tag:blogger.com,1999:blog-16827853437401138322012-02-15T22:36:03.687-08:00Believe44http://www.blogger.com/profile/11176801853370013547noreply@blogger.comBlogger351100tag:blogger.com,1999:blog-1682785343740113832.post-28813447840751094472011-07-16T09:23:00.000-07:002011-07-16T09:27:54.038-07:001ο μερος: <a href="http://booksgreek.blogspot.com/2011/07/blog-post.html">http://booksgreek.blogspot.com/2011/07/blog-post.html</a><div><br /><div>Υπό μια έννοια (μιλώντας κάπως σχηματικά) το κράτος αποτελεί για την αστική τάξη το «πραγματικό» της κόμμα. Ένας κοινωνικός σχηματισμός είναι σχέσεις ανάμεσα σε κοινωνικές τάξεις, όχι απλά ένας οικονομικός τρόπος παραγωγής. Γι' αυτό και η οικονομική Πο-λιτική δεν είναι ζήτημα τεχνοκρατικό, ζήτημα των οικονομολόγων που χαράζουν την οικονομική πολιτική σύμφωνα με τους αρπίσω-πους νόμους της «οικονομικής επιστήμης».<br />Α κράτος αναλαμβάνει τη συνολική οργάνωση της κοινωνίας. ώστε αυτή να αναπαράγει και να επεκτείνει την ταξική κυριαρχία της αστικής τάξης. Αναλαμβάνει όχι μόνο να εκπαιδεύσει την έργα-τική δύναμη, για να είναι όσο το δυνατόν πιο παραγωγική για τους καπιταλιστές, αλλά και οργανώνει την κοινωνική της ένταξη στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, συναινετικά αν είναι δυνατόν, Βο-αια και αυταρχικά αν χρειάζεται.<br />Α κράτος κάνει τις αναγκαίες παρεμβάσεις, για να εξασφαλιστεί η κερδοφορία του κεφαλαίου και για την επέκτασή του στη διεθνή αγορά, με όρους όπου το εθνικό κεφάλαιο θα ανταγωνίζεται «νίκη-φόρα», δηλαδή σε βάρος των ανταγωνιστών. Όπλα σε αυτή τη μάχη<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />59<br />είναι η διαχείριση του χρήματος μέσω των Κεντρικών Τραπεζών, το θεσμικό και νομοθετικό πλαίσιο, οι δασμοί και ο έλεγχος του έξω-τερικού εμπορίου, οι πολιτικές σχέσεις με τις άλλες καπιταλιστικές χώρες, η αναζήτηση συμμαχιών όπως και ο ξεκάθαρος καθορισμός του αντιπάλου.<br />Η συσσώρευση του κεφαλαίου όπως είδαμε στα προηγούμενα κε-φάλαια είναι μια κατ' εξοχήν εθνική διαδικασία, λαμβάνει χώρα στο μεγαλύτερό της μέρος στο εσωτερικό των εθνικών συνόρων. Άρα η κρατική παρέμβαση δεν μπορεί παρά να είναι κρίσιμη σαν έκφραση του «συνολικού καπιταλιστή».<br />Είναι αλήθεια ότι το κράτος, ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή της απορύθμισης της αγοράς, δεν είναι δυνατόν να προβλέψει τις οίκο-νομικές εξελίξεις (πόσο μάλλον να τις ελέγξει). Α ίδιο όμως Σομ-βαίνει και με τις εταιρείες όσο μεγάλες και να είναι. Α σύστημα στηρίζεται στον τυφλό ανταγωνισμό, τόσο στο εσωτερικό της έθνη-κής οικονομίας, όσο και στη διεθνή αγορά, και για αυτό οι δυαδικά-σίες είναι ανεξέλεγκτες τόσο για το κράτος όσο και για τους ιδιώτες καπιταλιστές. Όμως ακριβώς γι' αυτούς τους λόγους, ο ρόλος του κράτους όχι μόνο δεν περιορίζεται αλλά είναι κρίσιμος όσο ποτέ. Οι καπιταλιστές χρειάζονται την προστασία του δικού τους κράτους (μαζί της διπλωματικής και της στρατιωτικής του δύναμης), Άκρι-βώς για να τους προστατεύσει από την αναρχία του δικού τους Τρι-που παραγωγής.<br />Η ιστορική διαδρομή του καπιταλισμού<br />Ο καπιταλισμός ξεκίνησε από τη δυτική Ευρώ7ΐη, με την Αγγλία να προχωρεί στον καπιταλιστικό της μετασχηματισμό με γοργά Βο-ματα από τον 17° αιώνα. Σύντομα το «αγγλικό μοντέλο» γενικεύτηκε στη δυτική Ευρώ7ΐη και μετά με τα φτηνά προϊόντα και την άποικοι-κρατία άρχισε να κατακτά τον κόσμο. Ο καπιταλισμός έγινε το προ-το πραγματικά οικουμενικό σύστημα μετασχηματίζοντας σε καπότα-λισμό κάθε γωνιά του πλανήτη. Οποιαδήποτε χώρα ήθελε να επιβώ-σει στο σύγχρονο κόσμο έπρεπε να προχωρήσει προς τον καπιταλί-ΣΜΑ Ο Μαρξ αρχικά πίστευε ότι αυτό θα οδηγούσε σε ένα ομογενο-<br />60 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />πονεμένο καπιταλισμό σε παγκόσμια κλίμακα.<br />Ωστόσο η ζωή αποδείχθηκε πιο πλούσια. Α Ευρωπαϊκό Μόντε-λο δεν αναπαράχθηκε με ακρίβεια σε όλον τον πλανήτη. Η καταλώ-στευση των αποικιών δημιούργησε βαίνε αντίδραση στο ευρώπια-κό (καπιταλιστικό) πρότυπο. Η απαλλοτρίωση των αγροτών και η μετατροπή τους σε μισθωτούς εργάτες αποδείχθηκε εξαιρετικά ΔΥ-σκολη υπόθεση. Α ίδιο και η ενσωμάτωση στον καπιταλιστικό Τρι-πο παραγωγής των παλιών νεοκαπιταλιστικών αρχουσών τάξεων. Από την άλλη, όπου άρχισε να δημιουργείται μια ντόπια αστική τάξη αυτή εμποδιζόταν από τους αποικιοκράτες από το να αναπτυχθεί ΑΥ-όνομα<br />Μετά το τέλος της αποικιοκρατίας, στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, στις χώρες του Τρίτου Κόσμου έγινε προσπάθεια να ανά-πτυχθεί ένας ντόπιος καπιταλισμός, με μοχλό το κράτος και την προ-στασία της «εθνικής οικονομίας» υψώνοντας δασμολογικά τείχη. Ωστόσο στα τέλη της δεκαετίας του 1970 αυτή η διαδικασία φέτα-σε στα όριά της. Σε όποιες από αυτές τις χώρες έγινε δυνατό να ανά-πτυχθούν, με αυτό τον τρόπο μεγάλες επιψηφίσεις, η παραπέρα ανά-πτυξή τους δεν ήταν δυνατόν να προχωρήσει σε απομόνωση από τον υπόλοιπο καπιταλιστικό κόσμο. Αν έμεναν αποκομμένες, σήμαινε ότι θα ξεκόβονταν από την τεχνολογική πρόοδο και από την δυνατό-τητα να επεκταθούν σε νέες αγορές. Έτσι άρχισε και στις χώρες του Τρίτου Κόσμου από την πλευρά της άρχουσας τάξης η πορεία προς το νεοφιλελευθερισμό. Η προσπάθεια σύνδεσης με το παγκόσμιο κε-Φάλαικο η προσπάθεια να μετατραπούν σε συνεταίρους του μεγάλου δυτικού καπιταλισμού. Δεν ήταν ο ιμπεριαλισμός που τις υποχρέωσε στη νεοφιλελεύθερη στροφή, αλλά τα ταξικά συμφέροντα των καπό-ταλιστών του Τρίτου Κόσμου.<br />Α παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα είναι στηριγμένο σε ταξί-κή βάση. Είναι αλήθεια ότι υπάρχει ιεραρχία, με τις μεγάλες αμπάρι-αλιστικές χώρες επικεφαλής και στην ουρά της ιεραρχίας τις χώρες του τρίτου Κόσμου. Όταν η άρχουσα τάξη μιας μικρής καπιταλιστή-κής χώρας «σηκώσει κεφάλι», ο μεγάλος αδελφός την επαναφέρει (βιαίως) στην τάξη. Ωστόσο αυτή η ιεραρχία στηρίζεται στην κυρέ-αρχία των καπιταλιστών με τις μειοψηφίες του κεφαλαίου, σε ανά-πτυσσόμενες και αναπτυγμένες χώρες, να ενοποιούνται στην κοινή<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />61<br />τους εκμετάλλευση της εργατικής τάξης.<br />Η ανάπτυξη του καπιταλισμού σε παγκόσμια κλίμακα, χαρά-κτηριζόταν και χαρακτηρίζεται, από την ανισομερή ανάπτυξη ανά-μεσα σης διάφορες καπιταλιστικές χώρες. Ταυτόχρονα, όπως Σω-στά υπογράμμισε ο Τρότσκι, η ανισομερής αυτή ανάπτυξη είναι και «συνδυασμένη», με την έννοια ότι στις «καθυστερημένες» χω-ρες δίπλα σης παραδοσιακές μορφές παραγωγής, συνυπάρχουν γι-γάνηες επιχειρήσεις που λειτουργούν με τις πιο μοντέρνες μεθώ-δύεις με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας. Και είναι αυτές Άκρι-βώς οι βιομηχανίες που έχουν τον κρίσιμο ρόλο για την «εθνική οι-κονομά. Ακριβώς αυτός είναι ο λόγος, που παρ' όλο που το προ-λεταριάτο στις «καθυστερημένες» χώρες αποτελεί μειοψηφία, είναι παρ' όλα αυτά τόσο μεγάλη η βαρύτητά του, ώστε η κινητοποίηση του και οι αγώνες του να δίνουν την ηγεσία σε όλους τους κατόπι-εσμένους στο εσωτερικό αυτών των χωρών. Με αυτήν την ανάλυε-ση ο Τρότσκι, από το 1905, προέβλεπε ότι ο στόχος της μελλοντικής Ρωσικής Επανάστασης δεν θα μπορούσε να είναι άλλος εκτός από την Σοσιαλιστική Επανάσταση.<br />Η ανάλυση αυτή είναι έγκυρη και σήμερα. Τα γεγονότα στην Χιλή 1970-73, η Ιρανική Επανάσταση στα 1978-79, η πάλη στη Nona Αφρική στη δεκαετία του 1990, και η εξέγερση στην Ινδονησία στα 1998 αποδεικνύουν το τεράστιο βάρος της εργατικής τάξης στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, παρ' ου αυτή συνυπάρχει με μια Θαλής-σα αγροτών ή νεοκαπιταλιστικών μορφών εκμετάλλευσης.<br />62<br />3<br />Περιφερειακές<br />συγκλήσεις<br />0 καπιταλισμός ξεκίνησε από «εθνική βάση», αλλά η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ξεπέρασε τα εθνικά σύνορα και δήμε-ουργήθηκε η παγκόσμια αγορά. Ωστόσο, οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στους διάφορους «εθνικούς» καπιταλισμούς, εμποδίζουν την όποια ανάπτυξη μια γνήσιας οικουμενικής, ομογενοποιημένης αγοράς και οικονομίας.<br />Η δημιουργία μιας πραγματικά παγκόσμιας οικονομίας είναι το ιστορικό καθήκον της εργατικής τάξης. Αλλά αυτή θα είναι μια οι-κονομία όχι με σκοπό το κέρδος, αλλά για την ικανοποίηση των ανά-γκών των ανθρώπων. Για μια κοινωνία ισότητας και ελευθερίας.<br />Είναι ψευδεπίγραφη η ίδια η χρήση του όρου «παγκοσμιοποίηση-ση» για την περιγραφή της σύγχρονης μορφής του καπιταλισμού. Στην πράξη, οι μεγάλες καπιταλιστικές χώρες δεν επιδιώκουν έναν κόσμο «ανοιχτής αγοράς», χωρίς προστατευτικά τείχη. Ακολουθούν μια πορεία προς τη δημιουργία περιφερειακών δεσμών και οικονομά-κών συμφωνιών, στις οποίες οι μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις ει-ναι κυρίαρχες. Ο σύγχρονος καπιταλισμός εξακολουθεί να χαράκτη-ρίζεται από τον ιμπεριαλισμό.<br />Η Ε.Ε., η Nafta (ΗΠΑ, Μεξικό, Καναδάς - η προσπάθεια των ΗΠΑ είναι να επεκταθεί η Nafta μελλοντικά σε ολόκληρη την αμέ-ρικανική ήπειρο) ή η «ζώνη του γεν» με κέντρο την Ιαπωνία, είναι τα ορατά παραδείγματα αυτής της πορείας. Η περιφερειακή «οίκο-νομική ολοκλήρωση» πάει χέρι-χέρι με αποκλεισμούς τρίτων χωρών<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />63<br />και δασμολογικά τείχη.<br />Κάθε μια από αυτές τις «περιφερειακές συγκλήσεις» προσπαθεί να δημιουργήσει το δικό της «χώρο» στη διεθνή αγορά, εμποδίζω-ντας τη διείσδυση των ανταγωνιστών. Έτσι κάθε μια από αυτές κλέη-νει εμπορικές συμφωνίες με διάφορες χώρες ή και ολόκληρες εγώ-γραφικές περιοχές, για εμπόριο με ευνοϊκούς όρους (λιγότεροι ή και καθόλου δασμοί), καθιστώντας τον ανταγωνισμό της αντίπαλης «πε-περιφερειακής σύγκλησης» πρακτικά αδύνατο.<br />Ανάμεσα σε αυτές τις «περιφερειακές ολοκληρώσεις» πικραμέ-ται διαρκώς ο κίνδυνος εμπορικών πολέμων. Στις 5/3/2002 η αμέ-ρικανική κυβέρνηση ανακοίνωσε την επιβολή δασμών στις εις-γωγές χάλυβα έως και πάνω από 30%. Οι δασμοί προβλέπεται ότι θα επιφέρουν ζημία 3,8 δισ. δολαρίων στην ευρωπαϊκή χάλυβος-γία στα επόμενα τρία χρόνια. Ανάλογη ζημία θα υποστούν και Αλ-λες χώρες και έτσι Ε.Ε., Ιαπωνία, Νότιος Κορέας, Ταϊβάν, Άστρα-λία και Νέα Ζηλανδία κατέθεσαν προσφυγή στον Παγκόσμιο Οργά-νισμό Εμπορίου (ΠΟΕ), ζητώντας κυρώσεις ενάντια στις ΗΠΑ. Λα-γες μέρες αργότερα, μιλώντας σε εκδήλωση αμερικανών επιχειρεί-ματιών ο Μπους «ενθάρρυνε το άνοιγμα των αγορών και το ελεηθώ-ρο εμπόριο ως αντίδοτο στον προστατευτισμό»! Εδώ πρόκειται προ-φανώς για δούλεμα ψιλό γαζί! Άλλωστε, οι «μεγάλοι» τις αποφάσεις του ΠΟΕ, μπορούν απλά να τις αγνοούν. Τρεις φορές έχουν Κατάι-καστεί είπα στον ΠΟΕ, αλλά δεν... συμμορφώθηκαν!