα πολάκα προβλήματα που αναδείχθηκαν, πρώτα και κύρια την στάση που πρέπει να κρατήσει το κίνημα απέναντι σε ένα σύστημα που ορατά παύει να είναι μονοπολικό όπως φαινόταν από το 1989 και μετά και όπου δειλά αναδεικνύεται και ένας δεύτερος ιμπεριαλιστικός πόλος (η Ε.Ε.) με όλα όσα μία τέτοια εξέλιξη συνεπάγεται για τα ζητήματα του Ευχερέστατο, του Ευρωσυντάγματος, κ.λπ.
Όπως τονίσαμε και παραπάνω δεν έχουμε την αντίληψη πως οι άνθρωποι πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσουν θεωρητικά σε όλα τα ζει-τήματα και μετά να αγωνιστούν. Αντίθετα αυτό που γίνεται πάντα είναι ότι το κίνημα ρίχνεται στη μάχη με όποια πολιτικά και θεώ-ρητικά εφόδια έχει και με μια διαδικασία «δοκιμής και λάθους» ξε-διαλέγει αυτά που του είναι χρήσιμα και μπορούν να το προχωρεί-σουν από όσα του είναι άχρηστα ή επιζήμια. Όμως για να μπορέσει
Πρόλογος
7
να πάει μπροστά μία τέτοια διαδικασία δεν αρκεί μόνο η απόρριψη των λάθος απόψεων, χρειάζεται και η ενεργή παρουσία των σωστών αντιλήψεων. Η έκδοση αυτής της μπροσούρας στοχεύει βοηθήσει αυτή την διαδικασία, είναι μία συμβολή στο καθήκον της δημιουργώ-ας μιας επαναστατικής μαρξιστικής πτέρυγας μέσα στο κίνημα που να έχει την δύναμη να αποδείξει όχι μόνο στη θεωρία, αλλά και στην καθημερινή πολιτική πρακτική την χρησιμότητα και την ορθότητα για τους αγώνες του σήμερα της πολιτικής παράδοσης που η κάρυ-φαία της στιγμή ήταν ο Οκτώβρης του 1917 στη Ρωσία.
Α κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα ΤΕΙ-χη 1 και 2 της Διεθνιστικής Αριστεράς.
Χρήστος Πετράκος 23/6/2004
8
Εισαγωγή
Μια δεκαετία (έστω και κάτι παραπάνω) φαντάζει μερικές φορές όσο μια ολόκληρη ζωή. Τουλάχιστον αρκεί για να αποκαλυφθεί η αλήθεια πίσω από το ψέμα, τη φαντασίωση, και πολύ περισσότερο από την προπαγάνδα. Α 1989 ο Φουκουγιάμα (υποδιευθυντής του Γραφείου Σχεδιασμού Πολιτικής του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ) κυκλοφορούσε το βιβλίο του «Α Τέλος της Ιστορίας;». Η ήττα και η διάλυση της ΕΣΣΔ κατά τον Φουκουγιάμα δεν σήμαινε μόνο «το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ή την παρέλευση μιας Σάγκα-κριμένης περιόδου της μεταπολεμικής ιστορίας, αλλά αυτό τούτο το τέλος της ίδιας της ιστορίας, δηλαδή το τελικό σημείο της ιδεολόγο-κής εξέλιξης του ανθρώπινου γένους και την οικοπεδοποίηση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως της τελικής μορφής άνθρωπε-νης διακυβέρνησης»1. Ο Φουκουγιάμα πίστευε ότι ένας κόσμος όπου όλα τα κράτη θα συμμερίζονταν τις βασικές αρχές της ελεύθερης αγοράς και των ελεύθερων εκλογών, δεν θα προξενούσε ποτέ πλέον τις στρατιωτικές συγκρούσεις του παρελθόντος. Α πολύ-πολύ μι-κρές ή μεσαίου μεγέθους συγκρούσεις θα γίνονται στον Τρίτο ή και το Δεύτερο Κόσμο, σε περιοχές που είναι ακόμα «παγιδευμένες στην Ιστορία». Στο κάτω-κάτω της γραφής «για την ανάλυσή μας δεν έχει πολύ σημασία το ποιες παράξενες σκέψεις κάνουν οι άνθρωποι στην Αλβανία ή το Μπουρκίνα Φάσο»!
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 εκτός από τον Λουκουμά-μα, διάφοροι νεοφιλελεύθεροι οικονομολόγοι, όπως ο Μίλτων Φρι-Νταν ήταν στο απόγειο της επιρροής τους. Ένα από τα βασικά οδέ-ολογήματα του νεοφιλελευθερισμού ήταν ότι η φιλελευθεροποίηση των παγκόσμιων οικονομικών σχέσεων, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980, θα οδηγήσει σε ένα ενοποιημένο παγκόσμια οικονομικό σύστημα, στο οποίο θα κυριαρχούν πολυεθνικές επιχειρήσεις χωρίς
Εισαγωγή
9
κρατική βάση. Ισχυρίζονταν ότι τα κράτη (θα) είναι πλέον ανίσχυρα να ελέγξουν την πορεία της παγκοσμιοπονημένης οικονομίας. Στο τέλος - τέλος, αυτό είναι θετικό μας έλεγαν οι ευαγγελιστές της αγά-ράς πριν δυο δεκαετίες. Αυτό σημαίνει ότι πλέον οι ανταγωνισμοί δεν εκφράζονται με τους «ξεπερασμένους» όρους των κρατικών, και άρα πολεμικών, ανταγωνισμών αλλά στο πεδίο της οικονομίας και μόνο. Στο τέλος μας περιμένει ένας κόσμος διαρκούς ειρήνης...
...όμορφος κόσμος, ηθικός, αγγελικά πλασμένος. Αμήν!
Από τότε βέβαια έχουν μεσολαβήσει ο πρώτος πόλεμος στον Κολ-πο με τις εκατοντάδες χιλιάδες των θυμάτων (αν συμπεριληφθούν στα θύματα του πολέμου και τα θύματα του οικονομικού εμπάργκο στο Ιράκ), ο πόλεμος και οι θηριωδίες στην πρώην Γιουγκοσλαβία (μαζί με τις βόμβες εμπλουτισμένου ουρανίου), η απίστευτη Βαρ-βαρότητα του πολέμου στην Τετραετία, η φρίκη του πολέμου στο Αφγανιστάν με τα εκατομμύρια των λιμοκτονούντων αμάχων, η ει-σβολή και κατοχή του Ιράκ, η φρίκη των αποκαλύψεων για τα Βήσα-νιστήρια από τις κατοχικές αρχές στις φαεινές φυλακές. Και βέβαια. το λουτρό αίματος στην Παλαιστίνη από τους σιωνιστές του Σάρον. που ξαναζωντανεύει τις μνήμες των ναζιστικών θηριωδών.
Συγκρούσεις, που μόλις πριν μερικά χρόνια θα θεωρούντο «πε-περιφερειακές», περιορισμένης κλίμακας, σήμερα απειλούν με όλεθρο αν ξεσπάσουν. Μια ενδεχόμενη σύγκρουση μεταξύ Πακιστάν-Ινδή-ας, με το δεδομένο ότι πρόκειται για δυο 7ΐυρηνικές δυνάμεις, θα έχει εφιαλτικές επιπτώσεις για ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Πολύ μακριά από το τέλος της, η ιστορία μοιάζει να επιταχύνεται περιγελώντας τις (προπαγανδιστικές) φαντασιώσεις του Λουκουμά-μα, αποκαλύπτοντας την κενότητά τους. Ο ιμπεριαλισμός είναι εδώ. και δεν περιορίζεται καθόλου σε «μικρές ή μεσαίου μεγέθους» αν-ανθρωποσφαγές
Παρ' όλα αυτά, τα ιδεολογήματα πάντα έχουν μια εξαιρετική αντοχή στο χρόνο, πολύ περισσότερο όταν η άρχουσα τάξη δεν έχει να προσφέρει καμιά (άλλη) εναλλακτική πρόταση. Η παγκόσμια οι-κονομά ισχυρίζεται η νεοφιλελεύθερη προπαγάνδα, έχει φτάσει σε ένα νέο στάδιο, είναι πλήρως παγκοσμιοποιημένη με αποτέλεσμα κυβερνήσεις και εργάτες να είναι εντελώς αδύναμοι να αντιμέτωπη-σουν τις οικονομικές εξελίξεις. Οι επιψηφίσεις παράγουν και διάκι-
10 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
νουν τα εμπορεύματά τους σε παγκόσμια κλίμακα αποφεύγοντας τα εθνικά σύνορα. Αν κάποιοι προσπαθήσουν να βάλλουν εμπόδια στην κίνηση του κεφαλαίου, τότε απλά «οι επιψηφίσεις θα τα μαζέψουν και θα κινηθούν σε άλλη χώρα». Ζούμε σε ένα «παγκόσμιο χωριό». όπου το κεφάλαιο κινείται σύμφωνα με τους νόμους της αγοράς, ενώ οποιαδήποτε παρέμβαση του κράτους ή των συνδικάτων είναι σκέτη ουτοπία.
Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, συνεχίζουν οι ευαγγελιστές της αγοράς, παρέχει τη μοναδική εικασία να πάψει ο διαχωρισμός ανάμεσα σε αναπτυγμένες και υπανάπτυκτες χώρες, μιας και η όνε-μπόδιστη κίνηση του κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα θα εξισώσει σταδιακά όλες τις χώρες και θα τις φέρει στο ίδιο επίπεδο οικονομά-κής ανάπτυξης. Α «αόρατο χέρι της αγοράς» θα οδηγήσει τελικά σε μια ομογενοποιημένη παγκόσμια αγορά.
0 νεοφιλελευθερισμός ισχυρίζεται ότι η ανεμπόδιστη λειτουργία της αγοράς θα φέρει ευημερία χωρίς προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία. Η ανεμπόδιστη κίνηση του κεφαλαίου έχει δημιουργήσει. για «πρώτη φορά», τη δυνατότητα για μια «άνευ προηγουμένου» ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, έχει ήδη δώσει παγκόσμια προϊόντα, τη δυνατότητα στους ανθρώπους όλου του πλανήτη να επιλέγουν όποιο προϊόν θέλουν στις πιο ανταγωνιστικές τιμές.
Αλλά... μέχρις εδώ στη ρητορεία. Επιστροφή στην πραγματικό-ήτα
11
1
Η διεθνοποίηση
του κεφαλαίου
Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο στον διεθνή χαρακτήρα του κα-βιταλισμού
«Η ανάγκη να μεγαλώνει ολοένα την πούληση των προ-ϊόντων της, κυνηγά την αστική τάξη πάνω σ' όλη την γήινη σφαίρα. Είναι υποχρεωμένη να φωλιάζει παντού, να αποκεί-στά παντού σχέσεις.
Με την εκμετάλλευση της παγκόσμιας αγοράς, η αστική τάξη διαμορφώνει κοσμοπολίτικα την παραγωγή και την κα-τανάλωση όλων των χωρών. Προς μεγάλη λύπη των αντιδρά-στόκων αφαίρεσε το εθνικό έδαφος κάτω από τα πόδια της ιβ-αμηχανίας Εκμηδενίσθηκαν και εξακολουθούν να εκμηδενίζω-ζονται οι παμπάλαιες βιομηχανίες. Εκτοπίζονται από νέες βίο-μηχανίες που η εισαγωγή τους γίνεται ζωτικό ζήτημα για όλα τα πολιτισμένα έθνη, από βιομηχανίες που δεν επεξεργάζου-νται πια ντόπιες πρώτες ύλες, αλλά πρώτες ύλες που βρίσκω-νται στις πιο απομακρυσμένες ζώνες και που τα προϊόντα τους δεν καταναλώνονται μονάχα στην ίδια χώρα, αλλά ταυτόχρονο-να σε όλα τα μέρη του κόσμου... Στη θέση της παλιάς τοπικής και εθνικής αυτάρκειας και αποκλειστικότητας, μπαίνει μια ολόπλευρη συναλλαγή, μια ολόπλευρη αλληλεξάρτηση των εθνών»2.
12 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Ανάμεσα στα 1870 και το 1913, το παγκόσμιο εμπόριο αυξηθεί-κε κατά 900%. Η ανάπτυξη του παγκόσμιου εμπορίου συός τελεί-ταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα ήταν παρόμοια. Α παγκόσμιο Άμπο-ριο αναπτύχθηκε τις δεκαετίες του 1950 και 1960 με μεγαλύτερους ετήσιους ρυθμούς απ' ότι τον 19° αιώνα (9,9% έναντι 3,4%). Οστό-σο οι ρυθμοί ανάπτυξης παρουσιάζουν κάμψη τις τελευταίες δέκα-ταώς 7% ετησίως τη δεκαετία του 1970, 4% στη δεκαετία του 1980.3
Οι παραπάνω εξελίξεις δεν σημαίνουν καθόλου ότι βρισκόμαστε μπροστά σε έναν παγκόσμια ομογενοποιημένο καπιταλιστικό σι-στίμα όπου τα εθνικά σύνορα έχουν πάψει να υπάρχουν. Στα 1985 οι εξαγωγές ήταν 1,6 τρις. δολάρια, στα 1998 έφτασαν τα 5,4 τρις. δολάρια και αντιστοιχούσαν στο 20% του παγκόσμια παραγόμενου προϊόντος. Παρ' όλα αυτά, ακόμα το 80% του παγκόσμιου προϊόντος παραμένει εντός της εθνικής αγοράς. Η εθνική αποταμίευση και οι εθνικές επενδύσεις εξακολουθούν να είναι το 75% στις χώρες του ΟΟΣΑ, πράγμα που αποκαλύπτει ότι το κεφάλαιο δεν είναι τόσο δη-εθνοποιημένο όσο λένε οι ευαγγελιστές της καπιταλιστικής πάγκο-μομιοποίησης
Οι ιστορικές συγκρίσεις μεταξύ του καπιταλισμού του 19ου Αία-να και του καπιταλισμού του 20ου αιώνα, δεν οδηγούν καθόλου στο συμπέρασμα ότι βρισκόμαστε σε μια πορεία προς ένα παγκόσμια ομογενοποιημένο καπιταλισμό. Αντίθετα, αποδεικνύουν ότι η συς-σώρευση του κεφαλαίου πραγματοποιείται κατά κύριο λόγο εντός των εθνικών συνόρων. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 οι-κονομολόγοι και ιστορικοί μπορούσαν με άνεση να καταρρίπτουν τα ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού:
«Οι ιστορικοί της οικονομίας περιγράφουν τη μεγάλη ΑΥ-ξηση της εμπορικής αλληλεξάρτησης των εθνικών οίκον-μιών στα μέσα του περασμένου αιώνα [τον 19ο αιώνα] πα-ράλληλα με τη βελτίωση των μέσων συγκοινωνίας της έπο-χεις Αυτό το γεγονός είναι ανάλογο με την πρόσφατη αύξηση του διεθνούς εμπορίου, ως αποτέλεσμα των νέων τεχνολογώ-ών επικοινωνίας και πληροφορικής.
Όμως ας κάνουμε κάποιες πιο εφοδιαστές συγκρίσεις. Α 1913, το παγκόσμιο εμπόριο των κρατών του ΟΟΣΑ, Αντίπαρο-
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου
13
σώρευε 12.9% του ΑΕΠ τους, έπεσε στο 6,2% το 1938, για να αυξηθεί σταδιακά μετά το Β Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι το 14,3% το 1993. Η αύξηση σε σχέση με το 1913 είναι μικρό-τερη του 1,5%».4
Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία του World Investment Report του 2000, η παραπάνω Ανκόνα έχει σήμερα αλλάξει. Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου έχει πράγματι ξεπεράσει κάθε ιστορικό προηγούμενο. Οι εξαγωγές σήμερα αντιστοιχούν στο 22% του παγκόσμιου ΑΕΠ ενώ το 1913 αντιστοιχούσαν σε 8,7%.5
Ωστόσο η κίνηση κεφαλαίων και εμπορευμάτων είναι πολύ υνί-σα κατανεμημένη από χώρα σε χώρα (αλλά και συός γεωγραφικές πε-ριοχές του πλανήτη) για να μπορεί κανείς να μιλάει για πραγματικά «παγκοσμιοπονημένο» καπιταλισμό. Πολύ χαρακτηριστικά, σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου και των επενδύσεων γίνονται ανάμεσα στις αναπτυγμένες χώρες, πράγμα που από μόνο του «τινάζει στον αέρα» τις θεωρίες περί παγκοσμιοποίησης. Τα 3/4 των παγκόσμιων επενδύσεων κεφαλαίου συγκεντρώνονται στην Βο-ρεια Αμερική, την δυτική Ευρώπη και την Ιαπωνία. Στο παγκόσμιο εμπόριο το μερίδιο των ανεπτυγμένων χωρών ήταν στα 1990 71,9% και του Τρίτου Κόσμου μόλις 20%. Αν όμως αφανίσουμε από τις χώρες του «μη βιομηχανοποιημένου κόσμου» (όπως και είναι Σω-στο τις Ασιατικές Τίγρης - Ν. Κορέα, Ταϊβάν, Σιγκαπούρη, Μαλέ-σία - τότε οι αριθμοί είναι αντίστοιχα 76,5% και μόλις 16,5%.
Υπάρχει μια σταθερή μείωση των εξαγωγών κεφαλαίου προς τον Τρίτο Κόσμο και μια αντίστοιχη αύξησή τους προς τις αναπτυγμένες χώρες, μια πραγματικότητα που χαρακτηρίζει σταθερά τον σύγχρονο-νο καπιταλισμό από τα μέσα του 20™ αιώνα και που δεν έχει κάθε-λου αντιστραφεί τη δεκαετία του 1990:
«... οι εξαγωγές αμερικανικού κεφαλαίου στον Τρίτο ΚΟ-σμο από 45% των συνολικών αμερικανικών επενδύσεων στο εξωτερικό το 1950 μειώθηκαν σε 38,3% το 1959 και σε 28,5% το 1969. Μια ανάλογη μείωση σημειώνεται και στο ποσοστό των κεφαλαίων που εξάγονται στον Τρίτο Κόσμο από την Δ. Γερμανία , την Αγγλία και τη Γαλλία [...] [υπολογίζεται] σε
14 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
28,7% το ποσοστό των αμερικανικών επενδύσεων που κατώι-θύνθηκαν το 1970 στον Τρίτο Κόσμο. Συγκεκριμένα, το 1970 επενδύθηκαν αμερικανικά κεφάλαια ύψους 6,2 δισ. δολάρια στις χώρες του ΟΟΣΑ [τις 29 πλέον αναπτυγμένες χώρες του πλανήτη] και 2,5 δισ. δολάρια στον Τρίτο Κόσμο»6.