<br />Με αφορμή την επιβολή δασμών στον χάλυβα από τις ΗΠΑ, η Ε.Ε. απειλεί με το ίδιο νόμισμα. Η Ε.Ε. μελετά το ενδεχόμενο να επιβάλλει δασμούς και να περιορίσει το δικαίωμα προσγείωσης των αμερικανικών αεροπορικών εταιρειών, κατηγορώντας τες ότι εμέ-ταλλεύονται τις πρόσφατες κρατικές ενισχύσεις στις ΗΠΑ για να μειώσουν τις τιμές στις υπερατλαντικές πτήσεις («κρατικά επωδό-τούμενος ανταγωνισμός»)67. Η Ε.Ε. επίσης μελετά την επιβολή δα-σμών σε αμερικανικά προϊόντα υφαντουργίας, τα είδη ιματισμού, τα αναψυκτικά κίτρου.68 Οι ΗΠΑ δεν έμειναν βέβαια καθόλου απαθείς. Απείλησαν με την σειρά τους την Ε.Ε. ότι αν πράγματι προχωρήσει σε αυτούς τους δασμούς, τότε οι ΗΠΑ θα επιβάλλει δασμούς σε όλα ανεξαιρέτως τα ευρωπαϊκά γεωργικά προϊόντα και συστήματα νέας τεχνολογίας που εξάγει η Ε.Ε.69<br />64 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Εφετικά αποκαλυπτικό της έντασης που προκαλούν οι οίκον-μικοί πόλεμοι (ή οι απειλές ότι είναι δυνατόν να κηρυχτούν), είναι το γεγονός ότι τα αποτελέσματά τους κάθε άλλο παρά είναι απλώς οικονομικά. Ο στόχος είναι ταυτόχρονα να προκαλέσουν πολιτική αποσταθεροποίηση. Οι δασμοί σε προϊόντα που μελετά να επιβάλλει η Ε.Ε. στις ΗΠΑ θίγουν κυρίως βιομηχανίες που εδρεύουν σε πολύ-τείες των ΗΠΑ - όπως η Φλόριντα, το Ουισκόνσιν, η Πενσιλβάνια. και η Δυτική Βιρτζίνια - στις οποίες ο Μπους κατέκτησε τη νίκη με αμυδρή πλειοψηφία το 2000.™<br />Η πορεία του «παγκοσμιοπονημένου καπιταλισμού» χαρακτήρα-ζεται από αντιφατικότητα: από τη μια άνοιγμα και επέκταση των οι-κονομικών ανταλλαγών (κυρίως σε βάρος των πιο αδύνατων καπό-ταλισμών των αναπτυσσόμενων χωρών και του Τρίτου Κόσμου), και ταυτόχρονα αύξηση των προστατευτικών μέτρων και δασμών (κυρό-ως των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών):<br />«Στο εμπορικό επίπεδο, οι δεκαετίες 1980 καυτού 1990 σφραγίστηκαν από αναμφισβήτητες προόδους στη φιλελεύθερε-ροποίηση της κίνησης εμπορευμάτων, προόδους που όμως θα παραμείνουν συνδεδεμένες με την εντυπωσιακή επάνοδο των προστατευτισμών και ακόμη περισσότερο των αντίγονο-σμών «εκτός αγοράς», μέσα από την χρησιμοποίηση έμμεσων μακροοικονομικών εργαλείων παρέμβασης [...] Α ποσοστό άτυ7ΐης αλλά ουσιαστικής προστασίας της αμερικάνικης οίκο-νομίας από 12% το 1980 υπολογίζεται σήμερα σε 26%. Σάμε-ρα [ΑΚ: δεκαετία του 1990] περισσότερο από το 20% των ιβ-ομηχανικών εισαγωγών των δυτικών οικονομιών θίγεται από τα προστατευτικά μέτρα, έναντι 5% μόνο κατά την διά-κεια της προηγούμενης δεκαετίας»71.<br />Ειδικότερα όσον αφορά τις ΗΠΑ:<br />«Οι διεθνείς επιχειρηματίες βλέπουν την Ιαπωνία ως την πιο αναξιόπιστη χώρα του κόσμου στον τομέα των σύνολα-γεν αλλά ταυτόχρονα θεωρούν και τις ΗΠΑ ως την τρίτη α αναξιόπιστη χώρα, μετά από την Κορέα και την Ιαπωνία. Η<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />65<br />Ευρωπαϊκή Κοινότητα έχει εκδώσει εκατοντάδες παραβιάσεις του ελεύθερου εμπορίου εκ μέρους των Αμερικανών».72<br />Όσον αφορά την Ιαπωνία, αποτελεί ένα πολύ χαρακτηριστικό πα-ράδειγμα «άτυπου προστατευτισμού»:<br />«... η Ιαπωνία, αν και έχει τους χαμηλότερους δασμούς στον κόσμο, εμποδίζει τις εισαγωγές όσο καμιά άλλη, εξαιτίας του περίπλοκου γραφειοκρατικού συστήματος διεθνούς Άμπο-ρίου (π.χ. το ευρωπαϊκό χαμομήλι χαρακτηρίζεται ως φάρμα-κο και υπόκειται σε κανόνες πολύμηνης έγκρισης, όπως κάθε «άλλο φάρμακο».»73<br />Ακόμα όμως και αυτές οι «περιφερειακές ολοκληρώσεις» δεν αποτελούν ενιαία μπλοκ στο εσωτερικό τους. Οι «εθνικές διαφορές» οικονομικής δύναμης και επιρροής είναι εμφανής. Στην Nafta είναι προφανής η πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ. Η πορεία της Ε.Ε. είναι άμε-σα συνδεδεμένη με τα συμφέροντα και τις επιδιώξεις του πιο ισχύ-ρού καπιταλισμού της Ευρώπης, της Γερμανίας. Η καπιταλιστική ιε-ραρχία είναι εμφανής στο εσωτερικό της Ε.Ε. Υπάρχει μια επικό-νη προσπάθεια για τη δημιουργία διευθυντηρίου των πιο ισχυρών καπιταλισμών (Γερμανία, Γαλλία, Αγγλία, Ιταλία), που προκαλεί τις αντιδράσεις των υπολοίπων «εταίρων». Οι ίδιοι οι ισχυροί καπότα-λισμοί της Ε.Ε. εμφανίζονται σε αλληλοσυγκρουόμενα στρατόπεδα (Γερμανία - Γαλλία από την μια και πρόσφατα Αγγλία - Ιταλία).<br />I) Αυτοκρατορία;<br />Η αντιφατικότητα που χαρακτηρίζει τον όρο παγκοσμιοποίηση. έχει οδηγήσει πολλούς αναλυτές και θεωρητικούς σε αντιθετικές κα-κατευθύνσεις Για τον Τ. Νέγκρο ο σύγχρονος καπιταλισμός κατεύθυνε-ται σ' αυτό που ονομάζει «Αυτοκρατορία». Σύμφωνα με τον Νέγκρο. μέσω υπερεθνικών διοικητικών οργανισμών και πολυεθνικών, βόδι-ζουμε προς μια διεθνοποιημένη άρχουσα τάξη, η οποία θα έκθετα-λεύεται από κοινού ολόκληρο τον πλανήτη:<br />66 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />«... το κράτος - έθνος, έτσι όπως είναι, δεν μπορεί πια να διαχωριστεί τα ζητήματα που αντιμετωπίζει: στρατιωτικής πολικής, οικονομικής πολιτικής και δυστυχώς και πολίστα-κής [α!] πολιτικής. Υπάρχουν άλλες δυνάμεις - και αυτό το βλέπει όλος ο κόσμος [α!]- που βρίσκονται σε διάφορα μέρη του κόσμου, οι οποίες διαχειρίζονται την ανάπτυξη από έναν μη-τόπο και αυτές μας κυβερνούν. [...] [η Αυτοκρατορία] ει-ναιη υπέρβαση του ιμπεριαλισμού. Ο ιμπεριαλισμός είναι μια περίοδος συνδεδεμένη με το κράτος - έθνος, που ξεπεραστεί-κε γιατί αυτοκαταστράφηκε74. [...] [οι ΗΠΑ] δεν συνιστούν το κέντρο ενός ιμπεριαλιστικού σχεδίου [...] κανένα κράτος-έθνος δεν μπορεί, σήμερα, να το πραγματοποιήσει. Ο αμπάρι-αλισμός έχει τελειώσει [...] οι ΗΠΑ καταλαμβάνουν μεν μια προνομιακή θέση στην Αυτοκρατορία, αλλά αυτό το προνόμιο δεν απορρέει από τις ομοιότητες με τις παλιές ευρωπαϊκές ΔΥ-νάμεις αλλά από τις διαφορές που έχει μ' αυτές [οι οποίες βρω-σκονται στις] αμιγώς αυτοκρατορικές βάσεις του Σύνταγμα-τος των ΗΠΑ, [όπου η εξουσία διανέμεται μέσω δικτύων, κάτι που σήμερα υλοποιείται σε παγκόσμια κλίμακα]»75.<br />Ωστόσο τα εμπορικά δεδομένα δεν συμβαδίζουν με τη θεωρία. Η ηγεμονία των ΗΠΑ, οι διαφοροποιήσεις της Ε.Ε. και σε σχέση με τις ΗΠΑ αλλά και στο εσωτερικό της, ακόμα οι μεγάλες διαφορές. σχεδόν ανυπέρβλητες τις περισσότερες φορές, μικρότερων καπότα-λισμών (Ελλάδα-Τουρκία για παράδειγμα), διαψεύδουν τον Νέγκρο (δεν διασώζει τη θεωρία όταν δηλώνει ότι αυτή η διαδικασία [η ΑΥ-αυτοκρατορία δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί). Αν και πράγματι υπέρ-χουν οργανικοί διανοούμενοι του συστήματος, που οραματίζονται μια τριμερή (ΗΠΑ - Ε.Ε. - Ιαπωνία) κοινή καπιταλιστική εμετέ-λευση του πλανήτη, όλα παραμένουν στο επίπεδο «της άσκησης επί χάρτου», χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα. Οι αντιθέσεις ανάμεσα στα μέλη της «τριμερούς συμμαχίας» είναι εξαιρετικά μεγάλες - δεν θα μπορούσε άλλωστε να είναι διαφορετικά, πρόκειται για τους ισχύ-ρότερους καπιταλισμούς του πλανήτη με πανίσχυρα εθνικά σομφέ-ρέντα<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />67<br />Οι απόψεις του Νέγκρο έρχονται σε σύγκρουση με το απλό Γώγο-νός της εξάπλωσης των στρατιωτικών εξοπλισμών (και των επέμβω-σώων στη βάση της προάσπισης των «εθνικών συμφερόντων». Οι κα-πιταλιστικοί ανταγωνισμοί, που εξακολουθούν να εκφράζονται με έθνη κράτη, απειλούν την ανθρωπότητα με μια νέα κούρσα άνελξε-λεγκτων στρατιωτικών δαπανών, πολεμικών συγκρούσεων και Βαρ-βαρύτητας<br />Οι ΗΠΑ προγραμματίζουν αύξηση των στρατιωτικών δαπανών κατά 34% για την επόμενη πενταετία, από 350,8 δισ. δολάρια το Τρι-χον έτος στα 469,6 δισ. το 2007. Ο στόχος είναι το άρπαγμα αγά-Ρον και η επέκταση σε νέες, εις βάρος των ανταγωνιστών, είτε είναι «εχθροί» είτε είναι «σύμμαχοι». Ο πρόεδρος της Α Άλαν Γκραν-σπαν, προέτρεψε τους γερουσιαστές να προβλέψουν όριο για όλες τις κρατικές δαπάνες, εκτός από τις στρατιωτικές: «Συνηθίζω να πι-στεύω ότι οι αμυντικές δαπάνες αποτελούν ύψιστη προτεραιότητα σε αυτό το στάδιο»76. Απολύτως κατανοητό βέβαια, από τη στιγμή που οι ΗΠΑ τα τελευταία χρόνια, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, εμπλέκονται σε άμεσες στρατιωτικές επεμβάσεις.<br />Οι ΗΠΑ χτίζουν μια στρατιωτική μηχανή που όμοιά της δεν έχει ξαναδεί ο πλανήτης. Οι στρατιωτικοί τους εξοπλισμοί υπερβαίνουν το συνολικό (συνδυασμένα) στρατιωτικό προϋπολογισμό των έπο-μενων οκτώ μεγαλύτερων στρατιωτικών δυνάμεων. Αυτό τους δίνει μια τρομακτική δύναμη 7ΐυρός έναντι οιουδήποτε αντιπάλου:<br />«Αν υπολογίσουμε τον αριθμό των στρατιωτικών θύμα-των, από τη μια και την άλλη πλευρά, σε αυτή τη σύγκρυο-ση - περίπου 100.000 Ιρακινοί στρατιώτες έναντι 115 Αμάρι-κανών - η αναλογία (ένας προς χίλιους) είναι μοναδική στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία [ΑΚ: θα πρέπει να σημειωθεί ότι το Ιράκ μέχρι τότε, 1991, θεωρείτο ότι είχε τον τέταρτο σε ισχύ στρατό στον κόσμο]. Ακόμα και τα στρατεύματα του Ερ-νάν Κορέζ, που επετέθησαν κατά της μεγάλης Αυτοκράτορα-ας των Αζτέκων το 1521, είχαν πιο σοβαρές απώλειες άπονα-ντι σε αντιπάλους που αντιθέτως, ούτε τον τροχό ούτε το Σίδη-ρο ούτε το άλογο ούτε την 7ΐυρίτιδα γνώριζαν...».77<br />68 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Α 1994 στη Βοσνία η αμερικανική επίθεση στοίχισε δυο αέρι-πλάνα και δυο νεκρούς, παρά το γεγονός ότι οι στόχοι ήσαν 300. Α 1999 στο Κόσσοβο η αμερικανική επίθεση διάρκεσε 78 μέρες και δεν υπήρξε καμιά απώλεια από αμερικανικής πλευράς.78<br />Η επίγνωση της δύναμής τους έχει κάνει τις ΗΠΑ ολοένα και πιο αρπαχτικές. Ο Ντόναλντ Κρέφελντ, αμερικανός υπουργός άμυνας. δήλωσε στις 31 Ιανουαρίου 2002 σε αξιωματούχους του Παπιστή-μίου Εθνικής Άμυνας:<br />«Οφείλουμε να δράσουμε τώρα έτσι ώστε να έχουμε τη ΔΥ-νατότητα αποτροπής σε τέσσερα σημαντικά πεδία επιψήφισε-ων [...] να αντιμετωπίσουμε με επιτυχία δυο επιθέσεις ταυτό-χρονα και να έχουμε τη δυνατότατα να διεξαγάγουμε μια με-γάλη αντεπίθεση και να καταλάβουμε την πρωτεύουσα ενός εχθρού με σκοπό την εγκαθίδρυση νέου καθεστώτος».<br />Σε αυτά τα πλαίσια εντάσσεται και το νέο στρατιωτικό δόγμα, ότι οι ΗΠΑ θα χρησιμοποιήσουν πρώτες 7ΐυρηνικά όπλα «αν χρειαστεί». Και βεβαίως η στρατιωτικοποίησα του διαστήματος.<br />Βεβαιότατα, αυτή η στρατιωτική δύναμη των ΗΠΑ, καθόλου δεν έχει σαν στόχο την προάσπιση οποιασδήποτε «Αυτοκρατορίας» τί-που Νέγκρο. Ο στόχος είναι η προάσπιση των συμφερόντων του αμέ-ρικανικού καπιταλισμού και μόνον. Στον Πόλεμο στον Κόλπο, ήσαν οι αμερικανικές ταφείς πετρελαίου που διατήρησαν την κυρία-χη θέση τους στην περιοχή. Οι κατασκευαστικές εταιρείες των ΗΠΑ ήσαν αυτές που κλήθηκαν να ανοικοδομήσουν όσα κατέστρεψε ο αμερικανικός στρατός. Ο πόλεμος στην πρώην Γιουγκοσλαβία ήταν η επιβεβαίωση ότι τίποτα δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς την ηγεσία των ΗΠΑ. Στο Αφγανιστάν έχουμε την επιβεβαίωση του ΚΥ-ρίαρχου ρόλου των αμερικανικών πετρελαϊκών εταιρειών στην περί-όχι ενώ άμεση είναι η αμερικανική προσπάθεια διείσδυσης στα πε-τρέλαια του Καυκάσου (η «χλωμή» αντίδραση της Ρωσίας δεν είναι ένδειξη της «Αυτοκρατορικής» της συστραφείσης, όσο της αδένα-μίας της, στρατιωτικής και οικονομικής να αντιδράσει). Η «άντυτο-σωκρατική εκστρατεία» απειλεί σειρά χωρών (κατά τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Ντοκ Τείνει «40-50 χώρες»), επιβεβαιώνοντας ότι πλέον<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />69<br />οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν το στρατιωτικό τους βάρος στην επιβολή της οικονομικής τους ηγεμονίας.<br />Αντίθετα με όσους υποστηρίζουν ότι «στην εποχή της παγκόσμια-οποίησης ο ιμπεριαλισμός ξεπεράστηκε», η ίδια η λέξη περιήλιο-σμός χρησιμοποιείται ανοιχτά από τους πλέον έγκυρους εκπέσω-πους του αμερικανικού καπιταλισμού. Ο Μαξ Μπουάτ σε άρθρο του στην εφημερίδα «Wall Street Journalh» γράφει:<br />«Δεν είναι τυχαίο ότι η Αμερική (έχει αναλάβει σήμερα) στρατιωτική δράση σε αρκετές χώρες στις οποίες έκαναν εκ-στρατείες ολόκληρες γενιές βρετανών αποικιοκρατών στρατί-ωτών [...] το Αφγανιστάν και άλλες ταραγμένες περιοχές ΙΚΑ-τεύουν σήμερα (τη Δύση) να εγκαταστήσει μια φωτισμένη ξένη διοίκηση, σαν τη διοίκηση που άλλοτε πρόσφεραν εκεί-νοι οι σίγουροι για τον εαυτό τουςΆγγλοι, οι οποίοι φορούσαν πανταλόνια ιππασίας και κάσκες»!79<br />0 Στέφον Πίτερ Ρόζων, διευθυντής του Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών Olin του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ μας διαβεβαιώνει:<br />«... πολιτική οντότητα που διαθέτει συντριπτική στρατιω-τική ισχύ και χρησιμοποιεί αυτήν την εξουσία για να ε7ΐηρε-άσει την στάση άλλων κρατών ονομάζεται πολύ απλά αυτό-κρατορία [...] Σκοπός μας δεν ύαινα καταπολεμήσουμε έναν αντίπαλο, γιατί αυτός δεν υπάρχει, αλλά να διατηρήσουμε την αυτοκρατορική θέση μας και να διαφυλάξουμε την περιήλιο-<br />στέκι τάξη<br />80<br />Και από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ο τόνος είναι ίδιος. 0 Ρόμπερτ Καίπερ, σύμβουλος του Τόνι Μπλερ για θέματα εξώτερη-κής πολιτικής είναι επίσης απροκάλυπτος:<br />«[Χρειαζόμαστε] μια νέα μορφή ιμπεριαλισμού, η οποία να είναι αποδεκτή[!] από την άποψη των ανθρωπίνων δικέ-ομμάτων και των ονκουμεννκών αξιών[!ϋ] [...] ακόμα και αν οι λέξεις αυτοκρατορία και ιμπεριαλισμός έχουν γίνει έπο-<br />70 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ήδιστοι όροι στην Ευρώπη, η καταλληλότητα, αν όχι η ανά-σκαιότητα του αποικισμού είναι το ίδιο μεγάλη όσο και τον<br />19° αιώνα».81<br />Δεν είναι λοιπόν καθόλου τυχαίο, που αναλυτές μιλούν για ανά-βίωση του «παλιομοδίτικου» ιμπεριαλισμού του 19™ αιώνα. Ο κάθε-γητής της Οξφόρδης Niall Ferguson γράφει στον Guardian:<br />«Η παγκοσμιοποίηση είναι μια κομψή υποκατάσταση του όρου ιμπεριαλισμός, την επιβολή των αξιών και των θεσμών σου σε άλλους. Με οποιοδήποτε τρόπο και να το καλύψεις. όποια ρητορική και να χρησιμοποιήσεις, δεν πρόκειται για κάτι διαφορετικό από αυτό που έκανε η Βρετανία τον 18° και τον 19° αιώνα»82.<br />Ταυτόχρονα η επιστροφή σε έναν άμεσα αρπαχτικό περιήλιο-σμό έχει οξύνει τους ανταγωνισμούς ανάμεσα στις ΗΠΑ και στους στενούς τους συμμάχους. Στην Ε.Ε. εντείνονται οι προσπάθειες για τη δημιουργία ανεξάρτητου από τις ΗΠΑ ευρωπαϊκού στρατού, που να μπορεί να παρεμβαίνει μόνος του σε ολόκληρο τον πλανήτη, για την υπεράσπιση των συμφερόντων των ευρωπαίων καπιταλιστών. Η Ε.Ε. προχωρεί στην υλοποίηση ενός ευρωπαϊκού δορυφορικού συ-στήματος πλοήγησης και προσδιορισμού θέσης που θα είναι Αντύπα-λο του αμερικανικού GPS (Global Positioning System), συνολνκού κόστους μεταξύ 3,2 και 3,6 δισ. ευρώ. Α Πεντάγωνο προειδοποιεί-σε ότι το ευρωπαϊκό σύστημα «μπορεί να προκαλέσει εμπλοκές στα σήματα επόμενης γενιάς του GPS, που προορίζονται για στρατιώτη-κή χρήση».83<br />Η παγκοσμιοποίηση των οικονομικών σχέσεων πάει χέρι - χέρι με την όξυνση των ανταγωνισμών, που μετατρέπονται (ή απειλούν να μετατραπούν) σε ανοιχτές πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ διάκο-ρετικών εθνικών κεφαλαίων. Οι όροι του «παιχνιδιού» εύκολου-θούν να διεξάγονται με εθνικά κράτη που ανταγωνίζονται οικονομά-κα διπλωματικά και στρατιωτικά, υπερασπίζοντας τους δικούς τους καπιταλιστές.<br />Η Κίνα, παρ' ότι εξαρτάται για την οικονομική της ανάπτυξη από<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />71<br />τις εξαγωγές της στις ΗΠΑ (και αντίστοιχα για τις ΗΠΑ η Κίνα από-τελεί μια σημαντική αγορά για επενδύσεις και για τα προϊόντα τους στο εξωτερικό) βρίσκεται σε σύγκρουση με τις ΗΠΑ στην περιοχή της Ασίας, με αιχμή της αντιπαράθεσης την Ταϊβάν. Η θαλάσσια πε-ρηχή ανάμεσα στην Ταϊβάν και την Κίνα, θεωρείται από όλους τους στρατιωτικούς αναλυτές, σαν περιοχή «υψηλού κινδύνου» για σταρ-τιωτική αντιπαράθεση ΗΠΑ-Κίνας.<br />Η συμπεριφορά της Κίνας στην περιοχή της Ασίας θυμίζει το «παλιομοδίτικο», και καθόλου ξεπερασμένο, ιμπεριαλιστικό στιλ. Διεκδικεί από το Βιετνάμ τα νησιά Spratly στη Νότια Κινεζική Θα-λύσσα Κίνα-Βιετνάμ έχουν ήδη μιαπολεμική σύγκρουση στα 1979. και τουλάχιστον δυο στρατιωτικές συγκρούσεις στη διάρκεια της δε-καετίας του 1980. Α Πεκίνο επέκτεινε μονομερώς τα χωρικά του ύδατα και συμπεριλαμβάνει πλέον ολόκληρη τη Νότια Κινεζική Θα-λύσσα διεκδικώντας τα θαλάσσια πετρελαϊκά αποθέματα της Ινδο-νησίας.84<br />0 ιμπεριαλισμός κάθε άλλο παρά αποτελεί ζήτημα του πάρε-όντος Οι απόψεις του Νέγκρι δεν είναι πρωτότυπες. Ο Άληστα-ϊν ήδη από τη δεκαετία του 1980 είχε αναπτύξει μια παρόμοια προ-κλιματική<br />«Ο Βάλερσταϊν αντικαθιστά με ριζοσπαστικό τρόπο την ει-κόνα των μεμονωμένων κοινωνιών, που διαχωρίζονται από-λυτα μεταξύ τους, με την αντίθετη εικόνα ενός και μοναδικού παγκόσμιου συστήματος, στα πλαίσια του οποίου οι πάντες - όλες οι κοινωνίες, όλες οι κυβερνήσεις, όλες οι επιψηφίσεις. όλες οι τέχνες, όλες οι κοινωνικές τάξεις, όλα τα νοικοκυριά. όλα τα άτομα - υποχρεούνται να ενταχθούν σε ένα και μονά-δικό καταμερισμό εργασίας, μέσα από το οποίο στο εξής θα προσδιορίζονται [...] Η καπιταλιστική δυναμική που πρώτο-εμφανίστηκε στην Ευρώπη τον 16° αιώνα, διαρκώς αγκαλιά-ζε και άλλαζε εκ βάθρων νέες «ηπείρους», χώρους και γωνίες της κοινωνικής ζωής.<br />[...] το σύνολο του πλανήτη λειτουργεί μέσα στα πλαίσια και το σύστημα κανόνων ενός υποχρεωτικού και γενικού κα-ταμερισμού εργασίας, την οποία ονομάζουμε παγκόσμια κα-<br />72 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />παραλιακή οικονομία»85.<br />Τα προβλήματα με τη θεωρία του Βάλερσταϊν είναι τα ίδια με του Νέγκρο, ενώ επιπλέον, μπλέκει τελείως ανόμοιες μεταξύ τους ιστό-ρικές εποχές και στάδια καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η παγκόσμιο-ποίηση σήμερα είναι μια διαδικασία με εντελώς πρωτότυπη δυναμό-κι που δεν μπορεί να αναχθεί στη διαδικασία που ξεκίνησε με την «ανακάλυψη» της Αμερικής από τον Κολόμβο τον 15° αιώνα και επί-ταχύνθηκε στη διάρκεια του 16™ αιώνα.<br />0 Καλπών θέτει το πρόβλημα της παγκοσμιοποίησης με όρους πολύ πιο συγκεκριμένους - και ιστορικά επαληθεύσιμους:<br />«Η παγκοσμιοποίηση καταπονούμενη ως η επέκταση δύε-θνικών χωρών και παραγόντων, παραμένει [...] κάτω από τον έλεγχο του εθνικού κράτους ή ακριβέστερα, κάτω από τον έλεγχο μιας ηγεμονικής δύναμης. [...]:<br />Η θέση μου έχει ως εξής: Είναι απαραίτητος ένας ηγεμόνας για να μπορέσει να διατηρηθεί ένα καθεστώς δικαίου σε μια νέα φιλελεύθερη διεθνή τάξη της αγοράς... Η ιστορική μπει-ρία διδάσκει ότι εκεί όπου αυτή η φιλελεύθερη και ταυτόχρονο-να κυρίαρχη αγορά απέτυχε, η ανάπτυξη διεθνών σχέσεων σε επίπεδο αγοράς και συνεταιρισμών έγινε μια υπόθεση υπέρ-βολικά δύσκολη ή και αδύνατη, για τον απλό λόγο ότι τα πι-ντα έγιναν αντικείμενο συγκρούσεων. Η εξάπλωση της αγά-ράς σε ολοκληρωμένα παγκόσμια δίκτυα και κοινωνικούς χω-ρους θα ήταν αδύνατη χωρίς την ύπαρξη μιας φιλελεύθερης. ηγεμονικής δύναμης η οποία να την ευνοεί και να τη βοηθά να παίρνει σάρκα και οστά»86.<br />Α σημερινό στάδιο στο οποίο βρίσκεται ο καπιταλισμός, είναι πρωτίστως το αποτέλεσμα των εξελίξεων που διαδραματίζονται στο εσωτερικό των κυρίαρχων καπιταλιστικών κρατών. Οι εξελίξεις ΑΥ-τές καθορίζουν (και καθορίζονται από) τις εξελίξεις στην παγκόσμια αγορά:<br />«... ήταν ο Λένιν που έδειξε πρώτα απ' όλα ότι η έμπειρα-<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />73<br />ολιστική διεθνοποίηση του καπιταλισμού είναι το αποτέλεσμα μιας εσωτερικής διαδικασίας συσσώρευσης συός χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού:<br />Η εσωτερική συσσώρευση είναι που οδηγεί στη Σάγκα-ντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και στη δια-μόρφωση του «μονοπωλιακού» σταδίου του καπιταλισμού. Η εξαγωγή των κεφαλαίων και η ιμπεριαλιστική διεθνοποίηση τους είναι το αποτέλεσμα των δομικών μετασχηματισμών που συντελέσθηκαν κατ' αρχήν σε εθνικό επίπεδο. Γι' αυτό και ο ιμπεριαλισμός δεν παραμερίζει το ρόλο των εθνικών κρατών. αλλά αντίθετα κάνει περισσότερο παρά ποτέ αναγκαίο τον πα-ρεμβατισμό του (ιμπεριαλιστικού) κράτους [...] ο περιήλιο-σμός και η διεθνοποίηση του καπιταλισμού δεν συνεπάγονται μια άμβλυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στις αστικές τάξεις των ιμπεριαλιστικών χωρών. Αντίθετα, ο ιμπεριαλισμός συ-νεπιφέρει μια όξυνση αυτού του ανταγωνισμού, που παίρνει αναγκαστικά τη μορφή του ανταγωνισμού ανάμεσα στα Άμπα-ριαλιστικά κράτη για το ξαναμοίρασα του κόσμου».87<br />II) Ο πόλεμος των Μπλοκ<br />Ορισμένοι διαβλέπουν ένα κόσμο χωρισμένο σε ζώνες επιρροής (NAFTA- Ε.Ε. - Ζώνη του γιεν) με διαρκώς αυξανόμενες εντάσεις και προστατευτισμούς. Στο τέλος οι ζώνες επιρροής θα μετατραπούν σε οικονομικά οχυρά όπου οι ανταγωνιστές θα αποκλείονται Έντε-λος οδηγώντας σε μια κατάσταση λίγο - πολύ όμοια με αυτήν που επικρατούσε τις παραμονές του Α' Παγκόσμιου Πολέμου.<br />Ωστόσο και πάλι τα εμπειρικά δεδομένα δεν αντιστοιχούν σε ΑΥ-τήν την εικόνα. Όσα στοιχεία μπορεί κάποιος να επικαλεστεί για να θεμελιώσει αυτήν την πρόβλεψη, άλλα τόσα τη διαψεύδουν.