Οι άμεσες ξένες επενδύσεις (κεφάλαια δηλαδή που δεν πάνε για βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία στο χρηματιστήριο αλλά σε παράγω-γικές επενδύσεις, εργοστάσια κλπ, - ιδιαίτερα σε κλάδους όπως τα πετροχημικά, την αυτοκινητοβιομηχανία, τα ηλεκτρονικά) αυξηθεί-καν πραγματικά δραματικά από 209 δισ. δολάρια στα 1990 σε 1,118 τρις. δολάρια στα 2000. Στα 1996 το 37% πηγαίνει σε αναπτύσσω-μενες χώρες, πράγμα που έκανε τους ευαγγελιστές της αγοράς να μι-λούν για πραγματική παγκοσμιοποίηση. Όμως αυτό το 37% πηγαίνει κατά 90% σε μόλις 9 από τις 147 αναπτυσσόμενες χώρες, κατά κύριο λόγο σε Κίνα, Σιγκαπούρη, Μαλαισία, Ταϊλάνδη και Βραζιλία. Μα-κράν από το να βρισκόμαστε μπροστά σε έναν ομογενοποιημένο πα-γκόσμιο καπιταλισμό, σχεδόν τα 2/3 του κόσμου έχουν διαγραφτεί από το χάρτη των άμεσων παγκόσμιων επενδύσεων.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι άμεσες ξένες επενδύσεις όποτε-λούν μικρό μέρος των παγκόσμιων επενδύσεων, παρά τη μεγάλη ΑΥ-ξησή τους μετρημένη σε δολάρια, τη δεκαετία του 1990:
«Από το 1970 μέχρι το 1992 [οι άμεσες ξένες επενδύσεις] ως ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ, δεν αυξήθηκαν παρά κατά 0,2% περίπου, ενώ στα χρόνια του 1990 περιορίζονται σε ένα ποσοστό γύρω στο 1% [του παγκόσμιου ΑΕΠ]. Κατά την δε-καετία της «έκρηξης» των Κ.ε. [Άμεσες Επενδύσεις Έξω-ξερικού ('80-'90), το σύνηθες ποσοστό Κ.ε. ως προς τις καθαρές επιχειρησιακές επενδύσεις κυμαίνεται, κατά κανόνα, ανάμεσα στο 5% και 15%, ανάλογα με τη χώρα. Επομένως, αν το κριτήριο της παγκοσμιοποίησης είναι οι Κ.ε., τότε οι εθνικές οικονομίες δεν εμφανίζονται πιο παγκοσμιοποιημένες απ' ότι με τα κριτήρια του διεθνούς εμπορίου».7
Η «παγκοσμιοποιημένη οικονομία» αποτελεί μια σύγχρονη μυ-
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου
15
εθολογία (κατασκευασμένη εν πολλοίς από τις κυβερνήσεις και τα ΜΜΕ). Δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ούτε ομογενοποιημένη οικονομία ούτε καν παγκοσμιοποίηση του παραγωγικού κεφαλαίου. αλλά μια αυξανόμενη αλληλεξάρτηση των εθνικών οικονομιών, που παρά το γεγονός ότι υπάρχουν σήμερα πρωτότυπα, νέα χαρακτηριστώ-κά (θα αναφερθούμε σε αυτά σε επόμενες ενότητες), εν τούτοις, ο δη-εθνοπονημένος χαρακτήρας του καπιταλισμού με κανένα τρόπο δεν αποτελεί καινούργιο χαρακτηριστικό του. Αντίθετα, από την αρχή ο καπιταλισμός ήταν σύστημα «οικουμενικό», ενσωμάτωνε ή Πρέσπα-θούσε να ενσωματώσει ολόκληρο τον πλανήτη, και να μετατρέψει όλες τις χώρες «κατ' εικόνα και ομοίωσή του».
Η «παγκοσμιοπονημένη οικονομία» αποτελεί περισσότερο ένα σκιάχτρο-φόβητρο, που το ανεμίζουν οι κυβερνήσεις και οι νεογιλέ-λεύθεροι προπαγανδιστές για να επιβάλουν πολιτικές ανελέητης συ-μπίεσης των εργατικών μισθών και του βιοτικού επιπέδου των έργα-ζεμένων καθώς και για το ξεπούλημα της δημόσιας περιουσίας στα αρπαχτικά της αγοράς.
Οι Πολυεθνικές Εταιρίες
Η δύναμη των πολυεθνικών είναι αναμφισβήτητη. Α παγκόσμιο εμπόριο και οι επενδύσεις ελέγχονται από περίπου 63.000 πολυεθνή-κές με περίπου 690.000 θυγατρικές τους επιψηφίσεις. Από τις χίλια-δες πολυεθνικές οι περισσότερες ανήκουν στις ανεπτυγμένες χώρες. Οι 100 μεγαλύτερες, και μακράν οι σπουδαιότερες, είναι εταιρείες που η εθνική τους βάση, με την εξαίρεση της κρατικής ταφείς πε-τρελαίων της Βενεζουέλας, βρίσκεται στις τρεις κυρίαρχες οίκον-μικά και πολιτικά περιοχές του πλανήτη - ΗΠΑ, Ευρώπη, Ιαπωνία. Απασχολούν 6 εκατομμύρια υπαλλήλους σε ολόκληρο τον κόσμο. έχουν κεφάλαια ύψους 2 τρις. δολάρια και οι πωλήσεις τους φυτά-νουν τα 2 τρις. δολάρια8. Η παραγωγή των 200 σημαντικότερων επί-χειρήσεων πλησιάζει το 1/3 του παγκόσμιου ΑΕΠ.9
Είναι ωστόσο λανθασμένη η εικόνα ότι οι πολυεθνικές εταιρίες. επειδή λειτουργούν σε παγκόσμια βάση, δεν έχουν σχέση με τα έθνη-κά κράτη. Η δημιουργία γιγάντιων επιψηφίσεων προέρχεται από τη φυσιολογική λειτουργία του καπιταλισμού εντός των εθνικών συ-Νέρων ήδη από τα πρώτα του βήματα. Μέσω των υφέσεων και των
16 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
κρίσεων επιψηφίσεις χρεοκοπούν, οι πιο ανταγωνιστικές επέχει-ρήσεις επιβιώνουν, και εξαγοράζουν τις λιγότερο ανταγωνιστικές. Προκύπτει έτσι μια φυσιολογική διαδικασία συγκεντροποίησης της παραγωγής, με την ανάδειξη μεγάλων επιχειρήσεων που αντίγονα-ζονται σε διεθνή κλίμακα για την κατάκτηση αγορών, που σε ένα με-τέπεντα στάδιο μετατρέπονται σε πολυεθνικές.
Μέχρι τη δεκαετία του 1960, η κύρια δραστηριότητα των περάς-σότερων πολυεθνικών ήταν η εξόρυξη πρώτων υλών, που τις Έστε-ναν για επεξεργασία σε ανεπτυγμένες χώρες. Οι πιο μεγάλες από ΑΥ-τές δημιουργούσαν θυγατρικές εταιρείες, σε χώρες διαφορετικές από της μητρικής, για παραγωγή με στόχο την τοπική αγορά της χώρας όπου βρίσκονταν. Από τότε έγιναν σημαντικές αλλαγές, που ΕΚΑ-ναν τους μεν κήρυκες της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης να δη-ακηρύξουν το τέλος του εθνικού κράτους (γιατί πλέον οι πολυεθνή-κές δεν έχουν κρατική βάση), πολλούς δε από τους αντιπάλους να μιλούν για ένα διεθνή καπιταλισμό χωρίς εθνική βάση, και γι' αυτό εφετικά δύσκολο να αντιμετωπισθεί.
Από τη δεκαετία του 1980 έγινε αναδιάρθρωση της παραγωγή-κής λειτουργίας των πολυεθνικών, όχι απλά στην εθνική τους βάση. αλλά σε παγκόσμιο επίπεδο. Έγιναν προσπάθειες από πολυεθνικές να δημιουργήσουν «παγκόσμιες παραγωγικές γραμμές» (το «πάγκο-σιμό αυτοκίνητο» από Ford, General Motors). Επιπλέον, ολοένα και περισσότερο οι πολυεθνικές συνεργάζονται μεταξύ τους στην παρά-γωγή προϊόντων όσο και στο μοίρασμα αγορών.
Όλο και περισσότερο χάνει το νόημά της η ετικέτα «made α...". Ένα αυτοκίνητο της αμερικανικής Ford κατασκευάζεται από τουρ-κους μετανάστες στην Γερμανία και πωλείται στο Χονγκ-Κονγκ και τη Νιγηρία. Α Carmy της Toyota σχεδιάστηκε από τον αμερικανό Πίτερ Τ. Χολ, στο σχεδιαστικό ερευνητικό κέντρο της Toyota στο Κεντάκυ. Η General Motors κατασκευάζει μαζί με την Toyota μι-κρά αυτοκίνητα, ενώ έχει το ένα τρίτο από την ταφεί Isuzu, με την οποία κατασκευάζει βαν στη Βρετανία:
«Οι συντάκτες της Nafta (Συμφωνία για το Ελεύθερο Εμπόριο στη Βόρεια Αμερική) αντιμετώπισαν πολλές δίσκο-λίες όταν έπρεπε να αποφασίσουν ποια προϊόντα θα ήταν αφή-
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου 17
ρολόγια στην καινούργια ζώνη του ελεύθερου εμπορίου, κα-θώς πολλά «ξένα» προϊόντα συναρμολογούνται στην Βόρεια Αμερική από τμήματα που κατασκευάζονται στην περιοχή. Ας αναφέρουμε για παράδειγμα την περίπτωση των ιαπωνικών οθονών που τοποθετούνται σε κατασκευασμένα στο Μεξικό πλαίσια τηλεοπτικών συσκευών»10.
Η IBM, η Siemens και η Toshiba, σχημάτισαν ένα κονσέρτα-ουμ από μηχανικούς - σχεδιαστές που εργάζονταν στα εργαστήρια της IBM στη Νέα Υόρκη για την κατασκευή ενός νέου τσιπ για ήλε-κτρονικούς υπολογιστές. Οι τρεις εταιρίες εργάζονται μαζί, γιατί κα-μιά από αυτές δεν μπορούσε μόνη της να αντεπεξέλθει στο οικονομά-κό βάρος της ανάπτυξης του νέου τσιπ. Α κόστος για κάθε τεχνολ.-γική βελτίωση αυξάνεται γεωμετρικά σχεδόν. Ένα εργοστάσιο που παρήγαγε την δεκαετία του 1980 το τσιπ των 64Κ είχε κόστος κατά-σκευής 100 εκατομμύρια δολάρια, το εργοστάσιο που χτίσθηκε τρία χρόνια αργότερα για το τσιπ των 256Κ κόστιζε 200 εκατομμύρια. Α 1995 το νέο εργοστάσιο που κατασκεύαζε τα τσιπ των 64 megabit κόστιζε 1,2 δισ. δολάρια11. Αντίστοιχα (ανταγωνιστικά) κονσέρτα-ουμ έχουν δημιουργήσει και άλλες ταφείς (η NEC, η μεγαλύτερη παραγωγός ημιαγωγών της Ιαπωνίας μαζί με την Samsung της Νι-διασπορέας.
Στόχος δεν είναι μόνο η παραγωγή αλλά και ο έλεγχος των αγά-Ρον
«... οι κυριότερες ιαπωνικές ταφείς αποφάσισαν να Ορ-γανώσουν ένα νέο παγκόσμιο συμβούλιο παραγωγών ημιαγωγό-γών στο οποίο ενδεχομένως θα συμπεριλαμβάνονταν και άτια-ρείες από την Ευρώ7ΐη, την Κορέα και την Ταϊβάν. Τον Ιούνιο του 1996 συναντήθηκαν στο Τόκιο αντιπρόσωποι της NEC και της Toshiba, της Siemens της Γερμανίας, της Philips της Ολλανδίας και της SGS-Thomson από την Ιταλία και την Αλ-λία και συμφώνησαν να οργανώσουν το συμβούλιο και να κα-λέσουν και τους Αμερικανούς να συμμετάσχουν. Αρνήθηκαν, βέβαια, κάθε προαίρεση να κατανεμηθούν μερίδια της αγοράς ή να καθοριστούν τιμές»12.
18 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Η όλη πορεία των πολυεθνικών από το 1980 χαρακτηρίζεται από αντιφατικότητα, και τελικά από ασυμβίβαστα συμφέροντα που Άκη-ρώνουν τους όποιους συμβιβασμούς μεταξύ τους. Τα κονσέρτα-ουμ σχεδόν πάντα περιορίζονται σε ειδικά επιχειρησιακά προβολή-ματα (όπως αυτό της παραγωγής τσιπ). Επιπλέον, οι συμμαχίες συ-χνά σχηματίζονται και εγκαταλείπονται, όταν οι αντίπαλοι ανακαλώ-πτουν ότι ο αντικειμενικός σκοπός του ενός δεν είναι συμβατός με του άλλου:
«Α 1990 η είδηση ότι οι διευθυντές της Daimler-Benz συ-ναντιόντουσαν με συναδέλφους τους της Mitsubishi για να συζητήσουν τη συνεργασία τους, προκάλεσε μια μικρή νέοι-ρική ταραχή μεταξύ των βιομηχανικών κύκλων των ΗΠΑ [...] Μαζί οι ιαπωνικές και οι γερμανικές ταφείς μπορούσαν να κατασκευάσουν αεροπλάνα, ηλεκτρονικά και ηλεκτρικά μη-χωνέματα αυτοκίνητα καπελά άλλα»13.
Η Mitsubishi, μεταξύ άλλων, είχε πρωτύτερα «συνεργαστεί» ΣΤΕ-νά με την Αμερικανική Boeing για πολλά χρόνια και ήταν πλήρης «συνέταξες» της στο αεροσκάφος 777. Η Mitsubishi ήταν επίσης συμπαραγωγός μαχητικών αεροσκαφών των ΗΠΑ, «συνερίζομε-νη» για αυτό το σκοπό με πολλές αμερικανικές ταφείς.
Η ιστορία του καπιταλισμού είναι ενδεικτική και από κάποια πλευρά προϊδεάζει το μέλλον. Από τα τέλη 19ου αιώνα, όταν η συ-γκεντροποίηση της παραγωγής δημιούργησε μονοπώλια και τραστ. οι μεγάλες εταιρίες συζητούσαν για το μοίρασμα του κόσμου ανά-μεταξύ τους. Οι συμφωνίες και τότε ήσαν προσωρινές και δεν οδέ-γησαν στο τελικό ειρηνικό μοίρασμα της παγκόσμιας αγοράς ανά-μεσα στα τραστ και τα μονοπώλια. Αντίθετα οδήγησαν στον Α Πα-γκόσμιο Πόλεμο. Ο Λένιν ασκώντας κριτική στην θέση του Κόου-τσκι περί υπεριμπεριαλισμού (θέση εξαιρετικά παρόμοια με τη ση-μερινή περί παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού) γράφει με τη γίνω-στή του οξυδέρκεια:
«Κρίνοντας αφηρημένα - θεωρητικά, μπορεί να φτάσει
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου
19
κανείς στο συμπέρασμα, στο οποίο έφτασε κιόλας ο Κόου-τσκι [...] και συγκεκριμένα: ότι δεν απέχει πια τόσο πολύ και η παγκόσμια συνένωση αυτών των μεγιστάνων του κέφαλε-ου σ' ένα μοναδικό παγκόσμιο τραστ, που θα αντικαταστήσει τον ανταγωνισμό και την πάλη των κρατικά χωρισμένων χρω-ματιστικών κεφαλαίων με το διεθνώς ενωμένο χρηματιστικό κεφάλαιο. Ωστόσο ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι εξίσου αφή-ηρμένο εκχυδαϊσμένο και λαθεμένο [...] στην περίπτωση του Κουτάκι [...] πυρετοί μορφή [...] ονειροπολήματος για «εύρη-Νικό» καπιταλισμό [...] Ας υποθέσουμε ότι [...] οι περιήλιο-στικές χώρες συνάπτουν συμμαχία, η μια ενάντια στην άλλη. με σκοπό να υπερασπίσουν ή να επεκτείνουν τις κτήσεις, τα συμφέροντα Καίτης σφαίρες επιρροής [...] Αυτές θα είναι «διά-ιμπεριαλιστικές» ή «υπεριμπεριαλιστικές» συμμαχίες. Ας υπό-θέσουμε ότι όλες οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις συγκροτούν μια συμμαχία για το «ειρηνικό» μοίρασμα των παραπάνω Ασία-τικών χωρών. Αυτό θα είναι ένα "διεθνώς ενωμένο χρήματα-στικό κεφάλαιο». Έμπρακτα παραδείγματα μια τέτοιας Σομ-μαχίας υπάρχουν στην ιστορία του 20™ αιώνα, π.χ. στις σε-σεις των δυνάμεων προς την Κίνα. Γεννιέται το ερώτημα: ει-ναι «νοητό» άραγε να υποθέσει κανείς ότι σε συνθήκες διετή-ρησης του καπιταλισμού [...] οι συμμαχίες αυτού του είδους δεν θα είναι ολιγόχρονες; Ότι θα αποκλείσουν τις πρηστεί-βοές τις συγκρούσεις και την πάλη σε όλες τις πιθανές μορφές: Αρκεί να μπει ξεκάθαρα το ερώτημα, για να μην μπορεί να δώσει κανείς άλλη απάντηση, εκτός από αρνητική. Γιατί στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν είναι νοητή άλλη βάση για το μοιρασμάτων σφαιρών επιρροής, συμφερόντων [...] εκτός από τη βάση που υπολογίζει τη δύναμη των χωρών που Σομ-μετέχουν στο μοίρασμα, τη γενική οικονομική, τη χρηματιστή-κι τη στρατιωτική κ.λπ. δύναμη. Η δύναμη όμως δεν αλλάζει ομοιόμορφα στις χώρες που συμμετέχουν στο μοίρασμα, για-τί στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν μπορεί να υπάρξει Ισσό-μετρη ανάπτυξη των χωριστών επιχειρήσεων, τραστ, κλάδων της βιομηχανίας και χωρών. Πριν από μισό αιώνα η Γερμανία ήταν ένα αξιοθρήνητο μηδενικό, αν συγκρίνουμε την καπότα-
20 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ολιστική της δύναμη με την δύναμη της τότε Αγγλίας. Α ίδιο και η Ιαπωνία με τη Ρωσία. Είναι λοιπόν «νοητό» να υποθέσει κανείς ότι ύστερα από καμιά δεκαριά χρόνια θα έμενε άμετε-βλητος ο συσχετισμός των δυνάμεων ανάμεσα στις έμπειρα-λιστικές δυνάμεις; Είναι εντελώς ακατανόητο [...] Δεν χωράει αμφιβολία ότι η εξέλιξη γίνεται με κατεύθυνση προς ένα ενώ-αίο παγκόσμιο τραστ, που καταβροχθίζει όλες χωρίς εξάωρε-ση τις επιχειρήσεις και όλα χωρίς εξαίρεση τα κράτη. Η έξη-λιξη όμως προχωρεί προς αυτή την κατεύθυνση κάτω από ΤΕ-τοιες συνθήκες, με τέτοιο ρυθμό, μέσα σε τέτοιες αντιθέσεις. συγκρούσεις και κλονισμούς - που δεν είναι καθόλου μόνο οι-κανονικοί αλλά είναι και πολιτικοί, εθνικοί κ.λπ., κ.λπ. - έτσι που οπωσδήποτε πριν φτάσουν τα πράγματα σε ένα πάγκο-σμιο τραστ, πριν την «υπεριμπεριαλιστική» παγκόσμια ένωση των εθνικών χρηματιστικών κεφαλαίων, ο ιμπεριαλισμός θα πρέπει να χρεοκοπήσει αναπόφευκτα, ο καπιταλισμός θα με-τατραπεί στο αντίθετό του»14.
Πραγματικά κείμενο μιας μεγαλοφυΐας, που οι εξελίξεις δίκαιο-σαν τις απόψεις του, ενώ είναι ταυτόχρονα εξαιρετικά σύγχρονο. Δεν έχει σημασία αν σήμερα δεν είναι ο κόσμος χωρισμένος σε αποικίες. Η λογική του κειμένου και τα συμπεράσματά του, στηρίζονται στην ύπαρξη ασυμβίβαστων καπιταλιστικών συμφερόντων μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του διεθνούς κεφαλαίου - που προέρχονται από την ίδια την ανταγωνιστική φύση του καπιταλισμού. Η όποια προ-σπάθεια συμβιβασμού και υφάσματος των αγορών μεταξύ των Πο-διεθνικών γίνεται αναγκαστικά πάνω στην κινούμενη άμμο του συ-σχετισμού δύναμης μεταξύ τους. Αυτοί οι συσχετισμοί δύναμης δεν είναι μόνον οικονομικοί. Παράλληλα, κινητοποιούνται από τα έθνη-κά κράτη, μηχανισμοί διπλωματικής και στρατιωτικής ισχύος στην υπηρεσία των δικών τους πολυεθνικών.
0 σημερινός κόσμος εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από «έθνη-Κέας» καπιταλισμούς που ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο. Παρ: όλες τις «αναγκαστικές» συμμαχίες και τη διεθνοποίηση της παρά-γωγής τους, οι πολυεθνικές έχουν την κύρια παραγωγική τους δρα-στηριότητα σε μια - δυο χώρες, ενώ είναι κατά βάση εθνικές εταίροι-
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου
21
ες, ταφείς συνδεδεμένες η κάθε μια με το δικό της κράτος. Οι Λο-γοι είναι πολλοί -αναφέρουμε τους πιο σημαντικούς:
Οι παραγωγικές επενδύσεις απαιτούν χρόνο για να γίνουν. Απαιτούν την κατασκευή κτιρίων, την εγκατάσταση μηχανημάτων. Για την παραγωγή ενός προϊόντος χρειάζεται χρόνος έρευνας και σχεδιασμού. Η απόσβεση των επενδύσεων είναι μια χρονοβόρα δη-αδίκαστα Οι πολυεθνικές δεν μπορούν εύκολα να μαζέψουν τα ΚΤΕ-ρια - μηχανήματά τους και να μεταφερθούν σε άλλη χώρα.
Οι πολυεθνικές με λίγες εξαφρίσεις (εξόρυξη πρώτων υλών) είναι συγκεντρωμένες σε αναπτυγμένες χώρες, και με ελάχιστες εξαιρώ-σεις ο κύριος όγκος της παραγωγής τους βρίσκεται συγκεντρωμένος σε μια - δυο χώρες το πολύ. Περισσότερο και από το εργατικό ΚΟ-στις τις ενδιαφέρει ένα ειδικευμένο εργατικό προσωπικό. Και αυτό το ειδικευμένο εργατικό δυναμικό δεν βρίσκεται στις καθυστέρησε-νες χώρες, αλλά μόνο στις αναπτυγμένες υπάρχει η υποδομή και ένα εκτεταμένο εκπαιδευτικό σύστημα που να το παράγει. Στην Ε.Ε. μια έρευνα σε διευθυντές στις 200 μεγαλύτερες επιψηφίσεις έδειξε ότι: «ο σχεδιασμός για τα επόμενα πέντε χρόνια είναι το 93% της σανό-λικής τους παραγωγής να πραγματοποιηθεί εντός της Ε.Ε., να αγά-ράσουν το 80% των υλικών που χρειάζονται από ευρωπαϊκές πηγές. και να πουλήσουν το 83% των προϊόντων τους εντός της Ε.Ε.»15.
Οι πολυεθνικές εταιρίες χρειάζονται τη στήριξη του εθνικού Κρο-τους για να αναπτυχθούν. Ταφείς γιγάντιες όπως η IBM, η Boeing, ή οι διάφορες ταφείς χάλυβα χρειάζονται τα κρατικά συμβόλαια για να αναπτυχθούν ή για να διατηρήσουν το μέγεθός τους. Ο Κοκ-καλης στην Ελλάδα δεν θα είχε μια από τις μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρείες στην Ευρώπη, χωρίς τα γιγάντια κρατικά συμβόλαια που πήρε από το ελληνικό δημόσιο:
«Όταν το 1997, η Ιντρακόμ υπέγραψε προγραμματική συμφωνία με τον ΟΤΕ για την παραγωγή και εγκατάσταση 1,5 εκατ. ψηφιακών γραμμών, ύψους, τότε, 223 δισ. δραχμές, όχι μόνο εξασφάλιζε την επόμενη πενταετία αλλά έθεσε τις βάσεις για να τετραπλασιάσει τους τζίρους σε τρία μόλις χρω-νια. Εκείνη τη χρονιά, η εταιρεία είχε πωλήσεις 53 δισ. δρα-μών -τζίρος που ήδη σε μεγάλο βαθμό προερχόταν από προ-
22 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
αγενέστερες συμφωνίες με τον οργανισμό- και έφτασε το 2000 να ξεπερνά τα 200 δισ. δρχ. Αν υπολογίσει κανείς τα έσοδα της Ιντρακόμ και της Ιντρασόφτ από τις κρατικές προμηθέα-ες και τις ταφείς μετοχικού ενδιαφέροντος του ΟΤΕ, κα-θώς και τα έσοδα της Ιντρασόφτ από την ανάθεση της διαχέει-σης του κρατικού τζόγου, βρίσκεται μπροστά σε ένα ποσό που υπερβαίνει τα 700 δισ. δραχμές για την περίοδο 1998-2001.
Α ποσό αυτό αντιπροσωπεύει λίγο πολύ το 65-70% του τζίρου των ασαφειών [του Κόκκαλη]. Αν μάλιστα, υπόλογο-σει κανείς ότι η πλειονότητα των διαγωνισμών άλλων μικρό-τερων φορέων του Δημοσίου κατακυρωνόταν σε ταφείς του κ. Κόκκαλη, προκύπτει ότι δημιουργήθηκε ένα ιδιωτικό μόνο-πώλιο στις... κρατικές δουλειές».16
Οι πολυεθνικές χρειάζονται τη δύναμη του κράτους «τους», για να τις προστατεύσει από τον ανταγωνισμό. Ο πόλεμος στον Κολ-πο σήμαινε ότι οι αμερικανικές επιχειρήσεις θα συνεχίσουν να Ελέν-χουν τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής παρά και ενάντια στους ανταγωνιστές τους («φίλους» και εχθρούς). Χάρις στη στρατιώτη-κή και διπλωματική δύναμη των ΗΠΑ επιβλήθηκαν και επιβάλλω-νται ποσοστώσεις στις εξαγωγές ιαπωνικών προϊόντων στις ΗΠΑ. Ο Thomas Friedman, δημοσιογράφος που έχει στενές σχέσεις με το State Department των ΗΠΑ, συνόψισε με τον καλύτερο τρόπο αυτό το γεγονός (Α York Times, 28 Μάρτη 1998):
«Α αόρατο χέρι της αγοράς δεν θα λειτουργούσε ποτέ χω-ρίς την «κρυμμένη» σιδερένια γροθιά. Τα McDonald's δεν θα μπορούσαν να ανθίσουν χωρίς την McDonnell Douglas. Η «κρυμμένη» σιδερένια γροθιά που καθιστά τον κόσμο Άσα-λή για τις τεχνολογικές εταιρίες της Silicon Valley ονομάζεται ο στρατός των ΗΠΑ, η αεροπορία της, το ναυτικό της».
Καθόλου λοιπόν τυχαία, αλλά για όλους τους λόγους που πράα-αναφέραμε καμιά πολυεθνική δεν είναι πραγματικά πολυεθνική στη σύνθεση του κεφαλαίου της ή του διοικητικού της μηχανισμού. Από τις τριάντα μεγαλύτερες επιψηφίσεις των ΗΠΑ μόνο πέντε έχουν
Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου
23
κάποιο αλλοδαπό σε διοικητικές θέσεις, ενώ συνολικά μόλις το 2% είναι οι αλλοδαποί σε διοικητικές θέσεις στις μεγάλες επιχειρήσεις των ΗΠΑ. Στις είκοσι μεγαλύτερες επιχειρήσεις της Ιαπωνίας μόλις σε δυο υπάρχουν αλλοδαποί σε διοικητικές θέσεις. Ελάχιστες είναι οι πολυεθνικές στις οποίες πάνω από το 10% των μετοχών τους ανά-κουν σε αλλοδαπούς.17
Τόσο οι παραγωγικές τους δραστηριότητες, όσο και οι τεχνολογώ-κές τους καινοτομίες έχουν βαθιά εθνικό χαρακτήρα:
«Οι «πολυεθνικές εταιρείες», για τις οποίες γίνεται τόσος λόγος, ελάχιστα έχουν χάσει την εθνική τους ταυτότητα και χαρακτήρα. Οι παραγωγικές δραστηριότητες των πολυεθνή-κών εταιρειών διαδραματίζονται κατά το πλείστον μέσα στα εθνικά τους σύνορα. Καμιά από τις μεγάλες πολυεθνικές των ΗΠΑ, οι οποίες ωστόσο είναι οι πρώτες που μεταπολεμικά ενεπλάκησαν σε μια διαδικασία διεθνοποίησης της παραγωγή-κής τους διαδικασίας, δεν απασχολεί πέραν του 50% του προ-σωπνκού της στο εξωτερικό, εκτός από την Ford. Η παράγω-γνκή διαδικασία των ιαπωνικών πολυεθνικών είναι σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό «εθνική» απ' ότι αυτή των ΗΠΑ. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση της Sony, που απασχολεί το 55% του προσωπικού της στο εξωτερικό [...] Οι πολυεθνικές εταίροι-ες προστατεύουν τις τεχνολογικές τους καινοτομίες, τις οποί-ες θεωρούν ως βάσκο παράγοντα της διεθνούς τους ανάγω-νιστνκότητας και φροντίζουν, μέσω του κράτους της κατάγω-γής τους, να εμποδίσουν τη διάδοση τους σε γεωγραφικές πε-ριοχές που δεν ελέγχουν»18.
Για τους λόγους που προαναφέραμε είναι επίσης εντελώς παρά-μύθι ότι οι εργάτες είναι απροστάτευτοι απέναντι συός πολυεθνικές. Όχι μόνο δεν μπορούν να τα μαζέψουν από μια χώρα και να φι-γουν εύκολα και απλά, αλλά και οποιαδήποτε απεργία σε μια χώρα έχει τρομερό αντίκτυπο για τη συνολκή λειτουργία της πολυεθνή-κος μιας και η παραγωγή είναι αλυσίδα και όταν διακόπτεται σε ένα της σημείο απειλεί να διακόψει συνολικά την «ομαλή» παραγωγική της διαδικασία. Ούτε οι μισθολογικές «απαντήσεις» των εργατών ει-
24 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ναι εμπόδιο μιας, και όπως προαναφέραμε, λειτουργούν κατά κύριο λόγο σε ανεπτυγμένες χώρες όπου οι μισθοί είναι μεγαλύτεροι έτσι και αλλιώς από ότι σε χώρες του Τρίτου Κόσμου.
25
2 Νεοφιλελευθερισμός και κα
Η εμφάνιση του νεοφιλελευθερισμού δεν ήταν απλά το όποτε-λεσμα της «συντηρητικής επανάστασης», δηλαδή της θεωροί-τικής εργασίας φιλελεύθερων οικονομολόγων με την υποστήριξη συντηρητικών πολιτικών κομμάτων, κατά πρώτο λόγο της Θάτσερ στην Βρετανία κα του Ρέιγκαν συός ΗΠΑ. Η θεωρία της «συνομωσία-ας» του «μεγάλου κεφαλαίου και των ελίτ» (Τσόμσκι - Μπουριά - Σούζα Τζορτζ) είναι εντελώς λανθασμένη και μπορεί να πρόκα-λέσει σύγχυση («τεμαχισμό» του καπιταλισμού σε μικρό - και άρα αβλαβές (;) - και μεγάλο κεφάλαιο).
Η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ήταν το αποτέλεσμα των αναγκών του ίδιου του καπιταλισμού, της αέναης προσπάθειας των καπιταλιστών να μεγιστοποιούν τα κέρδη τους. Δεν μπορείς να από-κόψεις την κριτική στο νεοφιλελευθερισμό από τη συνολικότερη κριτική και πάλη ενάντια στον καπιταλισμό.
Μετά το τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου και μέχρι το 1972-3, ο παγκόσμιος καπιταλισμός γνώρισε μια άνευ προηγουμένου μα-κρά περίοδο ανάπτυξης. Σε αυτή την περίοδο είχαμε όχι μόνο μια οι-κονομική ανάπτυξη, αλλά και μια περίοδο ουσιαστικά ασήμαντης ανεργίας και μια συνεχή πραγματική βελτίωση του βιοτικού είπε-δου των εργαζομένων. Αυτή ήταν και η πραγματική βάση για την ανάπτυξη των ρεφορμιστικών δυνάμεων μέσα στο εργατικό κίνημα. ενώ αποτέλεσε την οικονομική βάση για τη δημιουργία «του Κρο-τουςπρόνοιας».
βιταλισμός
26 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Όμως από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 ακολούθησε μια μα-κρά περίοδος κρίσεων και υφέσεων, αστάθειας στην πορεία της οι-κονομάς όπου περίοδοι οικονομικής ανάκαμψης διακόπτονται από υφέσεις και κρίσεις σε παγκόσμια κλίμακα.
Οι καπιταλιστές αντέδρασαν στο νέο κλίμα κρίσης και ασταθή-ας στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με τη νεοφιλελεύθερη πολιτική:
Α) Με τον εξορθολογήσω της παραγωγής - απολύσεις «πλέω-οζόντων» εργατών, κλεισίματα «μη παραγωγικών» εργοστασίων -εκσυγχρονισμός των μηχανημάτων, εισαγωγή «νέας τεχνολογίας», συγχωνεύσεις επιψηφίσεων.
Β) Με τη διείσδυση σε ξένες αγορές, που μέχρι τότε προστατεύω-νταν από δασμούς, με τα μέτρα φιλελευθεροποίησης του παγκόσμιε-ου εμπορίου και της ελεύθερης κίνησης του χρηματιστικού κέφαλε-ου. Με αυτόν τον τρόπο βρέθηκαν καταχρεωμένες οι πιο αδύναμες καπιταλιστικές χώρες ενώ δόθηκε η ευκαιρία σε τράπεζες και χρω-ματιστηριακό κεφάλαιο να πραγματοποιήσουν υπερκέρδη.
Στα 1990 το συνολικό χρέος των αναπτυσσομένων χωρών φέτα-σε το 1,4 τρις. δολάρια. Στα 1997 έφτασε τα 2,7 τρις. δολάρια. Στα 1998 οι χώρες του Τρίτου κόσμου πλήρωναν για την εξυ7ΐηρέτηση του χρέους τους προς τους δυτικούς δανειστές τους 717 εκατόμβη-ρια δολάρια τη μέρα.19 Αυτοί οι αριθμοί δεν είναι ψυχροί, δεν είναι απλώς νούμερα σε κάποια λογιστικά βιβλία. Μεταφράζονται στο Γή-γονός ότι δεκαεννιά χιλιάδες παιδιά πεθαίνουν κάθε μέρα στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, επειδή τα χρήματα που θα έπρεπε να 7ΐηγαίνουν σε δαπάνες για την υγεία, δίνονται για πληρωμές χρεών20.
Παρά τις επαγγελίες των νεοφιλελεύθερων της παγκοσμιοποίηση-σης, όχι μόνο η νεοφιλελεύθερη πολιτική δεν έδωσε τη δυνατότης-τα «στους ανθρώπους όλου του πλανήτη να επιλέγουν όποιο προϊόν θέλουν», αλλά αντίθετα τους καταδίκασε σε αυξανόμενη πείνα, έξι-θλίωση και χαώδεις ανισότητες. Μετά από χρόνια νεοφιλελεύθερης πολιτικής η μέση οικογένεια στην Αφρική σήμερα καταναλώνει 25% λιγότερα από ότι στις αρχές της δεκαετίας του 197021.
Η κατάσταση των «υπανάπτυκτων» και «υπό ανάπτυξη» χωρών είναι εξωφρενική. Σε αυτές κατοικούν 4,5 δισ. άνθρωποι, το ένα δισ. υποσιτίζεται και δεν διαθέτει στοιχειώδες επίπεδο ανεκτής οικολόγε-νειακής στέγης, ενώ 1,5 δισ. άνθρωποι δεν έχουν την «πολυτέλεια»
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
27
καθαρού πόσιμου νερού. Την ίδια στιγμή μόλις 450 τρισεκατομμύρια-ούχοι έχουν πλούτο μεγαλύτερο από το σύνολο των χωρών όπου ζει το 56% του παγκόσμιου πληθυσμού!
Ακόμα και χώρες που υποτίθεται ότι αναπτύσσονται «ραγδαία» (Κίνα) μένουν ουσιαστικά πολύ πίσω από τις ανεπτυγμένες. Μόνο η πολιτεία της Καλιφόρνια των ΗΠΑ παράγει τόσα προϊόντα όσα η Κίνα και η Ινδία μαζί.
Γ) Οι ιδιώτες καπιταλιστές αποκόμισαν νέα κέρδη μέσω της δη-είσδυσης σε τομείς που μέχρι τότε δεν ήταν ανοιχτοί στο ιδιωτικό κεφάλαιο. Δηλαδή μέσω των αποκρατικοποιήσεων. Ο μεταπωλώ-μικός καπιταλισμός στηρίχθηκε στη λεγόμενη «μικτή οικονομία», την ύπαρξη τεράστιων κρατικών μονοπωλίων και επιχειρήσεων ενώ ολόκληροι κλάδοι (τηλεπικοινωνίες, ηλεκτρική ενέργεια κλπ) ήσαν εκτός «ιδιωτικής πρωτοβουλίας». Οι αποκρατικοποιήσεις σήμαινε ότι ιδιωτικό κεφάλαιο μπορούσε να επενδυθεί σε αυτές τις επιχειρώ-σεις και να βρει επικερδή διέξοδο. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για απροσχημάτιστη καταλήστευση δημόσιας περιουσίας.