<br />Η αλληλεξάρτηση των χωρών στα πλαίσια της παγκόσμιας αγά-Ρας με κέντρο της ΗΠΑ, είναι αυτή τη στιγμή τόσο μεγάλη, ώστε η υποχώρηση σε «οικονομικά οχυρά» να είναι αδιανόητη - κατάστερο-φική για όλους τους καπιταλιστές. Οι εξαγωγές προς τις ΗΠΑ όποτε-λούν το 25% του εθνικού εισοδήματος του Μεξικού και της Μαλέ-<br />74 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />σώας, το 8% της Νότιας Κορέας, το 12% της Ταϊλάνδης και της Ταϊ-βάν88. Όσο για την Ιαπωνία, σύμφωνα με τον Guardian89:<br />«Στα τέλη του προηγούμενου χρόνου οι εξαγωγές όποτε-λούσαν τον μοναδικό τρόπο στήριξης της ιαπωνικής Ανκόνα-μίας [...] αν οι ΗΠΑ καταρρεύσουν τότε θα βγουν αληθινοί οι χειρότεροι εφιάλτες για την ιαπωνική οικονομία».<br />Για τους καπιταλιστές της Ε.Ε. οι επενδύσεις κεφαλαίων στην Wall Street αποτελούν κερδοφόρα διέξοδο μεγάλης σημασίας. Η ατμομηχανή της Ευρώπης, η Γερμανία, εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από τις εξαγωγές στις ΗΠΑ.<br />Προς το παρόν, οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές χώρες ενοποιούνται στον κοινό τους στόχο του τσακίσματος των ανταγωνιστών τους στον αναπτυσσόμενο κόσμο, και στο ξεζούμισμα των χωρών του Τρίτου κόσμου:<br />«Η Βρετανική εφημερίδα «Γκάρντεν» δημοσιεύει έκθεση της μεγάλης φιλανθρωπικής οργάνωσης «Αξούμ», σύμφωνα με την οποία η Ε.Ε. και οι ΗΠΑ κερδίζουν δισεκατομμύρια δολάρια εις βάρος των φτωχών χωρών, διακηρύσσοντας το ελεύθερο εμπόριο, αλλά προστατεύοντας τις δικές τους αγά-ρις [...] Υποστηρίζουν την απελευθέρωση των φτωχών αγά-Ρον αλλά διατηρούν υψηλούς δασμούς στις εισαγωγές από τις ίδιες χώρες [...] Η «Αξούμ» κατατάσσει την Ε.Ε. πρώτη στον πίνακα των χωρών που υιοθετούν προστατευτικά μέτρα και ακολουθούν οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Ιαπωνία. Επιβάλω-λουν τους πιο υψηλούς δασμούς σε βιομηχανικά προϊόντα με-γάλης σημασίας για τα φτωχά κράτη, τα γεωργικά και τα υφή-ντουνιά Αυτό κοστίζει στις φτωχές χώρες 100 δισ. δολάρια το χρόνο, διπλάσιο ποσό από τη βοήθεια που εισπράττουν».90<br />Στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου υπάρχουν 142 χώρες-μέλη, όμως μόλις 21 χώρες έχουν την πραγματική δύναμη να χαρά-ζουν την πολιτική του - κατά κύριο λόγο οι ΗΠΑ, η Ε.Ε., ο Καναδάς και η Ιαπωνία. Η επιβολή αυτής της πολιτικής δεν γίνεται μόνον χα-<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />75<br />ρις στην οικονομική δύναμη αυτών των χωρών, αλλά με τη διπλό-ματική και στρατιωτική τους ισχύ. Ο Αμερικανός εμπορικός αντί-πρόσωπος στον ΠΟΕ, Robert Zoelliek, ξεκαθάρισε ότι δεν θα γίνει ανεκτή οποιαδήποτε διαφωνία στις εμπορικές προτάσεις των ΗΠΑ:<br />«Οι ΗΠΑ είναι αφοσιωμένες στον ρόλο του παγκόσμιου ηγέτη για το άνοιγμα των αγορών και αντιλαμβάνεται πολύ καλά ότι η συνεκτική δύναμη που κρατά ενωμένο τον Σίνα-σπισμό [ενάντια στην τρομοκρατία] ... εξαρτάται από την οι-<br />κονομά ανάπτυξη<br />91<br />Με άλλα λόγια οι ιδιωτικοποιήσεις, που καταληστεύουν τη δήμο-σια περιουσία των αναπτυσσόμενων χωρών προς όφελος των μέγα-λων δυτικών εταιρειών, πρέπει να συνεχιστεί γιατί... εξισώνεται με τον «αντιτρομοκρατικό πόλεμο» των δυτικών.<br />Στην οικονομική κρίση στην Ασία το 1997, το Διεθνές Νόμισμα-τικό Ταμείο επέβαλε στις ασιατικές χώρες που τις χτύπησε η κρίση δρακόντεια προγράμματα, που είχαν σαν αποτέλεσμα να διασωθούν όχι οι ίδιες, αλλά οι δυτικές τράπεζες και οι κερδοσκόποι που είχαν επενδύσει σε αυτές με υψηλούς τόκους (τα δάνειά τους τα έβγαλαν διπλά και τριπλά). Επέβαλε άγρια προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων, που είχαν σαν αποτέλεσμα μια σειρά από επιχειρήσεις αυτών των χωρών να περάσουν στον έλεγχο δυτικών τραπεζών και ασαφειών.<br />0 «παλιομοδίτικος» ιμπεριαλισμός σε πλήρη ανάπτυξη:<br />«Όπως σημειώνει ο Chalmers Johnson [του Japan Policy Research Institute] η οπορτουνιστική στάση της Ουάσινγκτον στην διάρκεια της κρίσης στην Ασία αντικατόπτριζε το Γώγο-νός ότι «έχοντας νικήσει τους φασίστες και τους κομμούνι-στις οι ΗΠΑ τώρα επιζητούν να κατανικήσουν και τους τε-λευταίους ανταγωνιστές τους για την παγκόσμια κυριαρχία: τις χώρες της Ανατολικής Ασίας που εκμεταλλεύτηκαν τις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου για να πλουτίσουν».92<br />Αν και υποτίθεται ότι ο ΠΟΕ είναι ένας οργανισμός που πρωί-θεί το ελεύθερο εμπόριο και τον ανταγωνισμό, στην πραγματικότητα<br />76 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />προωθεί τα μονοπωλιακά συμφέροντα των δυτικών εταιρειών. Οι δη-ατάξεις του περί Πνευματικής Ιδιοκτησίας, έχουν σκοπό να διατηρώ-σουν την κυριαρχία εταιριών όπως η Microsoft, η Intel, η Siemens, η Toshiba, εμποδίζοντας χώρες και εταιρείες να διεισδύσουν στην υψηλή τεχνολογία. Η Συμφωνία για την Γεωργία έχει σαν στόχο να επιβάλουν τα συμφέροντα των μεγάλων εταιρειών τροφίμων των ΗΠΑ και της Ε.Ε. σε ολόκληρο τον πλανήτη.<br />ΙΙΙ)Όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων<br />Αν και είναι σημαντικό να διαβλέπουμε τις τάσεις εξέλιξης του σημερινού καπιταλισμού, εντούτοις θα ήταν μεγάλο λάθος να ξεπώ-σουμε στη μελλοντολογία. Προς τα που θα κατευθυνθεί ο καπιταλί-σμός θα εξαρτηθεί πρώτα και κύρια από τις ίδιες του τις αντιφάσεις, την πορεία της κρίσης ή της ανάκαμψης της καπιταλιστικής οίκον-μίας (αλλά και από την αντίσταση που θα αντιμετωπίσει από το μα-ζικό κίνημα). Ιστορικά ο καπιταλισμός περνάει από το ένα στάδιό του στο άλλο μετά από μεγάλες κρίσεις. Η κρίση του 1870 ήταν ο παράγοντας που οδήγησε στο πέρασμα στον ιμπεριαλισμό. Η κρίση της δεκαετίας του 1930 σηματοδότησε την στροφή στον κεϋνσιανι-ΣΜΑ και την «μικτή οικονομία». Α σημερινό «μακρύ κύμα κάμψης» έχει αφετηρία την κρίση στις αρχές της δεκαετίας του 1970, οδηγεί-σε στο νεοφιλελευθερισμό αλλά ακόμα οι εξελίξεις είναι ρευστές και υπό διαμόρφωση.<br />Μπορούμε όμως σαφώς να διακρίνουμε κάποια κύρια χαράκτη-ριστικά του σύγχρονου καπιταλισμού:<br />Α) Εξακολουθούμε να ζούμε στην εποχή του ιμπεριαλισμού. Φι-σικά με όλες τις διαφορές από την κλασσική του εποχή. Δεν υπέρ-χουν πλέον αποικίες, αλλά ένα πλέγμα αλληλεξαρτούμενων καπότα-λισμών με σαφή ιεραρχία.<br />Η ηγεμονία των ΗΠΑ στον πλανήτη έγινε αναμφισβήτητη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, και τις καταστροφές που αυτός πρόκα-λεσε σε όλους τους ανταγωνιστές τους. Αμέσως μετά τον πόλεμο, τα 3/4 του επενδυμένου κεφαλαίου σε ολόκληρο τον κόσμο και τα 2/3 του βιομηχανικού δυναμικού ήταν συγκεντρωμένα σε μια μόνο<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />77<br />χώρα, τις ΗΠΑ. Τα υπόλοιπα διαμοιράζονταν στο 95% της κατοικώ-σιμης επιφάνειας της Γης. «Ένα έθνος είχε αποκτήσει σχεδόν το μυ-νοπώλιο για τη διατήρηση της ζωής»93. Οι ΗΠΑ προχώρησαν μέσω του σχεδίου Μάρσαλ στην ανασυγκρότηση των οικονομιών της ΔΥ-τικής Ευρώπης, γιατί διαφορετικά δεν μπορούσε να βρει αγοραστή-κή διέξοδο η παραγωγική τους μηχανή, αλλά και σαν μέτρο Ίναχε-τισης της «κομμουνιστικής επιρροής», που τότε, ήταν σε άνοδο στη μεταπολεμική Ευρώπη94.<br />Οι σημερινοί κανόνες του διεθνούς «οικονομικού παιχνιδιού». όπως το σύστημα ΓΚΑΤ - Γενική Συμφωνία Δασμών και Έμπορο-ου (που μετεξελίχθηκε στο σημερινό ΠΟΕ) ήταν το αποτέλεσμα των συμφωνιών του Μπρετόν Γούνας, που διατυπώθηκαν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο:<br />«Σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να βοηθήσουν το μεγάλυνε-ρο τμήμα του βιομηχανικού κόσμου να ανοικοδομηθεί μετά την καταστροφή που υπέστη κατά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο και να προλάβει τον αναπτυξιακό ρυθμό των ΗΠΑ. Και πετά-χαν. Μόνο που αυτή η επιτυχία τροποποίησε τη φύση του συ-στήματος [...] Α 1950, το κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Έθνη-κό Προϊόν των ΗΠΑ ήταν τετραπλάσιο από το ΑΕΠ της ΔΥ-τικής Γερμανίας και δεκαπενταπλάσιο από το ΑΕΠ της Άπω-νιας Προϊόντα τα οποία στην Ιαπωνία ήταν ακριβά από άπο-ψη του εργατικού κόστους, στη Δυτική Γερμανία ήταν φτη-νά. Επίσης, προϊόντα τα οποία στη Γερμανία ήταν ακριβά από άποψη εργατικού κόστους στις ΗΠΑ ήταν φτηνά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, οι εισαγωγές από τη Δυτική Γερμανία ή την Ιαπωνία να μην συνιστούν απειλή [...] Οι ΗΠΑ εξήγαγαν Γή-ωργικά προϊόντα που οι άλλοι δεν μπορούσαν να παράγουν. πρώτες ύλες που τους έλειπαν και προϊόντα υψηλής τέχνη-λογίας, όπως αεροσκάφη πολιτικής αεροπορίας τα οποία δεν μπορούσαν να κατασκευάσουν. Η δεκαετία του 1990 αρχίζει από ένα πολύ διαφορετικό σημείο [...] Α 1970, οι 64 από τις 100 μεγαλύτερες βιομηχανικές επιψηφίσεις του κόσμου Βιρ-σκόταν στις ΗΠΑ, 26 στην Ευρώ7ΐη και μόνο 8 στην Ιαπωνία. Α 1988, μόνο 42 από τις 100 μεγαλύτερες επιχειρήσεις βρω-<br />78 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />σκόντου συός ΗΠΑ, 33 στην Ευρώπη και 15 στην Ιαπωνία»95.<br />Οι ΗΠΑ μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ηγήθηκαν μιας άνευ προηγουμένου φιλελευθεροποίησης του παγκόσμιου εμπορίου, που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του δικού της καπιταλισμού. Αυτό δεν ερχόταν σε αντίθεση με την ανάπτυξη των σημαντικότερων σιμά-χων τους, της δυτικής Ευρώπης και της Ιαπωνίας. Αντίθετα μετέβαλε την Ιαπωνία σε δεύτερη οικονομία του πλανήτη και την Γερμανία σε τρίτη. Η οικονομική ανάπτυξη, σε συνδυασμό με το φόβο του «αντί-πόλου δέους» - της τότε στρατιωτικής υπερδύναμης ΕΣΣΔ - έξι-σφάλιζε τη συνοχή του «συμμαχικού μπλοκ». Ωστόσο, ολόκληρη τη μεταπολεμική περίοδο, με εξαίρεση τη δεκαετία του 1990, οι ανταγωνιστές των ΗΠΑ στο οικονομικό πεδίο, κύρια η Γερμανία και η Ιαπωνία, παρουσίαζαν ρυθμούς ανάπτυξης κατά πολύ μεγάλυνε-ρους της αμερικανικής οικονομίας. Έτσι, ειρωνικά, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, μεταβλήθηκαν στους κύρη-ους ανταγωνιστές τους σήμερα.<br />Β) Η μακροπρόθεσμη τάση είναι προς την κατεύθυνση του βαθύ-ματος των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων - αντιθέσεις που παρ: όλα αυτά αυτή τη στιγμή δεν έχουν πάρει το χαρακτήρα ασύμβατα-στων αντιθέσεων και σύγκρουσης μεταξύ των μεγάλων ιμπεριαλιστή-κών δυνάμεων.<br />Αιτία της όξυνσης των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων είναι η κρίση της αμερικανικής ηγεμονίας, που εκφράζεται πολύ χαράκτη-ριστικά στο εμπορικό της έλλειμμα:<br />«Α εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ επιδεινώνεται συνεχώς, παρά την υποτιθέμενη επιτυχία της αμερικανικής κυβέρνησης να καταρτίζει συμφωνίες για την απελευθέρωση διαφόρων αγορών και για την εξασφάλιση ανοιχτών αγορών, παρά την πολυδιαφημισμένη αναβίωση της αμερικανικής ανταγωνιστή-κατιτίς παρά το ότι ξεπρόβαλαν θερμές αγορές με αυξάνω-μενη καταναλωτική ζήτηση [...] Σε κάποια στιγμή, η υποτιμά-μένη στις παγκόσμιες αγορές αγοραστική ικανότητα της χω-ρας κυριολεκτικά θα την αναγκάσει να σταματήσει να αγορά-ζει τόσα πολλά από τους άλλους. Η αμερικανική ηγεμονία θα<br />Περιφερειακές συγκλήσεις<br />79<br />έχει φτάσει στο τέλος της, όπως έχει συμβεί περίπου για τους ίδιους λόγους και με τη βρετανική»96.<br />Οι συνεχείς προτροπές, από διάφορα think tank της αμερικάνικης άρχουσας τάξης, για επιβολή δασμών, όπως η επιβολή δασμών από την κυβέρνηση Μπους στο χάλυβα, είναι αποτέλεσμα της αυξάνω-μενης αδυναμίας των ΗΠΑ να ανταποκριθούν στον ηγεμονικό τους ρόλο με όρους που να είναι επωφελής και για τους συμμάχους της. πράγμα που συνέβαινε τις πρώτες δεκαετίες μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι αμερικανικές εισαγωγές βιομηχανικών ειδών άντρο-σώπευαν το 1977 το 14% της βιομηχανικής παραγωγής των ΗΠΑ. Α ποσοστό αυτό αυξήθηκε στα 1993 στο 36%. Για να καλύψουν τα ελλείμματά τους οι ΗΠΑ στηρίζονται πλέον στις εισροές ξένων κε-φαλαίων είτε στην Wall Street είτε σε ομαλότατου αμερικανικού δη-οσίου μετατρεπόμενες στον μεγαλύτερο οφειλέτη παγκόσμια. Α εξωτερικό χρέος των ΗΠΑ, και οι πληρωμές των τόκων που πρέπει να πληρωθούν, αυξάνονται χρόνο το χρόνο. Καθόλου τυχαίες, Λόα-πάν οι φωνές που ακούγονται στις ΗΠΑ και που απειλούν με Άμπο-ρικούς πολέμους τους συμμάχους της:<br />«... οι Αμερικανοί δημόσιοι άντρες θα πρέπει να βάλουν στην αμερικανική πολιτική μια απαγορευμένη λέξη - δασμοί - και να είναι έτοιμοι να τους χρησιμοποιήσουν προς το Σομ-φέρον της χώρας [...] αν οι εξαγωγικές χώρες δοκιμάσουν να εφαρμόσουν αντίποινα, η χώρα με το έλλειμμα είναι που θα έχει την πλεονεκτική θέση όπως αντιλαμβάνονται οι άλλοι»97.<br />Γ) Οι αντιθέσεις οξύνονται γιατί η νεοφιλελεύθερη πολιτική έχει φτάσει πλέον στα όριά της, ειδικότερα μετά την κρίση στην Ένατο-λική Ασία και την ουσιαστική κατάρρευση της Αργεντινής. Ο νέο-φιλελευθερισμός συσσώρευσε οικονομικές ανισορροπίες τα τελεί-ταία είκοσι χρόνια, που οξύνουν τις διχογνωμίες ανέσα στους ισχύ-ρους καπιταλισμούς για το ποια οικονομική πολιτική πρέπει να Άκη-βοηθηθεί αλλά και οξύνοντας τους ανταγωνισμούς για τον έλεγχο αγορών.<br />80<br />4<br />Η νεοφιλελεύθερη<br />αποτυχία<br />Η νεοφιλελεύθερη εξαγγελία έχει αποτύχει. Υποσχέθηκε ένα ΚΟ-σμο συνεχούς («χωρίς προηγούμενο») οικονομικής μεγέθυνσης και έφερε ένα κόσμο με διαρκείς κρίσεις και πολέμους. Σοφότερα, δήμε-ούργησε ένα κόσμο που όλοι οι κοινωνικοί δείκτες επιδεινώνονται.<br />Α μελέτη της CEPR98 συνέκρινε τους κύριους οικονομικούς και κοινωνικούς δείκτες όλων των χωρών, για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, της τελευταίας εικοσαετίας του νεοφιλελεύθερη-σμού (1980-2000) με την προηγούμενη εικοσαετία (1960-1980). Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται: η αύξηση του κατά κεφαλήν είσοδοι-μίτος την προσδοκώμενη διάρκεια ζωής, την παιδική θνησιμότητα, το μορφωτικό επίπεδο, την εκπαίδευση.<br />Η επιδείνωση όλων των δεικτών είναι πέραν κάθε αμφιβολίας. Η αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος στις φτωχότερες χώρες, εξελίχθηκε από ένα ετήσιο ρυθμό 1,9% στα 1960-1980 σε 0,5% στα χρόνια 1980-2000. Για τις χώρες που βρίσκονται στη μέση κατήγε-ρία υ7τήρξε καθαρή πτώση της ανάπτυξης από 3,6% σε λιγότερο από 1%. Στις αναπτυγμένες χώρες η πτώση είναι από 2,6% σε 1,7%. Στις αναπτυγμένες χώρες, τα συνολικά νούμερα αποκρύπτουν τις μέγα-λες ανισότητες στην κατανομή του εισοδήματος που επέφερε ο νέο-φιλελευθερισμός. Από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και με-χρι τη δεκαετία του 1970, το μέσο εισόδημα στις ΗΠΑ διπλασιαστεί-κε. Αντίθετα, από τη δεκαετία του 1980 το εισόδημα του 60% των αμερικανικών οικογενειών δεν έχει παρουσιάσει καμιά πραγματική<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />81<br />αύξηση. Η πτώση της προσδοκώμενης διάρκειας ζωής αφορά όλες τις χώρες, με εξαίρεση των δυτικών χωρών. Στη Ρωσία ο μέσος όρος ζωής για τους άνδρες έπεσε από τα 65,5 στα 57 χρόνια.<br />0 νεοφιλελευθερισμός εφαρμόστηκε με ιδιαίτερη βιαιότητα στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (τις χώρες που παλιότερα είχαν Κρο-τικό καπιταλισμό). Μέσα σε πέντε χρόνια, το 80% της τσεχικής οι-κονομίας και το 40-60% εκείνης των άλλων χωρών βρέθηκε σε Ίδη-ωτικά χέρια:<br />«Α αποτέλεσμα ήταν μια τεράστια πτώση κατά 20-40% της βιομηχανικής παραγωγής και έντονη αύξηση της ανήρ-γέας που το μόνο που την αντιστάθμιζε ήταν η αύξηση της εκροής εργατών προς άλλες χώρες [...] Ολόκληρες πόλεις και βιομηχανίες κατέρρευσαν, τα νοίκια, μένοντας ανεξέλεγκτα. τινάχθηκαν στα ύψη, και οι εισοδηματικές διαφορές ξαφνικά διευρύνθηκαν, καθώς μια νέα τάξη καπιταλιστών επεδείκνυε τον πλούτο της [...]»".<br />Η παγκόσμια οικονομία ενώ παρουσίαζε αυξητικούς ρυθμούς ανώτερους του 6% προ του 1974 και ανώτερους του 5% μεταξύ 1974 και 1983, δεν παύει έκτοτε να επιβραδύνεται: 3,4% στη διά-κεια της δεκαετίας του 1980, 1,8% στη διάρκεια των ετών της δέκα-ετίαςτου 1990100.<br />Δυο δεκαετίες φιλελευθερισμού έχουν συσσωρεύει τεράστιες ανισορροπίες στην οικονομία. Η κατανάλωση αποτελεί τα 2/3 της αμερικανικής οικονομίας. Η κατανάλωση στις ΗΠΑ δεν στηριχτώ-κε στο κύριο εισόδημα, αλλά στα χρέη (πιστωτικές κάρτες) και στην προσδοκία για κέρδη από το χρηματιστήριο. Τα χρέη των Αμερική-νικων νοικοκυριών ανέρχονται σήμερα στο τρομακτικό ποσό των 7,4 τρις. δολαρίων, περίπου διπλάσια των αρχών της δεκαετίας του 1990, και 35(!) φορές πάνω από τη δεκαετία του 1960 (τότε «χρω-σά χρόνια» για την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία). Αντίστοιχη είναι η επιδείνωση του χρέους των αμερικανικών επιψηφίσεων. Α χρέος αυτό αυξανόταν κατά 7% ετησίως προ του 1980. Από την χρω-νιά αυτή αυξάνεται κατά 12% και από το 1985 κατά 15%101.<br />Α κρατικό χρέος της Ιαπωνίας έφτασε στο 135% του ΑΕΠ το<br />82 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />2001, ενώ υπολογίζεται ότι στα μέσα της δεκαετίας θα φθάσει στο 165%. Χρέος απίστευτο για χώρα που είναι η δεύτερη οικονομική δύναμη του πλανήτη, απειλώντας κυριολεκτικά να τη σπρώξει στην κατάρρευση!<br />Οι ανισορροπίες είναι τέτοιας έκτασης, ώστε πολλοί είναι αυτοί που φοβούνται ότι ο νεοφιλελευθερισμός οδηγεί το σύστημα σε κα-τόρευση όπως το είχε οδηγήσει παλιότερα ο κλασικός φιλέψει-θερισμός. Ο λόγος είναι ότι η απορύθμιση των αγορών τα τελεί-ταία χρόνια σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πλέον οι παλιοί μηχανισμοί που λειτουργούσαν σαν «δίχτυ ασφαλείας». Η κρατική παρέμβαση. μέσω του ελέγχου του τραπεζικού συστήματος που υ7τήρχε μέχρι τα 1980, μπορούσε να εξασκήσει αποτελεσματική νομισματική παρμέ-βαση στην οικονομία. Σήμερα στις παγκόσμιες κεφαλαιαγορές κι-νούνται 1,5 τρις. δολάρια κάθε μέρα, καθιστώντας σχεδόν αδένα-τη την στήριξη ενός νομίσματος αν χρειαστεί (κατά κύριο λόγο του δολαρίου):<br />«Όταν το καλοκαίρι του 1994 δεκαεπτά από τις μέγα-λύτερες κεντρικές τράπεζες (ανάμεσα στις οποίες και η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ) προσπάθησαν να στόρι-ξουν το δολάριο, μπόρεσαν να συγκεντρώσουν μόνο 5 δύσε-κατομμύρια δολάρια. Η προσπάθειά τους, σύμφωνα με την παρομοίωση του Τόμας Φρίντα, έμοιαζε με αυτή «ενός φι-λακα ζωολογικού κήπου που προσπαθεί να ηρεμίσει ένα πει-νασμένο γορίλα δίνοντάς του για φαγητό μια σταφίδα»102.<br />Προφανώς οι νεοφιλελεύθεροι μπορούν να ισχυριστούν ότι οι Κασσάνδρες δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Παρά τα μεγάλα και σείσω-ρευμένα προβλήματα, παρά τις κρίσεις σε διάφορα σημεία του πλω-νέτη οι χειρότερες προβλέψεις δεν έχουν επαληθευθεί (ορισμένοι κάθε τόσο προέβλεπαν κρίση αντίστοιχη της δεκαετίας του1930).<br />Ας παρακολουθήσουμε, όμως, για λίγο την πολύ αποκαλύπτω-κή σκέψη του Πωλ Τρούμαν. Πρόκειται για έναν οικονόμοι-γο του mainstream, σύμβουλο επιχειρήσεων αλλά και κυβέρνησε-ων - απ' αυτούς που συμβάλουν στη χάραξη της οικονομικής πολίτη-κος To βιβλίο του είναι γραμμένο το 1999 λίγο μετά την κρίση στην<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />83<br />Ανατολική Ασία:<br />«... πολλοί οικονομολόγοι εξακολουθούν να θεωρούν τις υφέσεις της οικονομίας δευτερεύον ζήτημα, που η μελέτη του δεν τυγχάνει ιδιαίτερης εκτίμησης [ΑΚ: ο λόγος είναι η επί-τυχημένη επί σειρά δεκαετιών επιτυχής κρατική παρέμβαση στην οικονομία, που όπως είδαμε δεν έχει σταματήσει ούτε στην σημερινή εποχή του νεοφιλελευθερισμού] [..] Όλες ΑΥ-τές τις δεκαετίες που οι οικονομολόγοι φιλονικούν μεταξύ τους για το ποια νομισματική πολική πρέπει να εφαρμοστεί για να ξεπεραστεί μια κρίση, οι κεντρικές τράπεζες των Κρο-τών επενέβησαν επανειλημμένα - και μάλιστα τόσο αποτελώ-σωματικά που το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης οικονομικής κρίσης που οφείλεται σε ανεπαρκή ζήτηση φαίνεται πια σι-μερα εξωπραγματικό [...] αν ξεσπάσει κρίση, η συνταγή ει-ναι απλή: Ρίχνουμε χωρίς δισταγμούς τα επιτόκια πολύ χαμοί-λα Μπορεί ο Άλαν Γκρίνσπαν να πιστεύει ότι οι μετοχές στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι υπερτιμημένες, πιστεύω όμως ότι δεν θα κάνει το σφάλμα που έκαναν οι Ιάπωνες, όταν έσκασε η δική τους φούσκα, να δεχθεί, δηλαδή αδιαμαρτύρητα την τι-μωρία και να μην μειώσει τα επιτόκια, παρά μόνο όταν είναι πια πολύ αργά [...] Η παγκόσμια οικονομία δεν είναι σήμερα σε ύφεση και ούτε προβλέπεται να βρεθεί σε ύφεση στο εγγύς μέλλον. Ωστόσο, ενώ το φαινόμενο της παγκόσμιας ύφεσης αποτελεί μακρινό παρελθόν, τα οικονομικά της ύφεσης - τα προβλήματα, δηλαδή, εκείνα που αντιμετώπιζε χαρακτηριστώ-κά η παγκόσμια οικονομία, κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1930 - έκαναν τελευταία μια εντυπωσιακή επανεμφάνιση. Πριν πέντε χρόνια, σχεδόν κανείς δεν πίστευε ότι στη σήμερα-νή εποχή, τα κράτη θα αναγκάζονταν να περάσουν εξουθενώνω-τικές οικονομικές κρίσεις για να αντιμετωπίσουν την διεθνή κερδοσκοπία. Κανείς δεν πίστευε ότι μια μεγάλη, ανάπτυγμα-νη χώρα, σαν την Ιαπωνία, θα ήταν ανίκανη επί σειρά ετών να δημιουργήσει τις απαραίτητες δαπάνες για να εξασφαλίζω-σει απασχόληση στο εργατικό της δυναμικό και να διατηρήσει σε λειτουργία τα εργοστάσιά της. Ότι ακόμα και η Κεντρική<br />84 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ δεν θα ενωθώ ιδιαίτερη ΑΥ-πεποίθηση όσον αφορά την ικανότητά της να αντιμέτωπη-σει ένα πανικό στις χρηματιστηριακές αγορές. Η παγκόσμια οικονομία είναι τελικά πολύ πιο επισφαλής από όσο φαντάζω-μαστε [...] Η Ιαπωνία ανακαλύπτει ότι η παραδοσιακή νομή-σματική και δημοσιονομική πολιτική της δεν αρκούν. Αν κάτι τέτοιο συμβαίνει στην Ιαπωνία, πόσο σίγουροι μπορούμε να είμαστε ότι η ευρωπαϊκή οικονομία ή ακόμα και η πάντα κα-μαία οικονομία των ΗΠΑ δεν θα πέσουν στην ίδια παγίδα; [...] οι λύσεις της παραδοσιακής οικονομικής πολικής το μόνο που κατόρθωσαν ήταν να επιδεινώσουν την κατάσταση [...] Τα οικονομικά της ύφεσης είναι πάλι εδώ»103.