Α παράδειγμα της Βρετανίας, που είναι η πρώτη διδάξασα στις ιδιωτικοποιήσεις κατά τη διάρκεια της νεοφιλελεύθερης επιδρομής της δεκαετίας του 1980, είναιπολύ αποκαλυπτικό. Ενώ τα κέρδη των επιψηφίσεων γκαζιού, νερού και ηλεκτρισμού αυξάνονταν το χρόνο κατά 40% μεταξύ 1993-1995, στις ίδιες αυτές επιψηφίσεις απλού-θηκαν περίπου 70.000 εργατοϋπάλληλοι. Άλλοι 30.000 απολύθηκαν μεταξύ 1995-1998 μόνο από τη βιομηχανία γκαζιού. Οι τιμές κάθε άλλο παρά έπεσαν. Πράγματι υπήρξε μείωση στις τιμές του γκαζιού και στο ηλεκτρικό. Όμως αυτές οι μειώσεις δεν οφείλονταν στον «ανταγωνισμό», αλλά στο απλό γεγονός ότι τότε οι τιμές του πετρά-λαίου παγκόσμια είχαν γνωρίσει πτώση. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι μειώσεις αυτές ήσαν μικρότερες από ότι σε αντίστοιχες ευρωπαϊκές χώρες, όπου δεν είχαν ακόμα ιδιωτικοποιηθεί αυτές οι επιψηφίσεις. Οι λογαριασμοί του νερού, από τότε που η παροχή του ιδιωτικοποιώ-ήθηκε το 1990, αυξήθηκαν περισσότερο από 66%. Από το 1990 με-χρι το 1995 οι ιδιωτικές ταφείς νερού στην Βρετανία πράγματα-ποίησαν κέρδη 6,5 δισ. λιρών, ποσό μεγαλύτερο από την τιμή που πληρώθηκε για την εξαγορά τους. Η αδιαφορία για τη στήριξη της υποδομής των επιψηφίσεων Κοινής Ωφέλειας (αφού για τις εταίροι-
28 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ες σημαίνει απλά κόστος) είναι εγκληματική. Την ίδια σάγμα που τα «δυστυχήματα» έχουν γίνει ρουτίνα στους ιδιωτικοποιημένους βρω-ταννκούς σιδηρόδρομους (τον Φλεβάρη 2000 ένα «δυστύχημα» προ-κάλεσε 15 νεκρούς) οι εταιρείες σιδηροδρόμου μειώνουν(!) το προ-σωπνκό τους που ασχολείται με τη συντήρηση του δικτύου. Και όχι μόνο αυτό, αλλά αρνήθηκαν να εφαρμόσουν ένα σύστημα που αυτό-ματα σταματάει ένα τρένο που πέρασε με κόκκινο, με τη δίκαιου-γία ότι είναι πολύ ακριβό...
Στις ΗΠΑ, στην Καλιφόρνια, ξεκίνησε στα 1996 η ιδιωτικοποιώ-ση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με το επιχείρημα ότι μέσω του ανταγωνισμού οι τιμές θα έπεφταν. Αρχικά 300 εταιρείες εκ-δήλωσαν ενδιαφέρον. Ωστόσο, το κεφάλαιο μόνο για την αρχική επένδυση ήταν τόσο μεγάλο, που στο τέλος απέμειναν 10 μεγάλες εταιρείες. Από αυτές τρεις, «Οι Μεγάλοι Τρεις» (Pacific Α α Electric[PG&E], SoCal Edison, και η Α Diego Α α Electric), είναι ιδιοκτήτες της μεγάλης πλειοψηφίας των εργοστασίων παρά-γωγής ηλεκτρισμού της Καλιφόρνια, καθώς επίσης ελέγχουν το δη-κτυο διανομής και γραμμές μεταφοράς ηλεκτρισμού. Ήταν ακριβώς οι ίδιες ταφείς που έβγαζαν υπερκέρδη και πριν την ιδιωτικού-ηση σαν προμηθευτές του Δημοσίου! Ουσιαστικά οι τρεις έχουν δη-μιουργήσει ένα καρτέλ (συμφωνούν μεταξύ τους τόσο το ύψος της παραγωγής όσο και τις τιμές). Όμως... ανταγωνισμός υπάρχει! Μαζί με αυτό το καρτέλ συνυπάρχει επίσης και ένα άλλο καρτέλ που είναι γνωστό σαν Confederate Cartel, και αποτελείται από εταιρείες της Νότιας Καρολίνας και του Τέξας.
Με δυο Καρτέλ να ελέγχουν την αγορά ηλεκτρισμού της Κάλι-όρνια δεν ήταν καθόλου δύσκολο οι τιμές να αρχίσουν να πίαρ-νουν απότομα την ανηφόρα. Έτσι τον Ιανουάριο του 2000 οι τιμές εκτοξεύτηκαν από 3,5 σεντς στα 40 σεντς ανά κιλοβατώρα και σε «ώρες αιχμής» ακόμα και τα 1,5 δολάρια! Για να σπρώξουν τις τιμές προς τα πάνω η τακτική τους είναι καθαρά εκβιαστική. Συνεχής δια-κοπές ρεύματος και απειλές πτώχευσης. Οι συνεχής διακοπές έχουν ε7ΐηρεάσει σοβαρά τη ζωή των πολιτών. Σε γκάλοπ της Sacramento Α το 57% θεωρεί τις διακοπές ρεύματος εκβιασμό των ασαφειών για να αυξηθούν και άλλο οι λογαριασμοί ρεύματος.
Στην Ελλάδα οι αποκρατικοποιήσεις αποτελούν ένα πελώριο
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
29
σκάνδαλο. Πρόκειται για παραχώρηση σε ιδιώτες μεγαλοκοπέλα-λιστές «εκλεκτών φιλέτων αντί πινακίου φακής». Οι Δημόσιες επί-χεριάσεις που δημιουργήθηκαν από τα χρήματα των εργαζομένων εδώ και δεκαετίες, είναι και οι μεγαλύτερες και οι πλέον κερδώο-ρες της ελληνικής οικονομίας. Από τις 20 μεγαλύτερες επιχειρήσεις του ελληνικού Χρηματιστηρίου στα τέλη της δεκαετίας του 1990. με βάση τη συνολική τους αξία, οι εννέα ατόφιες ήταν υπό Κρο-τικό έλεγχο. Αυτές τις γιγάντιες επιψηφίσεις δεν τις δημιούργησαν τα ιδιωτικά αρπαχτικά, αλλά ο ιδρώτας του ελληνικού λαού. Ενώ η Ελλάδα είναι πρωταθλήτρια στην παραοικονομία και την φρύδια-φυγή στην Ευρώ7ΐη (σε ποσοστό 40% του ΑΕΠ), οι μισθωτοί και οι φτωχοί αγρότες συνεισφέρουν, τόσο με τους άμεσους φόρους όσο και μέσω των "εμμέσων φόρων" (φόροι σε καταναλωτικά προϊόντα ευρείας λαϊκής κατανάλωσης), τα έσοδα των κρατικών προεπιλογή-σμών που δημιούργησαν τις κρατικές επιψηφίσεις. Αν υπολογιστεί ο ΦΠΑ (στα τρόφιμα είναι 8%, ενώ σε άλλα είδη φτάνει το 18%), και οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης, τότε με τις πλέον μετριοπαθείς έκτη-μήσεις και τα χαμηλότερα ακόμα εισοδήματα φορολογούνται με 12-15%! Από τις 2.500.000 δρχ. του ετήσιου εισοδήματος ενός χαμηλό-μισθου πάνω από 300.000 θα πάνε σε φόρους. Από μια ετήσια αγρό-τική σύνταξη των 700.000 δρχ., τουλάχιστον οι 100.000 θα «φάγω-θύον» σε φόρους. Με αυτόν τον τρόπο, επί δεκαετίες, δημιουργηθεί-καν οι Δημόσιες επιψηφίσεις που με τόση ευκολία (και σε ξευτίλα-στικές τιμές) ξεπουλιούνται.
Ήδη το κόστος των αποκρατικοποιήσεων το έχουν φορτωθεί οι εργαζόμενοι και με το παραπάνω. Από το 1996, που άρχισε να ίδιο-τικοποιείται ο ΟΤΕ, οι εργαζόμενοι μέχρι το 2000 έχουν επιβάρυνε-θεί με αυξήσεις κατά 200% των τιμολογίων της αστικής μονάδας του ΟΤΕ.
Δ) Ο νεοφιλελευθερισμός έφερε συνεχείς μειώσεις φόρων για τις επιψηφίσεις και την περικο7τή κοινωνικών δαπανών. Τη μεταφορά του κύριου βάρους της φορολογίας από τις επιψηφίσεις στους μι-σίτους σε φόρους επί των καταναλωτικών προϊόντων.
Ε) Εντατικοποιήθηκε η εκμετάλλευση της εργατικής τάξης. Με την απορύθμιση της αγοράς εργασίας, τις «ελαστικές εργασιακές σχέσεις», την αυξανόμενη ανασφάλεια και τις δουλειές μερικής άπα-
3 0 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
σχόλησες.
Επειδή η εργατική τάξη των αναπτυγμένων χωρών είναι αυτή που παράγει και την περισσότερη υπεραξία για τους καπιταλιστές (γι' αυτό και κατευθύνονται προς αυτές η συντριπτική πλειοψηφία των επενδύσεων όπως περιγράψαμε προηγούμενα) ήταν αυτή που δέχθηκε πρώτη τη νεοφιλελεύθερη επίθεση.
Η έκθεση του ΟΗΕ για «την ανθρώπινη ανάπτυξη» (2001) ει-ναι καταπέλτης. Όσοι διαβιούν κάτω από το όριο φτώχιας (εισόδημα κάτω του 60% του μέσου εθνικού) είναι στη Βρετανία το 20% του πληθυσμού, στη Γαλλία το 17%, το ίδιο ποσοστό στην Ιταλία, στον Καναδά το 17,8%, συός ΗΠΑ το 13,7% και στη Γερμανία το 13%. Στην Ελλάδα το ποσοστό είναι 14,5%, ενώ το 6,5% των Ελλήνων «μπαίνουν» κάθε χρόνο για πρώτη φορά στην φτώχεια. Α 43% από αυτούς μένουν σε αυτές τις συνθήκες πάνω από 3 χρόνια.
Ωστόσο η έκθεση του ΟΗΕ, επειδή υπάρχουν οι πιέσεις από τις κυβερνήσεις των χωρών μελών του, είναι στις εκτιμήσεις της πολύ κάτω από την πραγματικότητα (για την Ελλάδα το πραγματικό Πο-σοστό υπολογίζεται σε άνω του 20%, το ίδιο και για τις ΗΠΑ).
Στην πρώτη χώρα του νεοφιλελευθερισμού την Αγγλία μια όνε-ξάρτητη μελέτη υπολογίζει ότι:
«Α 30% του ενεργού πληθυσμού της Αγγλίας ζει Σάμε-ρα σε συνθήκες υλικής ανέχειας και το 30% σε κατάσταση Ερ-γασιακής προσωρινότητας [...] Χιλιάδες παιδιά κάτω των δη-δεκα ετών δουλεύουν, για να συμπληρώσουν το οικογενειακό εισόδημα, με όρους που επέτρεψε η μαζική απορύθμιση στην αγορά της εργασίας [...] για όλους τους προσωρινά άργαζα-μενους Βρετανούς δεν υπάρχει όριο στον αριθμό των Έβρο-μαδιαίων ωρών εργασίας που μπορεί να απαιτήσει ο εργώδη-της τους (στην περίπτωση μάλιστα των περίφημων «σύμβαση-ων μηδενικού ωραρίου», «zero hour contracts», μπορεί να πε-ράσουν εβδομάδες ολόκληρες δουλεύοντας, χωρίς την Εύη-ση ούτε μιας ώρας εργασίας), δεν υπάρχει άδεια τοκετού, ενώ για πολλούς δεν υπάρχει καν δυνατότητα βραχείας άδειας»22.
Η Ε.Ε. ορίζει ως απόρους όσους διαθέτουν εισόδημα κατώτερο
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
31
από το ήμισυ του μέσου εισοδήματος σε μια χώρα. Με βάση αυτό το κριτήριο οι άποροι αυξάνονται με ταχύτητα: 38 εκατομμύρια ή το 12,2% του ευρωπαϊκού πληθυσμού το 1975 ήσαν άποροι, 44 ΕΚΑ-τομμύριαή το 13,7% το 1985, 53 εκατομμύρια ή 16,1% το 1992, 57 εκατομμύρια το 1998 (και να σκεφτεί κανείς ότι τα χρόνια της δε-καετίας του 1990 δεν θεωρούνται χρόνια οικονομικής ύφεσης...)23. Η ανεργία στη δεκαετία του 1990 κυμαινόταν σε μέσο επίπεδο στο 12%, περίπου 18.000.000 άνεργοι. Οι άστεγοι αυξήθηκαν και φέτα-σαν στο αστρονομικό επίπεδο των περίπου 5.000.000 ατόμων.
Στις ΗΠΑ, ένας στους οκτώ βρίσκεται κάτω από το όριο φωτώ-χιας ενώ σχεδόν 45 εκατομμύρια δεν έχουν ασφάλιση υγείας. Υπέρ-χει αύξηση του μέσου χρόνου εργασίας κατά 160 ώρες το χρόνο, συ-νολνκά ένας επί πλέον μήνας εργασίας! Η εργασία έγινε φοβερά επί-σφαλάς ενώ ένα μεγάλο μέρος των νέων θέσεων εργασίας που δη-μιουργήθηκαν τη δεκαετία του 1990 είναι μερικής απασχόλησης (το 40% των εργαζομένων στη Microsoft είναι μερικής απασχόλησης). Για τους περισσότερους το εισόδημα έχει παραμείνει στάσιμο ή Άκη-μα και έχει συρρικνωθεί τα τελευταία δέκα πέντε χρόνια. Οι ΗΠΑ έχουν το μεγαλύτερο πληθυσμό παιδιών που ζουν σε συνθήκες έξι-θλίωσης σε ολόκληρο τον βιομηχανικό κόσμο. Α 1997, 26 εκατό-μύρια Αμερικανοί (ένας στους δέκα) αναγκάστηκαν να καταφύγουν στα λαϊκά συσσίτια και τα κέντρα διανομής επισιτιστικής Βοήθιε-ας, ενώ επιπλέον δεκάδες χιλιάδες άτομα έμειναν απέξω επειδή δεν έφταναν τα τρόφιμα για όλους24.
Σε συνθήκες «οικονομικής ανάπτυξης» (για τις ΗΠΑ, τον Φε-βρουάριο του 2000, έκλεισαν 106 μήνες διαρκούς οικονομικής με-γέθυνσης που ήταν η διαρκέστερη μεταπολεμική περίοδος οικονομά-κής μεγέθυνσης), ο νεοφιλελευθερισμός «επέτυχε» να δημιουργήσει εκπληκτικές ανισότητες και να σπείρετε δυστυχία στους αργάζαμε-νους των ανεπτυγμένων χωρών. Δεν χρειάζεται κανείς να διαιρέτη-θεί σε συνθήκες οικονομικής επιβράδυνσης, ακόμα κατάφυσης, σε τι επίπεδα κτηνωδίας μορεώνα οδηγηθεί το σύστημα...
Η νεοφιλελεύθερη λαίλαπα σχεδιάστηκε από τους ίδιους τους καπιταλιστές, σε αγαστή συνεργασία με τους πολιτικούς τους εκ-προσώπου Α πλάνο για τη διεύρυνση της Ε.Ε., που ενέκρινε η δη-άσκεψη κορυφής το Δεκέμβρη 1999 στο Ελσίνκι, υποχρέωνε τα νέα
32 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
μέλη να απορυθμίσουν τις αγορές τους, να ιδιωτικοποιήσουν τις οι-κονομίες τους, και να επενδύσουν μαζικά στην υποδομή για να δη-ευκολύνεται η διακίνηση εμπορευμάτων. Α όλο πρόγραμμα σε-διάστηκε από τον Percy Barnevik επικεφαλής της σουηδικής επών-δυτικής εταιρίας ΑΒ και πρόεδρο μιας ομάδας εργασίας του ERT (European Round Table α Industrialists), μιας συμμαχίας των δη-ευθυντνκών στελεχών των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Δεν βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά σε καμία «συνομωσία» αλλά στη συνειδητή, σχεδιασμένη προσπάθεια των καπιταλιστών, να ξεπερνά-σουν την κρίση τους ανοίγοντας νέους δρόμους για το κεφάλαιο και ξεζουμίζοντας την εργατική τάξη.
Είναι, ωστόσο, λανθασμένη η άποψη ότι κατά κάποιο τρόπο ο νε-οφιλελευθερισμός αποτελεί το έσχατο, το «τελευταίο στάδιο του κα-βιταλισμού. Σύμφωνα με την άποψη του Τάκη Φωτόπουλου25:
«...η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι μεν το από-τέλεσμα της δυναμικής που τέθηκε σε κίνηση με την αγκάθι-δρυση του συστήματος της οικονομίας της αγοράς πριν από περίπου δυο αιώνες, αλλά δεν παύει να αποτελεί μια «σειστή-Μίκη» αλλαγή που επέβαλαν οι ανάγκες των πολυεθνικών επί-χειρήσεων οι οποίες ελέγχουν την διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς. Πράγμα που σημαίνει ότι η παγκοσμιοποίηση αυτή, ως συστημένο φαινόμενο, δεν είναι αντιστρέψιμη στο θεσμικό πλαίσιο της οικονομίας της αγοράς» [η έμφαση, πλάγια τραμ-Μέτα στο κείμενο είναι δική μου].
Ενώ είναι σωστό ότι τα μέτρα του Μπους (αύξηση των στρατί-ωτικών δαπανών, ενίσχυση αεροπορικών εταιριών κλπ), δεν σινί-στούν επιστροφή στον καντιανισμό, εν τούτοις είναι λάθος η από-ψη ότι οι καπιταλιστές δεν μπορούν, έστω δύσκολα, να στρίψουν τι-μόνι από τον «ορθό δρόμο» του νεοφιλελευθερισμού και της πάγκο-μομιοποίησης
Η ιστορία του παγκόσμιου εμπορίου δεν είναι μια διαρκής ιστό-ρία ανάπτυξης Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που διαρκώς αντί-φάσκει ανάμεσα στο διεθνή χαρακτήρα των παραγωγικών δίναμε-ων και την εθνική του βάση, είναι δηλαδή χωρισμένο σε ασύμβατα-
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
33
στα εθνικά κεφάλαια που ο πρώτος στόχος τους είναι η υπεράσπιση των συμφερόντων του εθνικού κεφαλαίου. Όταν η οικονομική ΚΡΙ-ση, ο πόλεμος ή η απειλή του πολέμου ήταν στην ημερήσια διάτα-ξη, οι καπιταλιστές αντέστρεψαν τη «διεθνιστική» τάση του κόφα-Λάιου σε μια προσπάθεια υπεράσπισης των συμφερόντων του κόφα-λαίου μέσω της επιστροφής εντός των εθνικών τειχών. Οι ΗΠΑ και η Βρετανία στη δεκαετία του 1930, η χιτλερική Γερμανία την ίδια πε-ρίοδο και ο σταλινισμός στην Ρωσία, είναι τα παραδείγματα της πε-ριχαράκωσης του παγκόσμιου καπιταλισμού σε ισχυρά προστατεύω-μενα φρούρια, που ανέκοψαν την προηγούμενη φάση διαρκούς ανά-δου του διεθνούς εμπορίου. Α παγκόσμιο εμπόριο έμεινε στάσιμο και ακόμα συρρικνώθηκε για περισσότερο από τριάντα χρόνια μετά τα 1914. Εάν το 1913 το παγκόσμιο εμπόριο ήταν 100, τότε άνομε-σα στα 1920-1925 έπεσε στο 82. Στα 1931-1935 είχε μόλις ανέλθει στο 93. Και μόνο το 1948 πράγματι έφτασε το 103, λίγο μεγαλύτερο από το επίπεδο του 191326.