<br />Αλήθειες... Όμως γιατί «οι Ιάπωνες, όταν έσκασε η δική τους φούσκα», παρ' ότι επί σειρά ετών ακολουθούν μια πολιτική κρατά-κών ενέσεων δεν αποδίδει; Από τον Αύγουστο του 1992 το ιάπωνα-κό κράτος έχει παρέμβει με πακτωλούς χρημάτων (10 τουλάχιστον πακέτα μέτρων ύψους 128 τρις. γεν) χωρίς κανένα αποτέλεσμα ανά-κάμψης αντίθετα εκτόξευσε το κρατικό χρέος στα ουράνια. Αρκεί να πούμε, όπως ο Τρούμαν, ότι «ήταν πλέον αργά»; Δέκα χρόνια τώρα, γιατί δεν αποδίδει αυτή η πολιτική; Αρκεί να τεθεί το ερώτημα τόσο απλά για να φανεί ότι η έκφραση «ήταν πλέον αργά» δεν ση-μαίνει τίποτα, δεν εξηγεί απολύτως τίποτα.<br />Επιπλέον, τι σημαίνει ότι «ο Άλαν Γκάρισαν δεν θα κάνει το σφάλμα που έκαναν οι Ιάπωνες»; Πράγματι δεν το έκανε αλλά μυώ-σε νευρικά και με ταχύτητα τα επιτόκια. Από το 2001, εν όψει Ίφε-σης, ο Γκάρισαν μείωσε τα επιτόκια αρκετές φορές οδηγώντας τα από 6,5% στο 1%, το χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 40 ετών. Αλλά αυτό διέσωσε την αμερικάνικη οικονομία από την ύφεση; Α Μάρτη 2002 οι επίσημες προβλέψεις μιλούσαν για ισχυρή ανήκα-ψη της αμερικανικής οικονομίας, και ακόμα ότι «η μεγαλύτερη οίκο-νομία του κόσμου [των ΗΠΑ] θα σημειώσει ετήσιο ρυθμό άνιπτη-ξης μεγαλύτερο του 4%, ενώ κάποιοι δεν διστάζουν να μιλούν έως και για 6%»104. Ακολούθησε η οικτρή διάψευση αυτών των πρόβαλε-ψήνω Η παγκόσμια οικονομία εισήλθε σε περίοδο ύφεσης, ενώ για το σύνολο της Ε.Ε. η οικονομική ανάπτυξη ήταν σχεδόν μηδενική.<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />85<br />Η (απαγορευμένη) λέξη ύφεση χρησιμοποιήθηκε από τους οίκον-μικούς αναλυτές ανοιχτά και καθαρά για να περιγράψει την Ανκόνα της παγκόσμιας οικονομίας. Ο Τρούμαν πρέπει να έχει μετανοώ-σει πικρά για την διατύπωσή του «η παγκόσμια οικονομία δεν είναι σήμερα σε ύφεση και ούτε προβλέπεται να βρεθεί σε ύφεση στο ΕΓ-γύς μέλλον». Α δεύτερο εξάμηνο του 2004 προβλέπεται ότι η πα-γκόσμια οικονομία θα παρουσιάσει («ισχυρή») ανάκαμψη. Ωστόσο οι προβλέψεις αυτές πλακώνονται παράλληλα από φόβους ότι μπω-ρεί να είναι μια «σύντομη ανάκαμψη», λόγω των υψηλών έμπορο-κών ελλειμμάτων των ΗΠΑ και από τη «φούσκα» των διεθνών χρω-μυστηρίων<br />Στην πραγματικότητα, η οικονομική πολιτική που ακολουθούσε μέχρι πρόσφατα ο Γκάρισαν ήταν επιτυχής γιατί επρόκειτο για τις ΗΠΑ. Αν οποιαδήποτε άλλη χώρα ακολουθούσε αυτή την πολίτη-κή θα κατέρρεε η οικονομία της. Τα τρομακτικά ελλείμματα δεν δη-καιολογούν ούτε τη δύναμη του δολαρίου, ούτε το χαμηλό πλάθω-ορισμό Η πολνηκή αυτή στηριζόταν από ιαπωνικά κεφάλαια, και ευ-ρωπαϊκά, γιατί δεν υτυήρχε άλλη εναλλακτική διέξοδος. Τα κεφάλαια έπρεπε να συνεχίσουν να επενδύονται σε αμερικανικά κρατικά Όμο-λογα και στην Wall Street, ήταν η μοναδική κερδοφόρος διέξοδος. Σήμερα το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης βρίσκεται 40% κάτω από το υψηλότερο σημείο που είχε βρεθεί το 2000, ενώ η πρόβαλε-ψη είναι για ακόμα μεγαλύτερη κατρακύλα. Αν η κρίση των χρήμα-τιστηρίων μεταφερθεί στην πραγματική οικονομία (τράπεζες, βίωμα-χάνια, τότε πράγματι ο παγκόσμιος καπιταλισμός θα βρεθεί μπορ-στά στην άβυσσο. Και όπως ομολογεί και ο Τρούμαν αυτή η προ-οπτική δεν είναι απίθανη. Αρκεί ένας μέτριος (ή και άτυπος) Άμπο-ρικός πόλεμος ανάμεσα σε Ε.Ε. και ΗΠΑ για να 7τυροδοτήσει άνελξε-λεγκτες καταστάσεις.<br />Α ιαπωνικό παράδειγμα ίσως να δείχνει το άμεσο μέλλον και για τις ΗΠΑ. Όταν «έσκασε» η ιαπωνική χρηματιστηριακή φούσκα τη δεκαετία του 1990, άφησε πίσω της μια «μαύρη τρύπα» ύψους 350 δισ. δολαρίων στις ιαπωνικές τράπεζες, χρέη που αδυνατούσαν να τα εισπράξουν. Η κατακόρυφη πτώση του Nikkei από τις 38.000 μυ-νωδές που είχε φτάσει το 1989, γύρω στις 10.000 μονάδες σήμερα, επιδείνωσε ακόμα παραπέρα τα προβλήματα των ιαπωνικών τρέπε-<br />86 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ζων. Έτσι οι ιαπωνικές τράπεζες βρέθηκαν κάτω από διπλή πίεση και ουσιαστικά πολλές είναι στην ουσία χρεοκοπημένες. Αν η άπω-νική οικονομία δεν έχει βυθιστεί σε κρίση αντίστοιχη της δεκαετίας του 1930 αυτό οφείλεται στην κρατική παρέμβαση. Ωστόσο εδώ και δέκα χρόνια ο κρατικός παρεμβατισμός δεν έχει κατορθώσει να βγω-λει την ιαπωνική οικονομία από την ύφεση.<br />Η ρίζα των προβλημάτων της καπιταλιστικής οικονομίας βρίσκε-ται στην άναρχη λειτουργία της αγοράς, ο ανεξέλεγκτος αντίγονο-σμός οδηγεί, τυφλά μεν αλλά αναπόφευκτα, στην υπερπαραγωγή και την υπερεπένδυση. Οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στο νόμο του Γή-ρο-Μαρξ, την πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους. Και όταν συμβεί αυτό το αποτέλεσμα είναι χρεοκοπίες επιψηφίσεων και κα-τακόρυφη αύξηση της ανεργίας.<br />Ευφωνικά, η αγορά είναι το φυσιολογικό πεδίο των καπιταλιστών. αλλά και ο χώρος όπου οι ίδιοι ούτε τον κατανοούν επακριβώς αλλά. φυσικά, ούτε μπορούν να τον ελέγξουν:<br />«Ο Τζων Μέυναρτ Κέυνς έγραφε, το 1930, ότι «μπλέξε-με σε μια απίστευτα μπερδεμένη ιστορία, έχουμε να κώνου-με με ένα μηχάνημα ακριβείας, που δεν καταλαβαίνουμε πως<br />λειτουργεί»».105<br />Δεν είναι μόνο οι εκρηκτικές ανισορροπίες που συσσώρευσε η νε-οφιλελεύθερη πολιτική, για τις οποίες μιλήσαμε προηγούμενα, που έκαναν ώστε «τα οικονομικά της ύφεσης» να επιστρέψουν. Είναι. ακόμα σοφότερα, η πεποίθηση που έχει δημιουργηθεί στους άργαζα-μενους από την εξέλιξη των ίδιων των πραγμάτων, ότι η οποιαδήποτε-τε οικονομική ανάπτυξη θα έχει ελάχιστη επίπτωση στην καλυτέρου-ση της ζωής τους. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επιτύχει, το πράγματι-κά εκπληκτικό επίτευγμα, να ευημερούν(;) οι αριθμοί της οικονομώ-ας την ίδια στιγμή που αυξάνονται διαρκώς οι άνθρωποι που διαβώ-ούν κάτω από το όριο της φτώχιας, ενώ παράλληλα συνυπάρχει ένα σταθερά μεγάλο ποσοστό ανεργίας. Ακόμα και όσοι εργάζονται, αι-σθάνονται διαρκώς την απειλή οι «ελαστικές σχέσεις εργασίας» να τους πετάξουν ανά πάσα στιγμή στην ανεργία. Α άγχος και η ανά-σφάλεια είναι τα πικρά δώρα του νεοφιλελευθερισμού στους τύχε-<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />87<br />ρους που έχουν απασχόληση. Ο ίδιος ο Κλίντον, που επί προεδρίας του οι ΗΠΑ «γνώρισαν την α μακροχρόνια περίοδο οικονομικής ανάπτυξης» σε λόγο του έλεγε:<br />«Μειώσαμε το έλλειμμα. Αυξήσαμε τις επενδύσεις στην παιδεία, στηντεχνολογία, στην έρευνα και στην ανάπτυξη [...] Και οι περισσότεροι άνθρωποι δουλεύουν σκληρότερα για χα-μηλότερες αμοιβές από αυτές που απολάμβαναν όταν όρκο-στηκα πρόεδρος»106.<br />Οι νεοφιλελεύθεροι ισχυρίζονται ότι τα προβλήματα είναι «προ-σάρωνα», ότι μακροπρόθεσμα το «αόρατο χέρι της αγοράς» θα οδοί-γήσει σε ένα κόσμο υλικής ευημερίας. Παρ' ότι προς στιγμή βαθιά-νουν οι ανισότητες στην κατανομή του πλούτου, στο τέλος θα υπέρ-ξει η αποδυναμωνόμενη «διασπορά του πλούτου». Στη διάρκεια της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης, οι φτωχοί και πένητες ει-χαν εξαπλωθεί σε ολόκληρη την αγγλική κοινωνία, ενώ η μόλυνση του περιβάλλοντος και οι συνθήκες υγιεινής ήσαν άθλιες. Και όμως. όλα αυτά τελικά οδήγησαν στη μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, δηλώνουν υπερήφανα οι νέοι-ελεύθεροι Σήμερα οι εργαζόμενοι, τουλάχιστον των ανεπτυγμένων χωρών, ζουν σε συνθήκες «αφάνταστα καλύτερες από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά». Αυτό είναι το πιστεύω των νεοφιλελεύθερων. 0 σημερινός πόνος είναι το εισιτήριο για τον αυριανό παράδεισο.<br />Σε ιδεολογήματα ο σημερινός νεοφιλελευθερισμός μοιάζει όλο και περισσότερο με τον πρόγονό του, τον κλασσικό φιλελευθερισμό του 19ου αιώνα. Ο Καρλ Πλάνη στο μνημειώδες έργο του Ο Μέγα-λος Μετασχηματισμός, που περιγράφει την πορεία του κλασικού φι-λελευθερισμού από τον 19ου αιώνα μέχρι την κατάρρευση του στην δεκαετία του 1930, γράφει:<br />«Δεν υπήρξε καταφανέστερη αποτυχία της φιλελεύθερης φιλοσοφίας από τη σύλληψη του προβλήματος της αλλαγής. Με έντονη την συναισθηματική προσήλωση στον αυθόρμητη-τιμώ παραμέλησε τη στάση που υπαγορεύει η κοινή λογά-κή απέναντι στην αλλαγή, προς όφελος μιας μυστικιστικής<br />88 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />προθυμίας για αποδοχή των οιωνδήποτε κοινωνικών συνεπή-ών της οικονομικής προόδου [...] Ο κοινωνικός ιστός ήπιε-λύονταν Ερημωμένα χωριά και ερείπια κατοικιών μαρτυρού-σαν τη βιαιότητα με την οποία είχε επέλθειη επανάσταση [...] υποβαθμίζοντας τις πόλεις της, αποδεκατίζοντας τον πλήθη-σμό της, μετατρέποντας το καταπονημένο έδαφός της σε Όρη-μυ τρομοκρατώντας τους ανθρώπους της και εξαναγκάζοντας τους να μετατραπούν από τίμιοι αγρότες σε επαίτες και ληστές [...] Προτού ολοκληρωθεί η διαδικασία, οι εργάτες είχαν στοά-βαχτεί σε νέους αποτρόπαιους χώρους, στις λεγόμενες βίωμα-χανικές πόλεις της χώρας. Οι χωρικοί είχαν καταντήσει Τρι-γλουτός ενώ ο θεσμός της οικογένειας απειλούνταν με αφή-νισό Τεράστια τμήματα της χώρας εξαφανίζονταν ταχύτατα. κάτω από όγκους σκουπιδιών που συσσώρευαν τα «σατανικά εργοστάσια» [...] Οι συνηθισμένες «μακροπρόθεσμες» προ-σεγγίσεις της οικονομικής θεωρίας είναι ανεφάρμοστες. ΚΡΙ-νουν εκ των προτέρων το αποτέλεσμα [...] οι «μακροπρόθεσμε-σμες» προσεγγίσεις στερούνται νοήματος. Αν το άμεσο από-τέλεσμα μιας αλλαγής είναι καταστροφικό, τότε, μέχρις από-δείξεως του εναντίου, το τελικό αποτέλεσμα είναι καταστρο-φικό»107.<br />Η παραπάνω περιγραφή μοιάζει πραγματικά να αναφέρεται στην κατάσταση σε πολλές χώρες του πλανήτη σήμερα, και ας είναι το ιβ-βλίο γραμμένο το 1944.