Επιπλέον, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η σημερινή μεγεθών-ση του παγκόσμιου εμπορίου θα συνεχιστεί και θα επεκταθεί. Ούτε στην περίπτωση που η σημερινή φάση της οικονομικής αστάθειας ξεπεραστεί και αρχίσει μια νέα φάση επέκτασης της καπιταλιστικής οικονομίας, θα είναι δεδομένη η επέκταση του παγκόσμιου έμπορο-ου:
«... θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι η αύξηση του διεθνούς εμπορίου σε σχέση με το ΑΕΠ που παρατηρείται από το 1950 δεν θα συνεχιστεί υποχρεωτικά. Υψηλότεροι ρυθμοί μεγεθών-σης της οικονομίας, δηλαδή υπερ7τήδηση των δομικών δίσκο-λιών της σύγχρονης οικονομίας, θα οδηγούσαν σε μια δοσά-νάλογη αύξηση των υ7ΐηρεσιών σε σχέση με τη βιομηχανία, πράγμα που θα επιδρούσε μάλλον αρνητικά στη σχέση δύε-θνές εμπόριο/ΑΕΠ, διότι οι υ7ΐηρεσίες συμμετέχουν λιγότερο στο διεθνές εμπόριο απ' ότι η βιομηχανία».27
Ο καπιταλισμός είναι ένα δυναμικό σύστημα που διαρκώς έξεε-ελίσσεται τόσο με τη συνεχή επαναστατικοποίηση των μέσων παρά-Γωγώς όσο και με τις οικιακές μεταμορφώσεις του. Ένα σύστημα
34 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
που χωρίς συνεχείς μεταρρυθμίσεις δεν μπορεί να επιβιώσει. Η ώρα-μανσή του ήταν συνυφασμένη με την κρατική παρέμβαση και την πρώιμη αποικιοκρατία. Ακολούθησε η εποχή του κλασσικού φιλέ-λεύθερου καπιταλισμού του 19ου αιώνα. Μετά ο κρατικός παρέμβω-τισμός η «μικτή οικονομία» από τη δεκαετία του 1930 - και βέβαια ο κρατικός καπιταλισμός της πρώην ΕΣΣΔ και των παρόμοιων κα-θεστώτων - μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, και σήμερα ο νε-φιλελευθερισμός
«... οι κλασικοί θεωρητικοί του ιμπεριαλισμού γενίκευσαν την προπολεμική οικονομική συγκυρία και ονόμασαν «ούτω-πικέ» κάθε σκέψη ότι το διεθνές εμπόριο θα μπορούσε Κάπο-τε να απαλλαγεί από τους υπέρογκους δασμούς και τα άλλα κρατικά μέτρα προστατευτισμού. Στην σημερινή εποχή είναι. αντίθετα, πολύ συνηθισμένο η μεταπολεμική φιλελευθεροποιώ-ηση του εμπορίου να θεωρείται από τους αριστερούς άρθρο-γράφους ως μια έκφραση της αμερικανικής ηγεμονίας στην παγκόσμια αγορά, ή έστω μια πολική μέσα από την οποία διασφαλίζονται τα αμερικανικά συμφέροντα σε παγκόσμιο επίπεδο. Βεβαίως, η εκδοχή αυτή σχετικά με την αμερικανή-κή ηγεμονία δεν μπορεί να ερμηνεύσει ούτε γιατί η έμπορο-κή θέση των ΗΠΑ στην παγκόσμια αγορά εξασθένησε (προς όφελος των χωρών της Ευρώ7ΐης και της Ιαπωνίας), σε συν-θήκες, ακριβώς, φιλελευθεροποίησης του διεθνούς εμπορίου. ούτε γιατί οι ανταγωνιστές των ΗΠΑ προωθούσαν με κάθε τρόπο αυτή τη φιλελευθεροποίηση, ούτε, τέλος, γιατί οι ΗΠΑ κατέφυγαν, στη συγκυρία όξυνσης της οικονομικής κρίσης στις αρχές της δεκαετίας του '80, περισσότερο από οπιώδη-ποτε άλλη χώρα του αναπτυγμένου καπιταλισμού, σε μέτρα και ρυθμίσεις προστατευτικού χαρακτήρα (ποσοστώσεις, δα-σμοί για ορισμένα ιαπωνικά προϊόντα κ.λπ.).»28.
0 καπιταλισμός ουδέποτε θα καταρρεύσει αυτόματα, μέσω των οικονομικών του αντιφάσεων και μόνο. Τη δεκαετία του 1930 η πα-γκόσμια καπιταλιστική οικονομία πράγματι κατέρρευσε. Όμως η αποτυχία της εργατικής επανάστασης, βοηθούντος του σταλινισμού,
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
35
η ανθρωποθυσία εκατομμυρίων στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, έδωσαν τη δυνατότητα στον καπιταλισμό να ανακάμψει και τη μεταπωλεί-κή περίοδο να γνωρίσει τα «χρυσά χρόνια» του. Γι' αυτό ακριβώς δεν υπάρχει ένα «έσχατο στάδιό» του. Α πραγματικά «έσχατο στα-διό» του καπιταλισμού θα προέλθει από τη δράση των επαναστατώ-κών δυνάμεων, θα είναι το αποτέλεσμα της εργατικής επανάστασης.
Οι εξελίξεις από το 1980 -η νεοφιλελεύθερη στροφή
Η κρίση του 1973 σηματοδότησε το τέλος των «χρυσών χρόνων» του μεταπολεμικού καπιταλισμού, και το τέλος της κυρίαρχης μέχρι τότε καντιανής οικονομικής πολιτικής. Η οικονομική κρίση είδη-λώθηκε σαν μια έκρηξη του πληθωρισμού. Στο σύνολο της δυτικής Ευρώπης, ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε από ένα μέσο όρο 3,7% την περίοδο 1961-69 και 6,4% γιατί 1969-73, σε ένα εκπληκτικό 10,9% για το 1973-79. Για τις Βρετανία, Ιταλία, Ισπανία, Ιρλανδία τη δέκα-ετία του 1970 ο πληθωρισμός ήταν περί το 16%. Η παγκόσμια οίκο-νομία χαρακτηριζόταν από πτωτικούς ρυθμούς παραγωγής και ύψη-λούς ρυθμούς πληθωρισμού. Η καντιανή κρατική παρέμβαση το μόνο που πετύχαινε, με τις συνεχείς ενέσεις κρατικών πρόγραμμα-των που είχαν στόχο τη διέξοδο από την κρίση, ήταν να αυξάνει τα κρατικά ελλείμματα και να αναζωογονεί τον πληθωρισμό29.
Στα τέλη του 1973 η τιμή του πετρελαίου αυξήθηκε δραματικά, αποτέλεσμα των συντονισμένων ενεργειών των πετρελαιοπαραγωγό-γών χωρών (ΟΠΕΚ), οι οποίες οδήγησαν στην αναδιανομή των κυρ-δών από το πετρέλαιο προς όφελος των χωρών παραγωγής του. Στο διάστημα 1972-1981 ο δείκτης τιμών οικιακών καυσίμων στις ΗΠΑ αναρριχήθηκε από το 118,5 (1967=100) στο 675,9, δηλαδή σημείο-θηκε σχεδόν εξαπλάσια αύξηση.30 Ο ΟΠΕΚ κατηγορήθηκε για την οικονομική κρίση, ο όρος που χρησιμοποιήθηκε ήταν «πετρελαϊκό σοκ». Ήταν εξαιρετικά βολικό να αποδοθούν οι ευθύνες της κρίσης στους Άραβες, παρά στην ίδια την λειτουργία του καπιταλισμού. Η αύξηση της τιμής του πετρελαίου ευθυνόταν μόλις για το 10% περί-που της πληθωριστικής επίπτωσης κατά την εποχή εκείνη.31
Η πραγματική ρίζα της κρίσης βρισκόταν στη διαδικασία που μα-
3 6 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
μακροπρόθεσμα σπρώχνει αναπόφευκτα τον καπιταλισμό προς την ΚΡΙ-ση, και την οποία έχει περιγράψει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο. Την τάση του μέσου ποσοστού κέρδους να πέφτει. Πράγματι, σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), με-ταξύ του 1965 και 1976 το επιχειρηματικό ποσοστό κέρδους έπε-σε κατά 37% στη Βρετανία, κατά 16% στη Δυτική Γερμανία και τον Καναδά, κατά 12% στην Ιαπωνία. Στις ΗΠΑ, το καθαρό κέρδος μετά τους φόρους έπεσε από 10% το 1965 σε λιγότερο από 5% το 1980. Κατά μέσο όρο το ποσοστό κέρδους μειώθηκε συός επτά πλουσιότερες χώρες από 25% σε 12% το 198032.
Οι καπιταλιστές σε Ευρώπη και ΗΠΑ αντέδρασαν στην κρίση του δικού τους συστήματος, κατηγορώντας την εργατική τάξη ότι προκαλεί τον πληθωρισμό με τις «παράλογες μισθολογικές απαιτώ-σεις» της. Στην Ελλάδα, στα μέσα της δεκαετίας του 1980, είχαμε τις περίφημες δηλώσεις του Ανδρέα Παπανδρέου για τις «συντεχνίες και τα ρετιρέ», δηλαδή τους εργάτες που ήθελαν αυξήσεις!
Α εναρκτήριο λάκτισμα για το νεοφιλελευθερισμό ήταν Άκρι-βώς η πάλη ενάντια στο οργανωμένο εργατικό κίνημα. Η χώρα στην οποία δόθηκε η πιο σκληρή μάχη ήταν η Αγγλία. Α αγγλικό ρόλε-ταριάτο είναι γνωστό ιστορικά για τη μεγάλη μαχητικότητά του. Από τη δεκαετία του 1960 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980 Αυξώ-νε διαρκώς τους αγώνες του και τις διεκδικήσεις του. Από ένα μέσο ετήσιο όρο 184 χαμένων ημερών εργασίας σε σύνολο 1.000 άργαζα-μένων μεταξύ 1963 και 1967, περάσαμε σε ένα μέσο ετήσιο όρο 969 ημερών μεταξύ 1968 και 1972 33.
Η άνοδος των Συντηρητικών της Μάργκαρετ Θάτσερ στην ΚΥ-Βέρνης το 1979, σήμανε την μεγάλη στροφή. Η ιστορική ήττα του βρετανικού συνδικαλιστικού κινήματος 1984-1985, την εποχή της μεγάλης απεργίας των ανθρακωρύχων, άνοιξε τον δρόμο για μια σόι-ρά από περιοριστικούς νόμους σχετικά με την συνδικαλιστική δρα-στηριότητα το 1988, 1989, 1990 και 1992. Από τότε το εργατικό κι-νημα της Βρετανίας δεν έχει ακόμα ανακάμψει.
Η Θάτσερ και αργότερα ο Ρέιγκαν στις ΗΠΑ (1981) ήταν ΑΥ-τοί που ηγήθηκαν της νεοφιλελεύθερης στροφής. Αρχικά η πρώσο-χή επικεντρώθηκε στη νομισματική πολιτική (μονεταρισμός) για να ελεγχθεί ο πληθωρισμός. Ο θεωρητικός που τέθηκε επικεφαλής της
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
37
μεταστροφής από τον καντιανισμό στο μονεταρισμό (και τη νέο-φιλελεύθερη στροφή) ήταν ο Μίλτων Φρίντα, από το Παπιστή-μιο του Σικάγου, μετέπειτα συνεργάτης του Ινστιτούτου Κουβέρ που ασχολούνταν με θέματα πολέμου, επαναστάσεων και ειρήνης. Σομ-φωνα με τη θεωρία του, αν κάποιος κατόρθωνε να ελέγξει την προ-σφορά χρήματος, αν περιόριζε την αύξηση της προσφοράς χρήματος ακολουθώντας τις ανάγκες του εμπορίου, οι τιμές θα έμεναν σταθώ-ρές και ο πληθωρισμός θα εξαφανιζόταν.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 οι κυβερνήσεις άρχισαν να εφαρμόζουν αυστηρές νομισματικές πολιτικές, περιορίζοντας δρα-σακά την έκδοση νέου χρήματος. Α αποτέλεσμα κάθε άλλο παρά εντυπωσιακό ήταν. Η οικονομία επιβραδύνθηκε λόγω της στενού-τας ρευστού, ενώ ο πληθωρισμός συνέχιζε να αυξάνει: «Μια άλλη. μοναδικά αποκρουστική λέξη προστέθηκε στο λεξιλόγιο των οίκο-ομολόγων στασιμοπληθωρισμός».34
Στο τέλος ο πληθωρισμός νικήθηκε, αλλά όχι χάρις στις θεωρώ-ες του Φρίντα, αλλά χάρις στα υψηλά επιτόκια. Στις αρχές της δε-καετίας του 1980 τα επιτόκια έφτασαν διψήφια νούμερα για πρώτη φορά στην ιστορία των ΗΠΑ. Α αποτέλεσμα ήταν η εκτίναξη της ανεργίας στο 10,7%, ενώ σημειώθηκε το μεγαλύτερο ποσοστό χρέη-κοπίας μικρών επιχειρήσεων από τη δεκαετία του 1930.
Επιπλέον, τα υψηλά επιτόκια προκάλεσαν μεγάλη εισροή ξένων κεφαλαίων στις ΗΠΑ, οδήγησαν στην αύξηση της τιμής του δήλα-Ρίου κάνοντας ακριβότερες τις αμερικανικές εξαγωγές και φθηνέ-νοντας αντίστοιχα της εισαγωγές. Α πρόβλημα του μεγάλου ελεώ-ματος του εμπορικού ισοζυγίου των ΗΠΑ είχε ξεκινήσει. Α σύνολο-κό αποτέλεσμα ήταν η βαθύτερη οικονομική ύφεση που σημειώθηκε από τη δεκαετία του 1930.
Η ύφεση που προκάλεσε ο συνδυασμός αντιπληθωριστικής πολύ-τικής και υψηλών επιτοκίων, εντάσσεται στην προσπάθεια ανήκα-ψης του ποσοστού κέρδους, του ξεπεράσματος της κρίσης έπρεπα-αγωγής μέσω της εκκαθάρισης των πλέον αδύνατων κεφαλαίων και της συγκεντροποίησης της παραγωγής σε επιψηφίσεις που χρω-σιμοποιούν τεχνολογίες αιχμής και μπορούν να αντιμετωπίσουν τον αυξανόμενο διεθνή ανταγωνισμό. Ο καπιταλισμός ιστορικά με αυτό τον τρόπο ξεπερνάει τις κρίσεις του: Η κρίση λειτουργεί «εξήγα-
3 8 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Ντάκα». Μέσω των κρίσεων υπερπαραγωγής και θερμοσυσσώρευσης. κεφάλαια που είναι αδύναμα είτε πετιούνται εκτός αγοράς, ή, Πράγα-μα που οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα, εξαγοράζονται από τα μεγάλη-τερα κεφάλαια, αφήνοντας ένα μεγαλύτερο κομμάτι της αγοράς στα πλέον ανταγωνιστικά.
Γι' αυτό παρά την αποτυχία του μονεταρισμού, η νεοφιλελεύθερε-ρη στροφή συνεχίστηκε αμείωτη. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 είχαν αποκρυσταλλωθεί οι βασικές του κατευθύνσεις: Από-κρατικοποιήσεις, ελαστικές εργασιακές σχέσεις, ουσιαστικά κανένα όριο για απολύσεις εργαζομένων, μερική (μαύρη στην ουσία) άπα-σχόλησα φοροαπαλλαγές για τους καπιταλιστές, έμμεσοι φόροι και περικοπές των κοινωνικών δαπανών για τους εργάτες. Ο στόχος προ-Φανής η αλλαγή των ταξικών συσχετισμών σε βάρος των εργάζομαι-ναν η προσπάθεια ανάκαμψης του ποσοστού κέρδους των καπιταλί-στών με την συμπίεση των εργατικών μισθών. Α τσάκισμα της αντί-στασης των εργαζομένων μέσω της γενικευμένης εργασιακής ανά-σφάλεις τόσο δίνοντας το δικαίωμα στους καπιταλιστές να απλού-ουν χωρίς όριο, όσο και μέσω της μερικής απασχόλησης.
0 νεοφιλελευθερισμός στις παγκόσμιες σχέσεις κωδικοποιηθεί-κε σε μερικές «απαραβίαστες» Αρχίππου ονομάζεταιπαγκοσμιοποί-ώση (Washington Consensus, Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, 1990): φιλελευθεροποίηση του εμπορίου και του χρηματικού κεφαλαίου. αποκρατικοποιήσεις, να αφεθούν, υποτίθεται, οι δυνάμεις της αγά-ράς να λειτουργήσουν «ανεμπόδιστα σε διεθνές επίπεδο». Α Δύε-θνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Πα-γκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, ήσαν (και είναι) οι βασικοί μοχλοί επιβολής αυτής της πολιτικής, η οποία έχει πραγματικά σπείρει την δυστυχία και την καταστροφή σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας σε ορισμένα από τα χα-ρακτηριστικά αυτής της καταστροφικής διαδικασίας, σε αυτά που πραγματικά άλλαξαν στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα από το 1980 καύματα :
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
39
Α) Πραγματική παγκοσμιοποίηση του χρηματικού κεφαλαίου.
Αποφασιστική στιγμή στην πορεία της παγκοσμιοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος ήταν η Σύνοδος Κορυφής των πι-ντε σημαντικότερων βιομηχανικών κρατών, το 1979, στο Τόκιο. 0 στόχος επικεντρώθηκε στην καταπολέμηση του πληθωρισμού. Από-φασίστηκε ότι η δημοσιονομική πολιτική που επέτρεπε την Αυξώ-ση του πληθωρισμού, για να διατηρείται η οικονομική πρόοδος και η πλήρης απασχόληση, ήταν αναποτελεσματική αλλά και υπεύθυνη του καλπάζοντας πληθωρισμού και της οικονομικής επιβράδυνσης. Εγκαινιάστηκε μια πολιτική υψηλών επιτοκίων, μείωσης των Κάι-νωνικών δαπανών, υποβάθμισης του ρυθμιστικού ρόλου του Κρο-τους στην οικονομία, γενικότερα μια πορεία προς την απορύθμιση της αγοράς, προς τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Αυτή η πολιτική ήταν επιτυχής μόνο στη μείωση του πληθωρισμού. Η οικονομική επιδρά-δυνση επιδεινώθηκε, ενώ η ανεργία συνέχιζε να μεγαλώνει.
Παρά τις νεοφιλελεύθερες θεωρίες, η μείωση του πληθωρισμού που επιτεύχθηκε από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, δεν οδήγησε σε μείωση των επιτοκίων, με αποτέλεσμα την αύξηση των δημοσιά-ονομικών ελλειμμάτων και του δημόσιου χρέους. Επιπλέον το προ-βλημα του εμπορικού ελλείμματος ήταν μεγάλο στις ΗΠΑ. Α Ελ-λειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών των ΗΠΑ από 0 στα 1980 πέρασε στο -3% το 1985 και στο -2,7 το 199535 και από τότε διαρκώς αυξάνει. Οι ΗΠΑ μετατράπηκαν από τις αρχές της δέκα-τίας του 1980 από το μεγαλύτερο δανειστή του κόσμου στο μεγάλη-τερο οφειλέτη.
Παράλληλα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 είχαμε τη ρα-γδαία ανάπτυξη των ευρωαγορών δολαρίων. Οι ευρωαγορές ανά-πτύχθηκαν εκρηκτικά εκείνη την περίοδο, εξ αιτίας της αύξησης της τιμής του πετρελαίου η οποία δημιούργησε τεράστια πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών στις πετρελαιοπαραγωγές χώρες (360 δισ. δολάρια την περίοδο 1974-1981).36 Τα μισά από αυτά τα πλέον-σματα κατατέθηκαν σε δυτικές τράπεζες. Μεγάλες αμερικανικές, ευ-ρωπαϊκές και ιαπωνικές τράπεζες, που λειτουργούσαν σε ευρώπια-κό έδαφος, ήταν σε θέση να δράσουν παρακάμπτοντας κάθε ισχίο-
40 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ντα ρυθμιστικό κανόνα (μέχρι τότε όλες οι τράπεζες ήταν υπόχρεο-μένες να δεσμεύουν ένα ποσοστό των καταθέσεων τους που βρίσκω-ταν υπό κρατικό έλεγχο). Οι κεντρικές (κρατικές) τράπεζες της Ευ-ρώπης δεν μπορούσαν να ελέγξουν τις δραστηριότητες σε δολάρια. γιατί δεν είχαν δικαίωμα επέμβασης παρά μόνο στα νομίσματα που εξέδιδαν οι ίδιες. Ούτε όμως η Federal Reserve (ΗΠΑ) μπορούσε να ελέγξει δραστηριότητες αμερικανικών τραπεζών που εκτυλίσσονταν εκτός συνόρων των ΗΠΑ.
Οι τράπεζες είχαν αρχίσει να αποκτούν τεράστια δύναμη, να έπε-κτείνουν τις δραστηριότητές τους σε παγκόσμια κλίμακα, πριν την άνοδο των τιμών του πετρελαίου, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960. Η Ανίτα ήταν η συσσώρευση δισεκατομμυρίων δολαρίων συός τράπεζες λόγω του αυξανόμενου εμπορικού ελλείμματος των ΗΠΑ, εξ' Ανίτας των εξόδων του πολέμου του Βιετνάμ, όσο και σαν αποτέλεσμα της μειούμενης ανταγωνιστικότητας των ΗΠΑ σε σε-ση με τους ανταγωνιστές τους, κύρια την Γερμανία και την Άπω-νια Τα αποθέματα σε δολάρια των τραπεζών (ευρωπαϊκών, ιάπωνα-κών αλλά και θυγατρικών στο εξωτερικό αμερικανικών τραπεζών). αυξήθηκαν από περίπου 25 δισ. δολάρια στα 1968 σε 200 δισ. δόλο-ριατο 1974.37
Αποτέλεσμα της όλης διαδικασίας ήταν εκατοντάδες δίσεκτο-μύρια δολάρια να κινούνται ελεύθερα στη διεθνή αγορά, με τους κα-νόνες του ελεύθερου ανταγωνισμού, χωρίς κρατικό έλεγχο. Ουσία-στικά τα ίδια τα θεμέλια του καντιανισμού, ο έλεγχος του χρήμα-τοπιστωτικού συστήματος, είχε εκ των πραγμάτων καταστεί Ανάφη-κος
Οι ίδιες οι ΗΠΑ, για να χρηματοδοτήσουν τα ελλείμματά τους. είχαν ανάγκη την εισροή κεφαλαίων από την Ιαπωνία και την Γάρ-μανία. Οι δυο αυτές παράλληλες διαδικασίες, οι ευρωαγορές και το έλλειμμα των ΗΠΑ, οδήγησαν στην απορύθμιση του διεθνούς χρω-ματοπιστωτικού συστήματος.
Οι τράπεζες βρέθηκαν με τεράστια ρευστότητα, που οδήγησε αρ-χνκά σε φτηνά δανειστικά επιτόκια τόσο σε ιδιωτικές επιψηφίσεις όσο και σε χώρες και κυβερνήσεις. Οι επιψηφίσεις προσπάθησαν να ξεπεράσουν τον αυξανόμενο ανταγωνισμό καταφεύγοντας σε δα-νεια από τις τράπεζες. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα, στις δεκαετίες του
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
41
1950 και του 1960, μόνο το 25% των εξόδων των επιψηφίσεων χρω-ματοδοτούνταν από τόγες εκτός επιχείρησης. Στα μέσα στης δέκα-ετίας του 1970 έφτασαν το 65%.38 Οι χώρες της ανατολικής Ευρώ-πης (τότε χώρες του κρατικού καπιταλισμού) βρέθηκαν καταρρέω-μίνες Στην Ανατολική Γερμανία το ποσοστό του χρέους ως προς το ΑΕΠ έφτασε το 9,2% στα 1980, της Πολωνίας το 17,7%, της Ρούμι-νίας το 18,4%, της Ουγγαρίας το 20,2%. Α ίδιο έγινε και σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, αλλά και της Ασίας όπως η Νότια Κορέα, οι Φιλιππίνες, η Ινδονησία.
Η άνοδος των επιτοκίων στις ΗΠΑ, όπως και στο σύνολο των ανεπτυγμένων χωρών, οδήγησε στην κρίση του χρέους σε πάγκο-σμια κλίμακα, διότι αύξησε κατακόρυφα την επιβάρυνση του χρέους συός χώρες που δανείστηκαν με φθηνά επιτόκια και έπρεπε να ξι-φλήσουν με ψηλά επιτόκια. Η κατάρρευση των χωρών του κρατικού καπιταλισμού οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτήν τη διαδικασία. «Τον Αύγουστο του 1982, το Μεξικό ήταν η πρώτη χώρα που κοινό-ποίησε την αδυναμία της να εξοφλήσει τα χρέη της, εγκαινιάζοντας έτσι την κρίση του χρέους».39
Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη θεωρία, η διεθνής ελεύθερη δια-κίνηση του χρηματικού κεφαλαίου θα βοηθούσε στην καλύτερη κα-τανομή του κεφαλαίου. Θα επέτρεπε, στα «άφθονα αποθεματικά των ανεπτυγμένων χωρών», να βρουν επενδυτικές διεξόδους στις λίγο-τερο ανεπτυγμένες χώρες, όπου το ποσοστό κέρδους είναι υψηλό-τερο και όπου υπάρχει έλλειψη κεφαλαίου, με αποτέλεσμα να ανά-πτυχθούν οι πιο φτωχές χώρες. Ακόμα θα βοηθούσε στην «διασπορά του κινδύνου». Οι επενδύσεις σε διάφορες χώρες επιτρέπουν, υπό-τίθεται, τη διασπορά των επενδύσεων ώστε η πτώση σε μια αγορά, να αντισταθμίζεται με την άνοδο σε κάποια άλλη. Οι κινήσεις του χρηματικού κεφαλαίου, σύμφωνα με την θεωρία, αποτελούν κάνη-τρο για τις κυβερνήσεις στην εφαρμογή «υγιούς οικονομικής πολίτη-κος. Όταν κεφάλαια φεύγουν από μια χώρα, τότε αυτό σημαίνει ότι η ακολουθούμενη οικονομική πολιτική είναι λανθασμένη και προ-πει να διορθωθεί, ενώ αν εισρέουν στη χώρα κεφάλαια, η χώρα επί-βραβεύεται για τη «σωστή της οικονομική πολιτική». Τέλος, δήμε-ουργούν «συνθήκες παγκόσμιας σταθερότητας», «ισορροπίας» των χρηματικών αγορών.
42 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Ωστόσο τα εμπειρικά δεδομένα δεν επιβεβαιώνουν καθόλου τις παραπάνω θέσεις. Και μόνο το γεγονός Τίτο μεγαλύτερο μέρος των παγκόσμιων χρηματικών κεφαλαίων κατευθύνεται προς τις ΗΠΑ, αποτελεί απόδειξη ότι κάθε άλλο παρά η ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου οδηγεί στην καλύτερη παγκόσμια κατανομή του κόφα-Λάιου Πολύ περισσότερο ότι τα κεφάλαια, δήθεν, κατευθύνονται με βάση «υγιείς οικονομικά» αποτιμήσεις. Οι ΗΠΑ έχουν το μέγα-λύτερο εμπορικό έλλειμμα στην ιστορία του καπιταλισμού (έσοδα-νέμει στο 1,5% του παγκόσμιου προϊόντος(!) στα 2001). Έλλειμμα που μπορεί μεν να χρηματοδοτείται αυτή τη στιγμή από τα ξένα κε-φάλαια που εισρέουν σε αυτές, ωστόσο απειλούν να υπονομεύσουν απότομα τη δύναμη του δολαρίου, αν κάποια στιγμή τα πράγματα δεν πάνε καλά για την οικονομία των ΗΠΑ, με ανυπολόγιστες σανέ-πειες για τις παγκόσμιες συναλλαγματικές ισοτιμίες (και για την πα-γκόσμια οικονομία).
Αυτό είναι κρίσιμο, αν σκεφτεί κανείς ότι οι κινήσεις του διεθνή-ποιημένου κεφαλαίου δείχνουν αγελαία συμπεριφορά. Η Νότια ΚΟ-ρέα είχε μέχρι το 1996 πολύ μικρά κρατικά ελλείμματα, μικρό Ελ-λειμμα τρεχουσών συναλλαγών, χαμηλό πληθωρισμό, μικρή ανήρ-γία και παρ' όλα αυτά στη χρηματιστική κρίση του 1997 όλα αυτά δεν την έσωσαν από την κρίση. Η κρίση ξεκίνησε τον Ιούλη 1997 όταν η Ταϊλάνδη υποτίμησε το νόμισμά της, το Μπατ, πυροδοτώντας ανάλογες υποτιμήσεις σε Μαλαισία, Ινδονησία, Νότια Κορέα. Είχε προηγηθεί οικονομική επιβράδυνση καθώς μειώθηκαν οι ρυθμοί ΑΥ-ξησης των εξαγωγών. Συνολικά οι εξαγωγές της Ανατολικής Ασίας αυξάνονταν με τον εκπληκτικό ρυθμό του 27% το χρόνο τη δέκα-τία του 1970, έπεσαν λίγο πάνω από το 11% στη δεκαετία του 1980, όμως αυξήθηκαν πάλι στο 17% μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Στα 1995 η Ανατολική Ασία συγκέντρωνε το 21% των άμε-σων διεθνών επενδύσεων (53 δισ. δολάρια από σύνολο 254 δισ.)40.
Α πρόβλημα δεν ήταν τόσο η επιβράδυνση των εξαγωγών, όσο η πτώση (λόγω του αυξανόμενου παγκόσμιου ανταγωνισμού) σε αξία μεταφρασμένη σε δολάρια. Έτσι ξεκίνησε μια αντιστροφή της κάνη-σης του διεθνούς κεφαλαίου.
Μια απλή επιβράδυνση έκανε τις ξένες (χρηματικές) επενδύσεις, με δεδομένη την έλλειψη δυνατότητας ελέγχου της ροής τους, να
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
43
αποτραβηχτούν από αυτές τις χώρες, γιατί τα κέρδη δεν ήσαν «τα αναμενόμενα». Ένα σχετικά μικρό πρόβλημα μετατράπηκε σε Τρι-γωνία Οι χώρες της Ανατολικής Ασίας από τη φυγή του κεφαλαίου μπήκαν σε πιστωτική και συναλλαγματική κρίση. Τα χρέη άρχισαν να συσσωρεύονται. Ενώ το 1990 τα ιδιωτικά χρέη στις χώρες αυτές ήταν το 15% του ΑΕΠ, στα 1996 εκτινάχθηκαν στο 35%. Η κρίση τις έπληξε σκληρά με ρυθμούς δεκαετίας του 1930: Οικονομική ανά-πτυξη -13,7% στην Ινδονησία, -7,5% στην Μαλαισία, -10% στην Ταϊλάνδη, -5,8% στην Κορέα.
Η ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου αντί να περιορίζει τις εστί-ες κρίσεις, τις διασπείρει ακόμα περισσότερο. Η κρίση που ξεκινά-σε από την Ταϊλάνδη στα 1997 επεκτάθηκε με αφάνταστη ταχύτητα. Οι καπιταλιστές που είχαν επενδύσει στην Ασία και είχαν απώλειες, προσπάθησαν να «ρετάρουν» πουλώντας μετοχές σε άλλες αναδύω-μενες αγορές, με αποτέλεσμα η κρίση να επεκταθεί στην Ρωσία και στην Λατινική Αμερική.
Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, ότι η φιλελευθεροποίηση των κινήσεων του κεφαλαίου, είναι συνυφασμένη με συνεχείς κρίσεις τα τελευταία χρόνια. Κρίση του χρέους των αναπτυσσόμενων χωρών στα 1980, Μεξικό 1994-95, Ασία 1997-98, Ρωσία 1998, Βραζιλία 1998 Καίσαρ-γεντινή 2002.
Ο «καλός επενδυτής» καθόλου δεν μοιάζει με την εικόνα που πε-ριγράφει η νεοφιλελεύθερη θεωρία, ότι τάχα επενδύει με βάση ποια οικονομία είναι «υγιής» ενώ «τιμωρεί» τις μη υγιείς. Στην πράγμα-κακότητα ο πραγματικά καλός καπιταλιστής είναι αυτός που μπορεί να προβλέψει επιτυχώς «πότε μια χώρα θα υποστεί ένα κύμα αγορών ή πωλήσεων, κύμα που θα το έχουν προκαλέσει άλλοι «επενδυτές» (κερδοσκόποι) και να προσαρμοστεί εγκαίρως.»41.
Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι ως προς το χαρακτήρα της κίνησης του διεθνούς κεφαλαίου:
«Στα 1971 το 90% των διεθνών κινήσεων του χρηματικού κεφαλαίου [τότε υπήρχαν ακόμα έλεγχοι στην κίνησή του] ει-χαν σχέση με την πραγματική οικονομία - εμπόριο ή μακρό-πρόθεσμες επενδύσεις - και το 10% ήταν κερδοσκοπικό. Στη δεκαετία του 1990 τα πράγματα έχουν αντιστραφεί, στα 1995
44 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
περίπου το 95% ήταν κερδοσκοπικό κεφάλαιο, με ημέρωση-ες μετακινήσεις που υπερβαίνουν τα συνολικά συνάλλαγμα-τίκι αποθέματα των επτά ισχυρότερων βιομηχανικών χωρών. πάνω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια την ημέρα, τα περάς-σότερα πολύ βραχυπρόθεσμα: περίπου το 80% τοποθετούνται σε μια χώρα για μια βδομάδα ή και λιγότερο.»42.
Β) Φιλελευθεροποίηση του παγκόσμιου εμπορίου.
Για να κατανοήσουμε τις εξελίξεις στον καπιταλισμό τα χρόνια της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, θα πρέπει να κατανοήσου-με την τροποποίηση του νόμου της αξίας στην παγκόσμια αγορά. Σύμφωνα με τον νόμο της αξίας, η αξία ενός προϊόντος καθορίζεται από τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο παραγωγής του. Καπιταλιστές που παράγουν με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, με μεθόδους παραγωγής πάνω από τον μέσο όρο, χρειάζονται για την παραγωγή ενός προϊόντος χρόνο εργασίας κάτω από τον μέσο κοινωνικά ανά-γκαίο χρόνο παραγωγής. Για παράδειγμα, ας κάνουμε τη φανταστή-κή παραδοχή, ότι για την κατασκευή πλυντηρίων ένα εργοστάσιο σε μια ώρα παραγωγής μπορεί να παράγει δέκα πλυντήρια, ενώ ο μέσος όρος παραγωγής στην συγκεκριμένη βιομηχανία είναι τα έξη πλω-νταριά Στον καπιταλιστή του εργοστασίου με την μεγαλύτερη πα-παραγωγικότητα η κατασκευή του κάθε πλυντηρίου στοιχίζει λιγότερο και πουλώντας στη μέση τιμή αποκομίζει επιπρόσθετο κέρδος, πάνω από την αξία του πλυντηρίου που πουλάει. Αντίστοιχα, οι καπότα-λιστές που παράγουν με το μέσο όρο πουλούν τα προϊόντα τους με λιγότερο κέρδος ενώ κινδυνεύουν σε συνθήκες ανταγωνισμού (από την στιγμή που ο καπιταλιστής με τη μεγαλύτερη παραγωγικοί-τα εργασίας μπορεί να μειώσει την τιμή πώλησης και να εύκολου-θεί να έχει κέρδη) να βρεθούν να παράγουν κάτω του κόστους, να βρεθούν εκτός αγοράς. Τα πλέον παραγωγικά κεφάλαια μπορούν να αποκομίσουν ένα επιπρόσθετο κέρδος, και στον ανταγωνισμό ανά-μεσα σε διάφορες καπιταλιστικές επιψηφίσεις, τα κεφάλαια με ύψη-λότερη παραγωγικότητα εκτοπίζουν τα κεφάλαια με χαμηλότερη. Για να γίνει όμως αυτό, απαιτείται μια ενοποιημένη αγορά εργασίας
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
45
και ένα ενιαίο νόμισμα με το οποίο να προσμετρούνται όλα τα Άμπο-ρεύματα (το γενικό ισοδύναμο).
Στην παγκόσμια αγορά ωστόσο οι συνθήκες είναι διαφορετικές:
«Η εθνική συγκρότηση του κεφαλαίου αντανακλάται σε συγκεκριμένες διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις διάφορε-τικές (εθνικές) σφαίρες κυκλοφορίας, οι οποίες εκφράζονται κατά κύριο λόγο με την ύπαρξη διαφορετικών εθνικών νομή-ασμάτων την απουσία, δηλαδή, ενός κοινού διεθνούς νόμισμα-τος [...] Εδώ, στην παγκόσμια αγορά, η αναπροσαρμογή τάστα-μής του εθνικού νομίσματος λειτουργεί προστατευτικά για τα λιγότερο αναπτυγμένα (εθνικά) κεφάλαια. Οι διεθνής διάκο-ρές στην παραγωγικότητα της εργασίας μπορούν έτσι να ανά-παράγονται, τα πρόσθετα κέρδη, που αποκομίζουν τα περάς-σότερο αναπτυγμένα εθνικά κεφάλαια, εξανεμίζονται. Μέσα από την υποτίμηση του νομίσματος της λιγότερο ανάπτυγμα-νης χώρας μετασχηματίζονται οι «υψηλές» εθνικές τιμές των προϊόντων της σε μέσες (ή και χαμηλές) διεθνής τιμές αγοράς. Αντίστοιχα, οι «χαμηλές» εθνικές τιμές των προϊόντων της πε-ρισσότερο αναπτυγμένης χώρας μετατρέπονται και πάλι, μέσα από την ανατίμηση του εθνικού νομίσματος, σε μέσες διεθνείς τιμές»43. [Η έμφαση, πλάγια γράμματα, στο κείμενο είναι δική μου],
Για παράδειγμα, η Ελλάδα λόγω της χαμηλής ανταγωνιστικοί-τας της, που ανάγεται στη χαμηλή παραγωγικότητα της εξ' αιτίας της μικρότερης τεχνολογικής της ανάπτυξης και του μικρού άσχετη-κά κεφαλαίου της, αντιμετώπιζε χρόνιο εμπορικό έλλειμμα. Ο Μίχα-νισμός που υπήρχε για την αντιμετώπιση της εμπορικής «ανισόρροπο-πόας» ήταν η συνεχής υποτίμηση του νομίσματός της (της δραχμής). Με τον τρόπο αυτό τα ελληνικά προϊόντα, παρ' ότι ήταν «χαίρετε-ρα» των ανεπτυγμένων χωρών, γινόντουσαν πολύ φτηνά στη διεθνή αγορά και μπορούσαν να πωληθούν, ενώ αντίστοιχα οι εισαγωγές γι-νόντουσαν πιο ακριβές, λόγω του υποτίμησης της δραχμής, με από-τέλεσμα την μείωση των εισαγωγών. Α 1989 το ευρώ ανταλλάσσω-ταν προς 179 δρχ., σήμερα (μητάτων εισαγωγή του ευρώ) Αντίλλες-
46 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
εσταί προς 341 δρχ., πράγμα που σημαίνει ότι η δραχμή έχει χάσει το μισό της αξίας της από το 1989. Αντίστοιχα έχει χάσει περίπου το 56% της αξίας της σε σχέση με το δολάριο.