<br />Αλλά ούτε και το τελικό αποτέλεσμα, οι «μακροπρόθεσμες» προ-σείσεις ήσαν θετικές. Η αύξηση των μισθών ήταν το αποτέλεσμα σκληρών και αιματηρών εργατικών διεκδικήσεων, και μάλιστα ένα-ντια στην προσπάθεια των φιλελεύθερων να απαγορεύσουν ουσία-στικά τη συνδικαλιστική οργάνωση, με τη λογική ότι τα συνδικάτα «νοθεύουν την λειτουργία της αγοράς»! Α περιβάλλον εύκολου-θεί συνεχώς να υποβαθμίζεται, με τη μόλυνση να προκαλεί καρκίνο. Τα τρόφιμα με τα οποία τρέφεται η εργατική τάξη είναι γεμάτα το-ξινές junk foods. Οι «τρελές αγελάδες» ή οι κίνδυνοι από τις γίνε-τικά τροποποιημένες καλλιέργειες είναι το αποτέλεσμα ενός σειστή-ματος που η πιο ζωτική ανάγκη, η τροφή, έχει μετατραπεί σε Άμπο-<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />89<br />ρεύμα με σκοπό το κέρδος αδιαφορώντας για την υγεία των ανθώ-πων που την καταναλώνουν.<br />Αλλά τα γεγονότα εξελίχθηκαν ακόμα σοφότερα. Η αποτυχία του φιλελευθερισμού έσπρωξε την ανθρωπότητα στη βαρβαρότητα του ιμπεριαλισμού και του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Η βαρβαρότητα ήταν το φυσικό επακόλουθο της λογικής του φιλελευθερισμού.<br />Η μετατροπή των πάντων σε εμπόρευμα μετατρέπει τον άνθρωπο σε μέσο για τον πλουτισμό των λίγων, τον καπιταλιστή σε λύκο για τους εργαζόμενους και για ολόκληρη την κοινωνία. Η εμπορεύματα-ποίηση όλων των συντελεστών που αποτελούν τα θεμέλια για τη δη-ατήρηση της ίδιας της ζωής (γη, νερό, εργασία) οδηγεί αναπόφευκτα την κοινωνία στη γενικευμένη βαρβαρότητα και απειλεί με αφανή-σμό την ανθρωπότητα:<br />«[...] εργασία, γη και χρήμα δεν αποτελούν προφανώς εμπορεύματα. Α αξίωμα πως οτιδήποτε αγοράζεται και που-λιέται πρέπει να έχει παραχθεί για πώληση, είναι καταφανώς αναληθές στην περίπτωσή τους [...] Η εργασία είναι απλώς ένα ακόμα όνομα για μια ανθρώπινη δραστηριότητα που ταυ-τίζεται με την ίδια την ζωή, και που δεν παράγεται για πω-ληση αλλά για εντελώς διαφορετικούς λόγους, και δεν μπω-ρεί να διαχωριστεί από την ανθρώπινη ζωή, να «αποθήκευε-τεί» ή να μετακινηθεί. Γη, άλλωστε, είναι το άλλο όνομα της φύσης που δεν παράγεται από τον άνθρωπο [...] Η εκμηχάνιση-ση της παραγωγής σε μια εμπορική κοινωνία οδηγεί ουσιαστ.-κά στην εμπορευματοποίηση ανθρώπου και φύσης [...] προ-φανώς η αποσάθρωση που προκαλείται από τέτοιες επινοώ-σεις θα αποδιαρθρώσει τις ανθρώπινες σχέσεις και θα απειλή-σει με αφανισμό το φυσικό περιβάλλον»108.<br />Νεοφιλελευθερισμός δημοκρατία<br />Ο νεοφιλελευθερισμός είναι εχθρικός -ακόμα και στα πολύ πε-διορισμένα- αστικά «δημοκρατικά δικαιώματα». Μακριά από το να αποτελεί ο νεοφιλελευθερισμός τον θρίαμβο της έστω αστικής φιλέ-<br />90 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ελεύθερης δημοκρατίας, ο νεοφιλελευθερισμός αποτελεί απειλή για τα δημοκρατικά δικαιώματα, οδηγεί στη συρρίκνωση ακόμα και της τυπικής αστικής δημοκρατίας:<br />«Όμως, όπως έχει διατυπωθεί από προ-μεταμοντέρνους. όπως ο Φρίντριχ Καγιάκ και ο Μίλτων Φρίντα, η ιδεολογία του laissez-faire υποστηρίζει ότι υπάρχει ένας αέναος «άγω-νας ανάμεσα στη συλλογικότητα και τον ατομικισμό» στον οποίο «οποιαδήποτε επέκταση της κυβέρνησης», είτε προ-κενται για μια σταλινική αυταρχική εξουσία είτε για μια δη-μοκρατνκή πόλη, είναι υπέρ της συλλογικότητας και έπομαι-νος a priori, μια επίθεση εναντίον της ελευθερίας. Η κουβέρ-νησί συμπεριλαμβανομένης και της δημοκρατικής κυβερνά-σης, ειπόντα, σύμφωνα με αυτή την άποψη, ύποπτες πορθώ-σεις, ενώ οι αγορές έχουν πάντα αθώες προθέσεις».109<br />Όταν μια χούφτα διευθυντών και μεγαλομετόχων, που κανείς δεν τους έχει εκλέξει, που λογοδοτούν μόνο σε μεγαλομετόχους και managers για το αν τα ποσοστά κέρδους είναι «ικανοποιητικά», ει-ναι αυτοί που καθορίζουν τη ζωή εκατομμυρίων, που αποφασίζουν για το δικαίωμα τους στη δουλειά και την ίδια την επιβίωση, τότε η λέξη δημοκρατία χάνει κάθε νόημα. Όταν κυβερνήσεις υπόσχου-νται σχεδόν τα πάντα προεκλογικά, για να τσαλαπατήσουν τις επί-θυμίες και τις ελπίδες όσων τις ψήφισαν μετεκλογικά, τότε η άξιοι-στία του κοινοβουλευτικού συστήματος εξανεμίζεται. Όταν η ήπαρ-ξη πολλών κομμάτων δεν σημαίνει παρά την εναλλαγή στην εξουσία για την εφαρμογή της ίδιας (νεοφιλελεύθερης) ποντικής, τότε το τί-μημα είναι η αδιαφορία των πολιτών για τις εκλογές και το τι γίνε-ται στα κοινοβούλια.<br />Οι ίδιες οι ΗΠΑ είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα: μια Κάι-νωνία όπου λιγότεροι από τους μισούς πολίτες ψηφίζουν, και όπου το 90% των μελών του Κογκρέσου επανεκλέγονται, και τα αξίωμα-τα εξαργυρώνονται με εκατομμύρια.110 Στην Ιαπωνία το χρήμα μιλά ακόμα πιο δυνατά, με τις ταφείς και τους οικονομικούς παράγω-ντες ανοιχτώ να δίνουν χρηματικά «δωράκια» στους πολιτικούς ήγε-τες των κομμάτων. Στις νέες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της ανά-<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />91<br />ολκής Ευρώπης, η εκλογική αδιαφορία και ο κυνισμός υπερβαίνει ακόμα και τα αμερικανικά επίπεδα, λιγότερο από το 1/4 των ψήφο-φόρων συμμετέχουν σε αρκετές από τις εκλογικές αναμετρήσεις. Η επέκταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας σε μια σειρά από πε-ριοχές του πλανήτη, όπως για παράδειγμα στην Λατινική Αμερική, πάει χέρι-χέρι με την επέκταση και την ασυδοσία των Απόσπασμα-των Θανάτου (εκπαιδευμένα στη «χώρα της ελευθερίας», τις ΗΠΑ) που δολοφονούν συνδικαλιστές και εξεγερμένους αγρότες, ακόμα και ορφανά (εγκαταλελειμμένα) παιδιά όπως στην Βραζιλία.<br />Η δυνατότητα αντικειμενικής ενημέρωσης υπονομεύεται Θανάση-μα από τη συγκεντροποίηση του ελέγχου εφημερίδων και ΜΜΕ, από μια χούφτα μεγαλοκαπιταλιστών. Η παγκόσμια αγορά των ΜΜΕ ελέγχεται από μόλις επτά πολυεθνικές: Disney, AOL Time Warner. Sony, News Corporation, Viacom, Vivendi, Bertelsmann. Αυτές ελέγχουν τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά στούντιο, όλα τα Τήλε-πτικά δίκτυα των ΗΠΑ εκτός από ένα, τις λίγες εταιρείες που Ελέν-χουν το 80-85% της παγκόσμιας μουσικής αγοράς, τις δορυφορικές εκπομπές, όλα τα καλωδιακά τηλεοπτικά δίκτυα κλπ, κ.λπ.111 Μια χούφτα μεγαλοκαπιταλιστές, που έχουν μετοχές ταυτόχρονα σε πε-ρισσότερο από μια από αυτές τις επτά πολυεθνικές, έχουν τεράστια δυνατότητα επηρεασμού πολιτικών και οικονομικών κυβερνητικών αποφάσεων, χωρίς να τους έχει εκλέξει κανείς και χωρίς να τους ελέγχει κανείς.<br />0 (νέο)φιλελευθερισμός με την αντί-ανθρώπινη φιλοσοφία και πρακτική του, με την υποδούλωση του ανθρώπου στα οικονομικά μεγέθη, την αριθμολογία του, τους «σιδηρούς νόμους της οίκο-νομέας, δεν μπορεί παρά να επιβάλει τελικά μια αστυνομική Λο-γική απέναντι σε όσους τον αμφισβητούν, απέναντι στους άργαζα-μενους που τους ζητάει ολοένα και μεγαλύτερες θυσίες, εν ονόματι ενός απροσδιόριστου «ευτυχισμένου» μέλλοντος. Φιλελευθερισμός και καταστολή είναι συνώνυμα.<br />Η κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία αναγκαστικά, για να λέει-τρυγήσει πρέπει να στηρίζεται στη συναίνεση και την ανοχή των εργαζομένων. Συναίνεση και ανοχή, που με τη σειρά τους, δεν μπω-ρεί παρά να έχουν σαν βάθρο την οικονομική ανάπτυξη, τη συνεχή βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των εργαζομένων. Η κοινοβίου-<br />92 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />λευιτική δημοκρατία μπαίνει σε κρίση όταν αυτό δεν συμβαίνει. Τη δεκαετία του 1930, ήταν ακριβώς χάρις στην οικονομική κρίση, που οι μάζες έχασαν κάθε ελπίδα και κάθε πίστη προς την κοινοβούλιο-τική δημοκρατία. Η άνοδος του φασισμού, αλλά και στον αντίποδα. η ανάπτυξη των επαναστατικών κινημάτων, ήταν το αποτέλεσμα. Σε ολόκληρη σχεδόν τη δεκαετία του 1930, ο κοινοβουλευτισμός περί-έπεσε σε ανυποληψία, είχε καταντήσει σχεδόν... ανέκδοτο.<br />0 νεοφιλελευθερισμός, με τη συνολικότερη πολιτική του, η οποία ρίχνει τα βάρη της κρίσης στους ώμους των εργαζομένων, οδηγεί αναπόφευκτα στους κατασταλτικούς μηχανισμούς. Στα χρόνια του νεοφιλελευθερισμού έχουμε την κατακόρυφη αύξηση του αριθμού των φυλακισμένων:<br />«Καθώς η φτώχεια αυξανόταν και το χάσμα διευρυνόταν ανάμεσα σε όσους είχαν δουλειά και σε όσους δεν είχαν, ΑΥ-ξανόταν και ο πληθυσμός των φυλακών -άνισα αλλά σειστή-ματάκι- σε όλη τη δυτική Ευρώ7ΐη [...] Όπως πάντα, εκείνοι που κινδυνεύουν περισσότερο να φυλακιστούν ήταν οι τω-χοή Η κλοπή, η διαφθορά και η απάτη σε χώρους γραφείων σπάνια θεωρούνταν «πραγματικά» εγκλήματα, παρά τα τε-ράστια ποσά χρημάτων που αφορούσαν - 600.000 στερλί-νες μονάχα από τις επιδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα εγκλήματα των οικονομικά ισχυρών αφήνονταν στο περαθώ-ριο της αστυνόμευσης [...] Σε γενικές γραμμές όμως υπήρχε μια εντυπωσιακή ανοδική τάση στους πληθυσμούς των φυλά-Κων ανάμεσα στο 1979 και στο 1993 ο αριθμός των φυλακή-σμένων ανά 100.000 κατοίκους αυξήθηκε, λόγου χάρη, στην Ολλανδία από 23 σε 52, στη Νορβηγία από 44 σε 62 και στην Ισπανία από 37 σε 117. Η Βρετανία έχει το υψηλότερο ποσό-στό στη δυτική Ευρώ7ΐη...».112<br />Στις ΗΠΑ υπάρχουν δυο εκατομμύρια φυλακισμένοι, ενώ σανό-λικά κάθε μέρα 5,4 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται υπό Αστάνα-μική επιτήρηση. Ανάμεσα στα 1980 και 2000 οι κρατικές δαπάνες για την ενίσχυση της αστυνομίας αυξήθηκαν κατά 400%. Οι Κρο-τικές δαπάνες για την ανέγερση νέων φυλακών, για την πρόσληψη<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />93<br />νέων δεσμοφυλάκων και τα γενικότερα έξοδα για την επίβλεψη και την κράτηση, αυξήθηκαν κατά 1000%!113<br />Η «αντιτρομοκρατική εκστρατεία» απειλεί άμεσα τις ατομικές ελευθερίες. Α προσωπικό απόρρητο πλέον παραβιάζεται θεσμού-τημένα με δρακόντειους νόμους, οι συλλήψεις και οι κρατήσεις με την απλή υποψία των αστυνομικών οργάνων γίνονται νόμος του νε-οφιλελεύθερου κράτους, στις αναπτυγμένες καπιταλιστικά (και Κάι-βουλευτικά χώρες:<br />«Στις 25 Οκτάωρη 2001, το Κογκρέσο των ΗΠΑ ψήφισε το νόμο περί πατριωτισμού, ο οποίος διατυπώνει ένα νέο, ανά-τριχιαστικά αόριστο ορισμό της τρομοκρατίας και της υπό-θαλψης τρομοκρατών: κάποιος μπορεί να κριθεί ένοχος για υπόθαλψη της τρομοκρατίας, για παράδειγμα, αν συγκεντρώνω-νει χρήματα ή έστω συνεισφέρει σε φιλανθρωπικό έρανο, ο οποίος υποστηρίζει τους γενικούς στόχους οποιασδήποτε Ορ-γάνωσης του εξωτερικού -του IRA, π.χ., ή ξένων ομάδων ένα-ντια στην άμβλωση, ή, στις μέρες του απαρτχάιντ, το Αφρική-νικό Εθνικό Κογκρέσο - που χρησιμοποιεί βία, μεταξύ άλλων μέσων, σε μια προσπάθεια να αντιπαρατεθεί στην αμερικανή-κή πολιτική ή τα αμερικανικά συμφέροντα».114<br />Σε μια έκθεση 95 σελίδων της Human Rights Watch καταγγέλλω-λεται η κατάσταση στις ΗΠΑ, όπου πάνω από 1.200 μειονοτικοί κα-τοικοι έχουν συλληφθεί και εξαφανιστεί:<br />«Η χώρα μας βιώνει μια επίμονη, σχεδιασμένη και αθυμώ-τη διάβρωση των βασικών πολιτικών δικαιωμάτων, που εγώ-ώνται από το Σύνταγμα αλλά και από τις διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα».<br />Η ανθρωπότητα πλήρωσε πανάκριβα το φιλελευθερισμό. Οι επί-γονοί του νεοφιλελεύθεροι απειλούν να την ξαναρίξουν στη βαρά-ρότητα και την αιματοχυσία, στραγγαλίζοντας ταυτόχρονα τα δήμο-κρατικά δικαιώματα. Α Κίνημα Ενάντια στην Καπιταλιστική Πα-γκοσμιοποίηση αποτελεί μια από τις ελπίδες για διέξοδο από τη ζω-<br />94 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />φέρει προοπτική του νεοφιλελευθερισμού.<br />Αντίσταση στο Νεοφιλελευθερισμό<br />Α Κίνημα Ενάντια στην Καπιταλιστική Παγκοσμιοποίηση (ΚΕΚΠ) είναι κρίσιμης σημασίας στην ενδυνάμωση και μαζικού-ηση των αριστερών και επαναστατικών ιδεών σε παγκόσμια κελί-μόκα Μετά από πολύ καιρό, βρισκόμαστε μάρτυρες ενός κινήμα-τος που συνολικοποιεί την αντίθεση με το σύστημα. Α κίνημα αυτό «αναγκαστικά» βρίσκεται αντιμέτωπο με συνολικά ερωτήματα: 0 νεοφιλελευθερισμός είναι αναπόσπαστο κομμάτι του καπιταλισμού ή «κατάχρησή» του; Μπορούν κάποια μέτρα να τον βελτιώσουν ή χρειάζεται μια ριζική ανατροπή του; Ποιο θα ευνόητο υποκείμενο της ανατρο7τής - η τάξη που θα πραγματοποιήσει αυτήν την ανατροπή;<br />Α ΚΕΚΠ έχει κάνει γοργά βήματα προς την κατεύθυνση της αρύ-στερής ριζοσπαστικοποίησης. Σημείο καμ7τής (ίσως αποδειχθεί ιστό-ρικής σημασίας), ήταν η Γένοβα. Α ρίζωμα του Φόρουμ στην ήτα-λική κοινωνία, παράλληλα με το γεγονός ότι οι αριστερές δυνάμεις. έδωσαν τον χαρακτήρα και τον τόνο, πρέπει να αποτελέσει οδηγό. πρότυπο. Αλλά αυτό ακριβώς το παράδειγμα, αποδεικνύει ότι η δια-δικασία για να οδηγηθεί αυτό το κίνημα προς τις επαναστατικές Ίδη-ες δεν είναι αυτόματη, απαιτεί τη συνειδητή δράση και παρέμβαση της επαναστατικής Αριστεράς.<br />Η αντικαπιταλιστική Αριστερά πρέπει να κάνει ξεκάθαρο ότι ο νεοφιλελευθερισμός σήμερα είναι το άλλο όνομα του καπιταλισμού. Μια από τις σημαντικότερες εξελίξεις του Σηάτλ ήταν ότι πολλοί αγωνιστές αναγνώρισαν, για πρώτη φορά, στο εργατικό κίνημα μια σημαντική δύναμη αλλαγής. Α αμερικάνικο κίνημα στην πρόσφατη ιστορία του, ακόμα και στο κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βίε-Νιμ ήταν αποξενωμένο από το εργατικό κίνημα, ενώ η οργανωμένη εργατική τάξη είτε ήταν εχθρική απέναντί του είτε αδιάφορη. Ακόμα και στο ευρωπαϊκό κίνημα, όπου προφανώς το εργατικό κίνημα είναι πολύ πιο πολιτικοποιημένο, σε πολλούς αγωνιστές υπάρχει η πάπποι-θηση ότι οι εργάτες στις ανεπτυγμένες χώρες της δύσης αποτελούν μια «εργατική αριστοκρατία», που συμμετέχει μαζί με τους καπότα-λιστές στην εκμετάλλευση των εργατών του Τρίτου Κόσμου.<br />Νεοφιλελεύθερη αποτυχία<br />95<br />Πρόκειται για πολλαπλά λανθασμένη άποψη. Στον καπιταλισμό δεν είναι οι πιο φτωχοί και εξαθλιωμένοι προλετάριοι αυτοί που υπό-κεινται στην πιο σκληρή εκμετάλλευση. Οι χρόνια άνεργοι, για πα-δείγμα βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση γιατί οι καπιταλιστές δεν βρίσκουν επικερδές γι' αυτούς να τους προσλάβουν και να τους εκμεταλλευτούν.<br />Όπως δείξαμε στα πρώτα κεφάλαια οι περισσότερες επενδύει-σεις γίνονται στον ανεπτυγμένο κόσμο. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Προέρχεται από το γεγονός ότι είναι συός ανεπτυγμένες χώρες, όπου οι καπιταλιστές μπορούν να πραγματοποιήσουν τα μεγαλύτερα κυρ-δη τους, εκμεταλλευόμενοι την υψηλή ειδίκευση της εργατικής τα-ξης σε αυτές τις χώρες. Α εργατικό δυναμικό των ανεπτυγμένων χω-ρών, δουλεύοντας με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, σε συνήθη-κες εντατικοποίησης με τη χρήση επιστημονικών μεθόδων ελέγχου και έντασης της εργασίας, παράγει πολύ μεγαλύτερη υπεραξία από ότι ο μέσος εργάτης στις αναπτυσσόμενες χώρες. Αυτός ακριβώς ει-ναι και ο λόγος που η νεοφιλελεύθερη λαίλαπα κατευθύνθηκε πρώτα και κύρια ενάντια στους εργάτες των χωρών των ανεπτυγμένων χω-Ρον Η Θάτσερ αρχικά στην Βρετανία, και λίγο μετά ο Ρέιγκαν στις ΗΠΑ, ήσαν οι πρώτοι που εφάρμοσαν τις «συνταγές» του νεοφιλε-λευθερισμού.<br />Αν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και μέχρι τα μέσα της δε-καετίας του 1970, οι εργάτες των ανεπτυγμένων χωρών μπορούσαν πραγματικά να βιώνουν μια διαρκή βελτίωση του βιοτικού τους επί-πήδου από τη δεκαετία του 1980 έχει αρχίσει μια πορεία προς την αντίθετη κατεύθυνση. Σήμερα το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων σε ΗΠΑ και Ευρώ7ΐη βρίσκεται στάσιμο, στο επίπεδο που βρίσκω-ταν στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Η εντατικοποίηση της εμέ-τάλλευσης είναι στη ρίζα της εργατικής αντίστασης που εξελίσσεται στις αναπτυγμένες χώρες τα τελευταία χρόνια.<br />Η κοινωνική ποικιλομορφία που χαρακτηρίζει το κίνημα ένα-ντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση μπορεί να αποτελέσει πανίσχυρη δύναμη επαναστατικής ανατρο7τής μόνο αν μπει στο και-ντρο της πάλης η εργατική τάξη. Η εργατική τάξη ενοποιείται μέσα από την ίδια τη διαδικασία της παραγωγής. Εκατομμύρια δούλου-ουν κάτω από την ίδια σκληρή πειθαρχία του εργοστάσιου, και ενώ-<br />96 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ποιούνται καθημερινά στην κοινή τους πάλη ενάντια στην εμετέ-λευση και την εντατικοποίηση. Ταυτόχρονα έχουν και τη δύναμη να καταστρέψουν το σύστημα. Είναι η δική τους εργασία που παρά-γει την υπεραξία που χρειάζεται το σύστημα για να μπορεί να κινεί-τάι Έχουν την δύναμη να παραλύσουν, να γονατίσουν την «εθνική οικονομία». Δεν είναι τυχαίο ότι ο εφιάλτης για τους καπιταλιστές ονομάζεται γενική απεργία (ήταν ακριβώς η γενική απεργία στην Γαλλία του 1995 που έριξε τη δεξιά κυβέρνηση του Ζέπε και πύρο-δότησε την αναγέννηση του εργατικού κινήματος στην Ευρώ7ΐη). Γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους, ο ιστορικός νεκροθάφτης του σειστή-ματος είναι η εργατική τάξη, που μπορεί να μπει επικεφαλής όλων των καταπιεσμένων. Να ενοποιήσει την πάλη τους, να της δώσει προοπτική: τη σοσιαλιστική κοινωνία όπου συλλογικά και σχεδία-σμένα η κοινωνία θα αναπτύσσεται με βάση τις ανθρώπινες ανάγκες. την ολόπλευρη ανάπτυξη των ανθρώπων και του πολισμού τους.<br />Σημειώσεις<br />1 The End of History? Σελίδα 3-4<br />2 (Μαρξ - Ένγκελς Μανιφέστο του Κομουνιστικού Κόμματος).<br />3 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 96<br />4 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση, σελίδα 26<br />5 Chris Harman, Analyzing imperialism, International Socialism Journal, Summer 2003.<br />6 Γιάννης Μηλιές Θεωρίες για τον Παγκόσμιο Καπιταλισμό σελίδα 74<br />7 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 35<br />8 Paul D'Amato Imperialism and the state: Why McDonald's needs McDonnell Douglas, International Socialist Review issue 17, April-May 2001.<br />9 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 46<br />10 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 81<br />11 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 279<br />12 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 298<br />13 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 285<br />14 Λένιν Για τον ιμπεριαλισμό και τους ιμπεριαλιστές<br />15 Chris Harman Globalization A Critique of the New Orthodoxy, International Socialism, 73<br />16 Ελευθεροτυπία 24/02/2002<br />17 Chris Harman Globalization A Critique of the New Orthodoxy, International Socialism, 73<br />18 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 45<br />19 Phil Mar fleet Globalization and the third world, International Socialism, no 81<br />20 Chris Harman Παγκοσμιοποίηση και αντίσταση, Διεθνές νομισματικό ταμείο, Παγκόσμια Τράπεζα<br />21 ΟΗΕ, Human development Report 1998<br />22 Keith Dixon Οι ευαγγελιστές της αγοράς, εκδόσεις Πατάκη, σελίδα 28<br />23 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα<br />24 Ιγνάτιο Ραμμένε Γεωπολιτική του χάους, σελίδα 186<br />98 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />25 Ελευθεροτυπία 12/01/2002<br />26 Chris Harman Globalization A Critique of the New Orthodoxy, International Socialism, 73<br />27 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 30<br />28 Γιάννης Μηλιές Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός σελ. 193<br />29 διάβαζε για εκείνη την περίοδο Mark Mazower Σκοτεινή ήπειρος σελ 313-244<br />30 John Kenneth Galbraith Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία, σελίδα 304<br />31 John Kenneth Galbraith Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία, σελίδα 305<br />32 Η νέα παγκόσμια οικονομία, συλλογή κειμένων, Εξάντας, σελίδα 105<br />33 Keith Dixon Οι ευαγγελιστές της αγοράς, εκδόσεις Πατάκη<br />34 John Kenneth Galbraith Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία, σελίδα 310<br />35 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 57<br />36 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 60<br />37 Chris Harman Explaining the crisis, σελίδα 114<br />38 Chris Harman Explaining the crisis, σελίδα 114<br />39 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση, σελίδα 62<br />40 East Asia since the 1997 crisis. Rummy Has an International Socialism 92 41A new financial architecture, Bruno Jetting, North Paris University<br />42 Noam Chomsky Profits over people<br />43 Γιάννης Μηλιές O Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός σελ. 176, σελ. 181<br />44 Βλέπε για παραπάνω στοιχεία Ελευθεροτυπία 28/12/2001 Τάκη Φωτόπουλου Ευρώ: Πάμε για «αργεντινοποίηση»<br />45 Εργατική Αριστερά 9/1/2002 Πάνος Κοσμάς Ένταξη στο ευρώ: υποθήκη για μελλοντικές κρίσεις<br />46 Κώστας Βερόπουλος Πτωχεύστε... μόνοι σας Ελευθεροτυπία 7/4/2002<br />47 Κώστας Βερόπουλος Πτωχεύστε... μόνοι σας Ελευθεροτυπία 7/4/2002<br />48 Από τον πρόλογο του Ν. Κότσια στο Ούρι Μπακ Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Σελίδα 29-30-31.<br />49 Κώστας Βερόπουλος Ποιός Φοβάται την Ευρώπη σελίδα 265<br />50 Κώστας Βερόπουλος Ποιός Φοβάται την Ευρώπη σελίδα 284<br />51 Κώστας Βερόπουλος Ποιός Φοβάται την Ευρώπη σελίδα 268<br />52 Doug Hen wood: A new economy?, International Socialist Review issue 19, August-September 2001<br />53 Ηλίας Ιωακείμογλου Τέλος του Αιώνα, Τέλος της Κρίσης; Σελίδα 79-80<br />54 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 113<br />55 Ιγνάτιο Ραμμένε Γεωπολιτική του χάους, σελίδα 166<br />99<br />56 William Lazonick H οργάνωση των επιχειρήσεων και ο μύθος της οικονομίας της αγοράς σελίδα 19