Ωστόσο ο μηχανισμός αυτός δεν κατόρθωσε τελικά να άπορε-ψει την «ανισορροπία» του εμπορικού ελλείμματος, ούτε να βελτίω-σει την ανταγωνιστικότητα των ελλήνων καπιταλιστών. Α έμπορο-κό έλλειμμα ήταν συνεχώς αυξανόμενο, ενώ στην τελευταία δέκα-τία διπλασιάστηκε.
Η λύση στο πρόβλημα που επιλέχθηκε από την άρχουσα τάξη της Ελλάδας, που βεβαίως ανήκει στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες. αλλά το ίδιο έγινε και από το σύνολο σχεδόν των χωρών, «υπαντά-πτυκτών» και αναπτυσσομένων, ήταν η παραπέρα σύνδεση με το διεθνές κεφάλαιο, για να τραβηχτούν κεφάλαια μέσω χρηματιστή-ρίου, αποκρατικοποιήσεων και κρατικών ομολόγων. Αναμφισβήτητη-τα η επιλογή δεν ήταν «ελεύθερη». Επιβλήθηκε και από τις αλλαγές λόγω της διεθνοποίησης του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου, Καίτης γενικότερης Συναίνεσης της Ουάσιγκτον. Σε κάθε περίπτωση, οι αρ-χουσες τάξεις των χωρών αυτών περίμεναν ότι το άνοιγμα στο δύε-θνή ανταγωνισμό, θα εκσυγχρόνιζε την βιομηχανία τους, θα οδηγού-σε σε συγκεντροποίηση σε μεγάλες παραγωγικές μονάδες, που θα μπορούσαν να «σταθούν» στο διεθνές επίπεδο. Ο βασικός μηχανί-σμός που χρησιμοποιήθηκε, ήταν η πρόσδεση των νομισμάτων τους σε ένα ισχυρό νόμισμα (συνήθως το δολάριο) ή και με την καταργεί-ση των εθνικών τους νομισμάτων, όπως στην περίπτωση της Έλλη-δας στο ΕΡΕ.
Ωστόσο για να λειτουργήσει αυτή η λύση, προϋπόθεση είναι να οδηγήσει σε μαζικές επενδύσεις στην παραγωγική δομή και σε δρα-στική βελτίωση της παραγωγικότητας. Πράγμα που είναι πολύ ραμφί-βολο σε συνθήκες παγκόσμιας αστάθειας στην οικονομία. Εάν αυτό δεν συμβεί, τότε τα πράγματα γίνονται χειρότερα. Η πρόσδεση σε ισχυρά νομίσματα, κάνει ουσιαστικά τα προϊόντα μιας χώρας Άκρι-βότερα στη διεθνή αγορά και τις εισαγωγές φθηνότερες. Αυτό Άκρι-βώς συνέβη και στην Αργεντινή. Ενώ το 1990 η Αργεντινή, πριν να «δέσει» το νόμισμά της στο δολάριο, είχε πλεόνασμα σχεδόν 8 δισ. δολάρια, το 1998 είχε έλλειμμα περίπου 9 δισ. δολάρια, λόγω της πολλαπλάσιας αύξησης των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές44.
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
47
Η πρόσδεση σε ισχυρό νόμισμα, το ότι παύει να υπάρχει το προ-στατευτικό μαξιλαράκι μιας υποτίμησης, φέρνει δυο βασικά όποτε-αλέσματα
Α) Δημιουργεί συνθήκες άγριου ανταγωνισμού για την χώρα με την χαμηλότερη παραγωγικότητα:
«Στις αρχές του 2000 καθορίζεται νέα κεντρική ισοτιμία στις 340,75 δρχ./ευρώ που έμελλε να είναι η τελική ισοτιμία «κλειδώματος» της δραχμής με το ευρώ. Η νέα ανατιμημένη ισοτιμία της δραχμής ήταν ξανά ένα μπόνους προς τους κατή-χους ομολόγων του ελληνικού Δημοσίου (ιδιαίτερα ξένες Τρι-πεζες και funds) αφού ρευστοποιώντας τα ομόλογά τους και μετατρέποντας τις δραχμές σε ευρώ θα επωφελούνταν του Πο-σοστού της ανατίμησης.
Α σημαντικότερο όμως είναι άλλο: Η ισοτιμία μητάτο-πής της δραχμής δεν αντιστοιχεί στην πραγματική της δόνα-μη, είναι πάνω από την πραγματική της αξία. Αυτό σημαίνει ότι για όλες τις εγχώριες αξίες το ευρώ ενσωματώνει μια ανά-τίμηση, δηλαδή ένα μόνιμο ανταγωνιστικό μειονέκτημα. Η Ελλάδα «αγκιστρώθηκε» στο ευρώ με τρόπο που την εκθέτει ακόμα πιο βίαια στον ευρωπαϊκό ανταγωνισμό»45.
Η διαδικασία αυτή, σε παγκόσμιο επίπεδο, έφερε ένα διπλό από-τέλεσα
«Με την επιβολή δύσκαμπτων ισοτιμιών και τη διεθνή κι-νητικότητα κεφαλαίων, πραγματοποιήθηκε πρωτοφανής με-ταφορά παγκόσμιου πλούτου από τις περιφέρειες προς το και-ντρο του παγκόσμιου συστήματος».46
Από την άλλη, μετέτρεψε τις ΗΠΑ (λόγω των μέχρι πρόσφατα υψηλών επιτοκίων και της μειούμενης διεθνώς ανταγωνιστικότητάς τους) στο μεγαλύτερο «υποδοχέα» ξένου κεφαλαίου, τη χώρα με το μεγαλύτερο χρέος. Α παγκόσμιο χρέος σήμερα κίναιδους 8,5 τρις. δολάρια, εκ των οποίων το 70% ή 6 τρις. οφείλονται από τις ΗΠΑ.47
Αυτό έδωσε σίγουρα «ανάσες» στην αμερικανική οικονομία,
48 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ωστόσο ταυτόχρονα δημιουργεί τεράστιες ανισορροπίες στην πα-γκόσμια οικονομία. Α αποτέλεσμα ήταν χώρες με τεράστια ήξετε-ρικά χρέη, που βρίσκονται μονίμως προ του κινδύνου πτώχευσης. όπως η Αργεντινή ή η Τουρκία. Και από την άλλη, μια αμερικανή-κή οικονομία που της «απαγορεύεται» να αποτύχει. Γιατί αν από-τύχει, τότε οι συνέπειες για τον παγκόσμιο καπιταλισμό, και μόνο λόγω του εξωφρενικού της χρέους, θα είναι εντελώς καταστροφή-καις Αλλά βεβαίως, η αποτυχία, δηλαδή ύφεση και οικονομική ΚΡΙ-ση, κάθε άλλο παρά μπορούν να «απαγορευτούν» στον καπιταλισμό.
Β) Άγρια εκμετάλλευση των εργαζομένων της χώρας με τη χαμοί-λότερη παραγωγικότητα. Ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουν πλω-ον «ανταγωνιστικό» πλεονέκτημα οι καπιταλιστές με τη χαμηλώστε-ρη παραγωγικότητα, είναι η παραπέρα συμπίεση των μισθών των Ερ-γαζωμένων Αυτός είναι ο λόγος που είναι τελείως παραμύθι η «σι-κλήση» του βιοτικού επιπέδου Ελλάδας και δυτικής Ευρώ7ΐης, την οποία επαγγέλλονται οι ελληνικές κυβερνήσεις. Οι έλληνες άργαζα-μενοι βιώνουν συνεχή επιδείνωση του βιοτικού τους επιπέδου, Πράγα-μα που θα συνεχιστεί και στα επόμενα χρόνια, γιατί οι χαμηλοί μι-σθοί είναι πλέον ο μόνος τρόπος για να μπορούν να είναι τα Έλληνα-κά προϊόντα ανταγωνιστικά (φθηνότερα) στη διεθνή αγορά.
Βέβαια, σοφότερα είναι τα πράγματα για τους εργαζόμενους της χώρας όπου το όλο εγχείρημα απέτυχε παταγωδώς, όπως στην περί-πτωση της Αργεντινής.
Γ) Προς μια νέα (τρίτη) Βιομηχανική Επανάσταση;
Α «μεταπολεμικό θαύμα» της καπιταλιστικής οικονομίας (1950 μέχρι περίπου τα μέσα της δεκαετίας του 1970) στηρίχθηκε στην εφαρμογή του φορτικού μοντέλου παραγωγής στα εργοστάσια και στην εφαρμογή της καντιανής πολιτικής από την πλευρά του Κρο-τους. Α φορτικό μοντέλο έφερε την επιστημονική οργάνωση της εργασίας μέσα στα εργοστάσια, την εντατική εκμετάλλευση της Ερ-γατικής δύναμης, τη δημιουργία αλυσίδας παραγωγής όπου σε κάθε τμήμα της παραγωγικής διαδικασίας οι εργάτες έκαναν μια επάνω-λαμβανόμενη εργασία με ρυθμό που επέτρεπε την μαζική παραγωγή.
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
49
Η μαζική παραγωγή έριχνε διαρκώς τις τιμές των προϊόντων, ενώ οι άνοδος των εργατικών μισθών διατηρούσε αυξανόμενη την ζήτηση. που με την σειρά της ανατροφοδοτούσε την παραγωγή. Η συλώ-γνκότητα της εργασίας μέσα στα εργοστάσια έφερε σαν αποτέλεσμα τον «συλλογικό εργάτη», μαζικοποίησε και δυνάμωσε τα εργατικά συνδικάτα. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η σοσιαλδημοκρατική πολιτική «πάντρεψε» τον κρατικό καντιανισμό με τη συνδικαλιστή-κή γραφειοκρατία, δημιουργώντας μια μακροχρόνια παράδοση Κάι-νωνικής συναίνεσης (όχι βέβαια χωρίς αντιφάσεις και συγκρούσεις). Η έκρηξη της νέας τεχνολογίας στη δεκαετία του 1990 (ειδικότ.-ρα της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών) έκανε πολλούς να μιλούν για την Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση, και το ξεπέρασμα του φορτικού μοντέλου. Κατά τον Νίκο Κότσια:
«Όπως κάθε νέος τρόπος παραγωγής (είτε με την ευρετή-ρη έννοια, δηλαδή του κοινωνικού μετασχηματισμού, είτε με τη χρησιμοποιούμενη εδώ στενή τεχνολογική έννοια) έτσι και το μεταφορικό μοντέλο απαιτεί προσαρμογή των εργασία-κών σχέσεων σ' αυτό [...] Α μεταφορικό μοντέλο στήριζε-ται σε ευέλικτες μορφές εργασιακών σχέσεων, σε υπόσκαψα του συλλογικού εργάτη, στην τάση μετακίνησης του τόπου εργασίας από το εργοστάσιο στο σπίτι ή σε άλλους χώρους ατομικής μόνωσης από τους υπόλοιπους μισθωτούς [...] Ταυ-τόχρονα [ο νέος τεχνολογικός τρόπος παραγωγής], δυναμό-νιε βέβαια σχετικά και μόνο, τη θέση των υψηλά ειδίκευε-νων εργατών, ενώ γενικότερα αναβαθμίζει το ρόλο της πνέει-ματικής εργασίας έναντι της χειρωνακτικής».48
Α πρόβλημα σε αυτού του τύπου την προβληματική είναι ότι πάει στα άκρα τάσεις που βρίσκονται, το πολύ, σε πολύ πρωτογενές επίπεδο. Με αυτό τον τρόπο, το τι πραγματικά σημαίνει η «νέα τε-αναλογία στο σύγχρονο κόσμο, εξαντλείται σε «προφητείες, μελό-ντολογίες και παραμύθια».49
Η ανάπτυξη του Internet, και γενικότερα της ψηφιακής οίκον-μίας, είναι μεν εντυπωσιακή τα τελευταία χρόνια, όμως η επίπτωση του κλάδου αυτού στη συνολική αμερικανική οικονομία δεν υπέρ-
50 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
βαίνει σε καμιά περίπτωση το 3%, τόσο από πλευράς κεφαλαίων και προϊόντων όσο και από πλευράς απασχόλησης.50 Η παραγωγικοί-τα της εργασίας στην Αμερική εξελισσόταν με μέσο ετήσιο ρυθμό 3,5% συός δεκαετίες 1960 και 1970, ενώ κατά τη δεκαετία του 1990, της υποτιθέμενης ψηφιακής μεταλλαγής κατήλθε στο 2,5%.51 Αν οι ΗΠΑ ήταν επικεφαλής μιας πραγματικής Τρίτης Βιομηχανικής Έπα-ανάστασης θα είχαν τεράστια πλεονεκτήματα απέναντι στους αντί-γωνιστές τους, όπως η Βρετανία στην πρώτη βιομηχανική επάνω-στάση στα τέλη του 18™ αιώνα. Αυτό όμως δεν συμβαίνει, οι ΗΠΑ σήμερα έχουν ένα ταράσω εμπορικό έλλειμμα και έχουν μητάτα-πεί στη χώρα με το μεγαλύτερο εξωτερικό χρέος του πλανήτη (οι ΗΠΑ πρέπει να δανείζονται ημερήσια το ποσό περίπου του 1,2 δύσε-κατομμυρίων δολαρίων για να διατηρηθεί το σημερινό επίπεδο κα-ανάλωσης.52
Η ανάκαμψη της οικονομίας των ΗΠΑ δεν ήταν το αποτέλεσμα μιας Τρίτης Βιομηχανικής Επανάστασης ή του εντελώς φαντασία-κού «μεταφορικού μοντέλου», αλλά α) της ανάκαμψης της βίωμα-χανικής παραγωγής εν γένει, μέσω της εισαγωγής νέας τεχνολογίας στις «παλιές βιομηχανίες», β) της συγκεντροποίησης του κεφαλαίου με το να τεθούν εκτός αγοράς οι λιγότερο αποδοτικές επιψηφίσεις, και γ) της συμπίεσης του εργατικού κόστους, δηλαδή του ξέουμε-σματος της εργατικής τάξης:
«... η μαζική εισαγωγή των νέων τεχνολογιών στην παρά-γωγή έχει ως προαπαιτούμενο την επιτάχυνση της συσσώρευε-σης παγίου κεφαλαίου, καθώς η μεταφορά των εν λόγω τε-χνολογιών μέσα στις εργασιακές διαδικασίες πραγματοποιεί-ται μέσω της μαζικής εισαγωγής και χρήσης νέων μηχανών. Όμως για να γίνει δυνατή μια τέτοια επιτάχυνση της σείσω-ρεύσης πρέπει να επιτευχθεί καταρχήν μια άνοδος του ποσό-στού κέρδους. Αυτή η άνοδος της κερδοφορίας εξασφαλίζεται καταρχήν μέσω της εκκαθάρισης και του ανορθολογισμού του συστήματος, με άλλα λόγια [...] καταστρέφεται ένα μέρος του κεφαλαίου ως μη επαρκώς αποδοτικό, αλλάζει ο ταξικός συ-σχετισμός δυνάμεων, μειώνεται η συμμετοχή των μισθών στο προϊόν, αυξάνεται δηλαδή το ποσοστό υπεραξίας ως αποτελώ-
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
51
σμα μιας ιστορικής ήττας και μιας εξατομίκευσης της εργάτη-κής τάξης».53
Α φορτικό μοντέλο ζει και βασιλεύει σε αναπτυγμένες, ανά-πτυσσόμενες και χώρες του Τρίτου Κόσμου, σε όλες τις (καπιταλί-στέκα) επιτυχημένες βιομηχανίες:
«Παρά τις υποθέσεις περί «μεταβιομηχανικής εποχής», η επεξεργασία του μετάλλου παραμένει μονότονα ο πυρήνας της παγκόσμιας βιομηχανικής παραγωγής, αυτοκινήτων, χα-λίβα ηλεκτρονικών και ηλεκτρονικών υπολογιστών, έργα-βιομηχανιών αεροπλάνων, πλοίων και άλλων [...] οι μισές από τις πεντακόσιες μεγαλύτερες εταιρείες του κόσμου επί-κεντρώνουν το ενδιαφέρον τους σ' αυτά τα είδη βιομήχανο-κής παραγωγής».54
Ενώ είναι γεννά σωστό, ότι οι νέες τεχνολογίες αναβαθμίζουν τους περισσότερο ειδικευμένους και έτσι δημιουργούν αντιθέσεις ανάμεσα σε ειδικευμένους και ανειδίκευτους εργαζόμενους (αντίθεε-σόι που βέβαια τις εκτρέφει και τις προβάλλει το σύστημα, με άλλα λόγια, κάθε άλλο παρά αντικειμενικές είναι), παρ' όλα αυτά η ενικό-να δεν είναι μονοσήμαντη. Η ραγδαία ανάπτυξη (και αλλαγή) των τεχνολογιών ταυτόχρονα σημαίνει ότι εργαζόμενοι που μέχρι προ-σφατα εθεωρούντο ειδικευμένοι, σε ελάχιστο χρονικό διάστημα με-τατρέπονται σε «εργάτη μάζα». Καλοπληρωμένες δουλειές του σι-μέρα με (σχετικά) λίγους ειδικευμένους, γρήγορα μετατρέπονται σε χαμηλόμισθες και με υπερπροσφορά εργασίας. Ακόμα και «οι ΕΚΑ-τομμυριούχοι της Microsoft» που δούλευαν στο σπίτι τους, «σε χω-ρους ατομικής μόνωσης από τους υπόλοιπους μισθωτούς», και πλω-ρωνόντουσαν με μετοχές, μετατρέπονται σε άνεργους σε μια στιλ-μή και χωρίς εκατομμύρια μετά την καταβαράθρωση του NASDAQ.
Επί πλέον, η εισαγωγή νέων τεχνολογιών αυξάνει τον αντίγονο-σμό ανάμεσα στα κεφάλαια, οξύνοντας την κρίση υπερπαραγωγής. ενώ ταυτόχρονα βαθαίνει η ανισότητα βορρά - νότου:
«Α 1995 ο αριθμός των προσωπικών υπολογιστών που
52 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
χρησιμοποιούνταν σε όλο τον κόσμο ανερχόταν σε 180 ΕΚΑ-τομμύρια περίπου, επί συνόλου έξι δισεκατομμυρίων κατή-κων του πλανήτη. Η δυνατότητα πρόσβασης στο Internet πε-ριοριζόταν μόλις στο 3%. Α 1995 μόνο ένας μικρός αριθ.-μός πλουσίων χωρών, που αντιπροσώπευαν περίπου το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού, κατείχε τα 3/4 περίπου των ΚΥ-ριων τηλεφωνικών γραμμών, χωρίς τις οποίες είναι αδύνατη η πρόσβαση στο Internet. Πάνω από το μισό του πλανήτη δεν είχε ποτέ χρησιμοποιήσει τηλέφωνο: σε 47 χώρες δεν υπήρχε καμιά γραμμή για εκατό κατοίκους. Σε ολόκληρη την Μαϊ-ρη Αφρική υπάρχουν λιγότερες τηλεφωνικές γραμμές απ' ότι στην πόλη του Τόκιο ή στο νησί του Μανχάταν της Νέας Έαρ-κης...».55
Κρατική παρέμβαση: Όταν οι νόμοι της αγοράς είναι καλοί για τους... άλλους!
Ακόμα και στην εποχή του κλασσικού φιλελευθερισμού η κρατά-κή παρέμβαση ήταν κρίσιμης σημασίας. Α φιλελεύθερο δόγμα, ότι τα πάντα πρέπει να τα ορίζει το «αόρατο χέρι της αγοράς», η προ-σφορά και η ζήτηση, ήταν πάντα... ανόθευτο στα χαρτιά! Η Βρεττό-νία στράφηκε προς το φιλελευθερισμό στα 1846, μετά από 150 χρω-νια προστατευτισμού. Όμως η στροφή προς το φιλελευθερισμό είχε όρια - το φιλελεύθερο δόγμα ήταν πάντα ιερό αλλά για τους... Αλ-λύεις To 40% της Βρετανικής υφαντουργίας πήγαιναν στην Ινδία. τότε αποικία της και άρα προστατευόμενη δική της αγορά, ενώ τα περισσότερα βιομηχανικά της προϊόντα έβρισκαν παρόμοια διέξοδο. Όταν η Ιαπωνία έγινε αρκετά ισχυρός ανταγωνιστής, τότε η Βρεττό-νία απλά άλλαξε τους κανόνες: η αυτοκρατορία έκλεισε τις πόρτες της στα ιαπωνικά προϊόντα.
Οι ΗΠΑ αναπτύχθηκαν στο βιομηχανικό γίγαντα που είναι Σάμε-ρα από τα μέσα του 19™ αιώνα, τόσο με κρατικά προστατευτικά με-τρα (π.χ. στο Βρετανικό ατσάλι επιβλήθηκαν απαγορευτικοί δασμοί) αλλά και με την ανάπτυξη γιγάντιων επιχειρήσεων που διευθύνω-νταν από ένα διευθυντικό στρώμα με αυστηρές ιεραρχήσεις και προ-
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
53
γραμματόσημο. Κρατικός παρεμβατισμός και ισχυρές επιψηφίσεις για να προστατευθούν από τις ανεξέλεγκτες «δυνάμεις της αγοράς», από τον ίδιο τον «ελεύθερο ανταγωνισμό», αυτό ήταν το μυστικό της επί-τυχίας του καπιταλισμού συός ΗΠΑ:
«Σε αντίθεση με τις μικρές, κάθετα εξειδικευμένες, ίδιο-κτησιακές φίρμες που χαρακτήριζαν τη βρετανική οικονομική ηγεμονία, το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των ΗΠΑπροερχό-τον από τις διευθυντικές επιψηφίσεις οι οποίες διέθεταν Πωλ-λές και γεωγραφικά διάσπαρτες εγκαταστάσεις και γραφεία και ενσωμάτωναν διάφορες, κάθετα συνδεόμενες μεταξύ τους επιχειρήσεις [...] Η διόγκωση των διευθυντικών επιψηφίσεων δημιούργησε όμως και μια μεγάλη ανάγκη για εξειδικευμένο επιτελικό προσωπικό. Έτσι, χρηματοδοτήσεις μεγάλης κλίμα-κας από επιχειρηματικά και δημόσια κεφάλαια μεταμόρφωσα-σαν το εκπαιδευτικό σύστημα για να μπορέσει να ανταποκριτή-θεί στη ζήτηση για «οργανωτικούς άντρες» (και αρκετά αρ-γότερα για «οργανωτικές γυναίκες») [...] Εκτός από τον από-φασιστικό της ρόλο στην επέκταση της ανώτερης εκπαίδευε-σης, η αμερικανική κυβέρνηση μπόρεσε να παράσχει και μια δασμολογική προστασία στη βιομηχανία. Αλλά αυτό που ση-μάδεψε την άνοδο του διευθυντικού καπιταλισμού των ΗΠΑ ήταν η άνοδος του σχεδιασμένου συντονισμού μέσα, από, και για τον ιδιωτικό τομέα της οικονομίας. Ως τις πρώτες δέκα-τίες του 20™ αιώνα, ο διευθυντικός καπιταλισμός και ο σχέδια-ασμένος συντονισμός είχαν αντικαταστήσει τον ιδιοκτησιακό καπιταλισμό και τον αγοραίο συντονισμό ως κυρίαρχοι παρά-γοντες οικονομικής ανάπτυξης»56.
Αντίστοιχη ήταν και η ανάδειξη της Ιαπωνίας σαν οικονομικής υπερδύναμης:
«Η βάση της ιαπωνικής επιτυχίας συός τελευταίες δεκαετή-ες όχι μόνο δεν ήταν στροφή προς τον αγοραίο συντονισμό. αλλά η ακόμα μεγαλύτερη ανάπτυξη εκείνων των θεσμών δη-ευθυντικού καπιταλισμού που είχαν στηρίξει το διεθνές αντί-
54 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
αγωνιστικό πλεονέκτημα των ΗΠΑ στις έξη πρώτες δεκαετή-ες του αιώνα. Μέσα στο σύστημα των επιχειρηματικών ωμά-δων της Ιαπωνίας, ο σχεδιασμένος συντονισμός καλύπτει ον-μικά ανεξάρτητες μεταξύ τους επιψηφίσεις, εξασφαλίζοντας τον συνασπισμό των δραστηριοτήτων τους για την επιδίωξη κοινών στόχων. Στο εσωτερικό της ηγεμονεύουσας ιαπωνικής επιχείρησης, ο σχεδιασμένος συντονισμός επεκτείνεται ως τα κατώτερα επίπεδα της οργανωτικής ιεραρχίας, συμπεριλάβε-βάνοντας στα μέλη της επιχειρηματικής οργάνωσης και αν-δρες εργάτες παραγωγής, για να εξασφαλίσει ότι οι δράστη-ριότητες στο επίπεδο των βιομηχανοστασίων προωθούν τους στόχους της οργάνωσης.
Α κράτος στην Ιαπωνία έπαιξε σημαντικότερο ρόλο στην εξασφάλιση της εγχώριας αγοράς για τις ιαπωνικές επιχειρώ-σεις απ' ότι στις ΗΠΑ. Επηρεάζοντας την κατανομή του εις-δέματος την οργάνωση της βιομηχανίας, τη διαθεσιμότητα της χρηματοδότησης, την κατάρτιση της εργασίας, ακόμα και τα πρότυπα της καταναλωτικής ζήτησης, η ιαπωνική κυβερνά-ση προχώρησε πολύ περισσότερο στη δημιουργία συνθηκών τόνωσης της οικονομικής ανάπτυξης»57.
Την ίδια αδιάρρηκτη σχέση ανάμεσα στο κράτος και τους καπότα-λιστές βρίσκουμε και στην περίπτωση της Γερμανίας:
«... το οικονομικό θαύμα της Δυτικής Γερμανίας ως μιας αγοράς που, στην πραγματικότητα, ήταν άλυτα δεμένη με το κράτος. Οι επιχορηγήσεις και τα φορολογικά κίνητρα, ο μέγα-λος δημόσιος τομέας, η σημαντική ενίσχυση της έρευνας από το κράτος, ο καθοριστικός ρόλος του κράτους στην έπαγε-ματική εκπαίδευση, η παροχή εξαγωγικών πιστώσεων, υ7τήρ-ξαν τα στοιχεία που συντόνισαν την εθνική οικονομική πολι-τική».58
Κεντρικό ρόλο στην Γερμανία έπαιξε η Ομοσπονδιακή Τράπεζα:
«Η Ντούτσε Μπανκ κατέχει άμεσα το 10% ή και περισσό-
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
55
Τύρο από τις μετοχές 70 ασαφειών: το 28% της μεγαλύτερης γερμανικής εταιρείας, της Ντίλερ Μπεζ. Α 10% της μέγα-λύτερης αντασφαλίστηκες εταιρείας της Ευρώπης, της Μού-ννχ Ροΐ. Α 25% της μεγαλύτερης αλυσίδας πολυκατάστημα-των στην Ευρώπη, της Κάρλσταντ. Α 30% της μεγάλυνε-ρης γερμανικής κατασκευαστικής ταφείς, της Φιλντ Χίλ-τσμαν»59.
Α μοντέλο της κρατικά (και αυταρχικά) διευρυνόμενης οίκον-μίας, το ακολούθησαν επαυξημένο οι χώρες της Ανατολικής Ασίας και με αυτό τον τρόπο μετατράπηκαν σε «Τίγρης της Ασίας»:
«Η οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών στην νοτιοανατολική Ασία στηρίχθηκε πάνω σε ένα πολυπληθές και φθηνό εργατικό δυναμικό, σε ένα ισχυρό κρατικό πρόγραμμα-τισμό και παρεμβατισμό. Α κράτος στην περιοχή ήταν ταυτό-χρονα αναπτυξιακό και κατασταλτικό. Συνδύαζε μια μακρό-χρόνια βιομηχανική πολιτική με ένα αντιδημοκρατικό τρόπο διακυβέρνησης» ω
Από τους πρώτους διδάξαντες το νεοφιλελευθερισμό ήταν ο Ροΐ-γκαν και η κυβέρνησή του:
«Ήταν μαέστροι στο να εξυμνούν τα καλά της αγοράς στους φτωχούς την ίδια στιγμή που υπερηφανεύονταν προς τους επιχειρηματίες ότι ο Ρέιγκαν είχε «προσφέρει στην ιβ-ομηχανία των ΗΠΑ προστασία από εισαγωγές περισσότερο από οποιονδήποτε προκάτοχό του τα τελευταία πενήντα χρω-νια» - πράγμα που ήταν μετριοφροσύνη. Είχε ξεπεράσει όλους μαζί τους προκατόχους του, καθώς είχε «ηγηθεί της μεγάλυνε-ρης στροφής προς τον προστατευτισμό από την δεκαετία του 1930», σύμφωνα με το Foreign Affairs σε επισκόπηση της δε-καετίαςτου 1980»61.
Τουλάχιστον είκοσι επιχειρήσεις του Fortune 100 (που είναι και οι μεγαλύτερες στον κόσμο) στα 1993 δεν θα είχαν επιβιώσει χωρίς
56 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
κυβερνητική στήριξη - δηλαδή, την ίδια ώρα που περικόπτονται Κάι-νωνικές δαπάνες, οι κυβερνήσεις βρίσκουν δισ. δολάρια για να πε-ρισώσουν τους καπιταλιστές που οι «δυνάμεις της αγοράς» πάνε να τους οδηγήσουν σε χρεοκοπία. Ένα από τα βασικά ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ήταν η καταγγελία των δημοσίων ελλειμμάτων, του «σπάταλου κράτους». που ήταν υποτίθεται το αποτέλεσμα της ανικανότητας του κράτους να «επιτελέσει αποτελεσματικό οικονομικό ρόλο» υποκύπτοντας συός πιέσεις των «συντεχνιών», δηλαδή του οργανωμένου εργάτη-κού κινήματος. Ωστόσο ο νεοφιλελευθερισμός, με την πολιτική της άνευ όρων στήριξης του μεγάλου κεφαλαίου, συσσώρευσε ελεώ-ματα που σήμερα καλούνται οι εργαζόμενοι μέσω της φορολογίας να καλύψουν. Α δημόσιο χρέος των ΗΠΑ σαν ποσοστό του ΑΕΠ. από 37,2% το 1981 εκτινάχθηκε στο 50,9% το 1990, της Ιαπωνίας από 57,1% στο 63,8%, της Γαλλίας από 36,4% στο 46,9%. Συνολικά όλων των χωρών του ΟΟΣΑ από 45,2% στο 56,7%62.
Η κρατική παρέμβαση ποτέ δεν σταμάτησε να υπάρχει στην οι-κονομά Σήμερα, παρά τα ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού, το κράτος συνεχίζει να επιτελεί κρίσιμο οικονομικό ρόλο. Οι συ-νολικές κρατικές δαπάνες συνεχίζουν να αυξάνουν δεκαετία τη δε-καείτε To νεοφιλελεύθερο κράτος απεδείχθη περισσότερο «σπάτα-λο» απ' ότι της εποχής της «μικτής οικονομίας». Ενώ για τις ΗΠΑ, και για την περίοδο 1960-67, οι συνολικές κρατικές δαπάνες ως Πο-σοστό επί τοις εκατό του ΑΕΠ ήσαν 28,3%, το 1990-1996 έφτασαν το 35%. Για την Ιαπωνία τα αντίστοιχα νούμερα εκτινάχτηκαν από 18,7% στα 33,5%. Για την ΕΕ από 33,9% στα 42%. Όπως γράφει ο Κ. Βερόπουλος:
«Α κράτος παρεμβαίνει ίσως λιγότερο στο οικονομικό παιχνίδι, αλλά ρυθμίζει περισσότερο απ' όσο πριν το θεσμικό πλαίσιο απέναντι στην επιδείνωση των ανισορροπιών και των σύγχρονων δυσλειτουργιών.»63.
Μπορεί πράγματι ο νεοφιλελευθερισμός να έχει μειώσει τον άμεσο οικονομικό παρεμβατισμό των κρατών, ωστόσο η κρατική παρέμβω-ση παραμένει κρίσιμης σημασίας για τους καπιταλιστές της κάθε χω-
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός 5 7
Ρας, και για τις πολυεθνικές της, μόνο που παίρνει κάπως διαφέρετε-κή μορφή από την παλιότερη άμεση παρέμβαση (κρατικοποιήσεις). Α κράτος παρεμβαίνει μέσω του ελέγχου του τραπεζικού επιτοκίου από την Κεντρική Τράπεζα και τον έλεγχο της προσφοράς χρήματος. Παρεμβαίνει ακόμα, στην κρίσιμη στιγμή, όταν η οικονομία βρίσκε-ται σε κίνδυνο να βυθιστεί στην ύφεση και την κρίση σαν ο «Δανή-στης της τελευταίας στιγμής». Ήταν η αμερικανική Κεντρική Τρι-πεζα (Α) που παρενέβη στην κρίση του 1998 (την κρίση που ξε-κίνησε από τις χώρες της Ανατολικής Ασίας) ρίχνοντας εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια στην αμερικανική οικονομία, διασώζοντας επιψηφίσεις και μειώνοντας τα επιτόκια, καθιστώντας έτσι το χρω-μα φτηνό για τους καπιταλιστές για να μπορέσουν να ξεπεράσουν τα άμεσα προβλήματα ρευστότητας που είχαν.
Ταυτόχρονα, επιψηφίσεις και πολυεθνικές λαμβάνουν από τα κράτη τους τεράστια ποσά σε άμεσες επιδοτήσεις, φοροελαφρύν-σεις, κυβερνητικά επιδοτούμενα προγράμματα έρευνας και άνιπτη-ξης αλλά και άμεσα μέτρα προστατευτισμού. Η General Motors έλα-βε μεταξύ 1990-1994 111 δισ. δολάρια σε κυβερνητικές επιδοτήσεις τεχνολογικών βελτιώσεων, ενώ η IBM 58 δισ. δολάρια.64
«Α η Ευρώπη και η Ιαπωνία πιστεύουν πως η κυβερνά-ση μπορεί να παίξει κάποιο ρόλο στην οικονομική άνιπτη-ξη. Α έκφραση της πανευρωπαϊκής στρατηγικής αποτελεί η Ζορμπάς Άναστρης, μια ταφεί που κατασκευάζει πολίτη-κά αεροσκάφη και ανήκει στη βρετανική, τη γαλλική, τη γάρ-μανική καυτών ισπανική κυβέρνηση [...] η ΑίρμπαςΊνταστρις απαντούσε κρατικές επενδύσεις ύψους 26 δισ. δολαρίων, κα-θώς και μια εξασφαλισμένη αγορά με την μορφή κρατικών αερογραμμών, προκειμένου να είναι επιτυχής. Α 1986 κατά-σκευάστηκαν μόνο 28 αεροσκάφη, ενώ το 1993 200. Α μερί-διο αγοράς της Μακ Ντύνε Ντάγκλας μειώθηκε από 30% σε 15% [...] Στο συγκεκριμένο κλάδο ένα μεγαλύτερο ευρωπαϊκό μερίδιο μπορεί να σημαίνει μικρότερο μερίδιο αγοράς για την Μπόινγκ και θάνατο για την Μακ Ντύνε Ντάγκλας [...] Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δαπανούν από 1,75% (Μεγάλη Βρω-Τάνια μέχρι 5,5% (Ιταλία) του ΑΕΠ για να βοηθήσουν τις ιβ-
5 8 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
αμηχανίες τους»65.
Είναι ακριβώς αυτή η λειτουργία του κράτους που επέτρεψε στην Ιαπωνία, παρά τη σχεδόν συνεχή οικονομική ύφεση για δέκα χρόνια. και παρά το γκρέμισμα του ΝΙΚΕΙ από τις 37.000 μονάδες μέχρι και κάτω από τις 10.000 μονάδες, να μη βυθιστεί σε βαθιά κρίση του ει-δους του 1930. Κατά τον Chris Harman:
«Υπάρχει λόγος μεταξύ της παρατεταμένης φύσης της πα-ρούσας φάσης της κρίσης και τη σχετική έλλειψη βάθους συ-γκριτικά με την κρίση στη δεκαετία του 1930. Οποιεσδήποτε και αν είναι οι ιδεολογικές εμμονές των κυβερνήσεων, οι ΚΥ-βερνήσεις έχουν παρέμβει για να εμποδίσουν μια βιομηχανική και χρηματιστική κατάρρευση να προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά στις πιο κερδοφόρες επιψηφίσεις. Και έχουν παρακινά-σει τις τράπεζες να κάνουν το ίδιο όταν πρόβαλε η πιθανού-τα να καταρρεύσουν ολόκληρα κράτη»66.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου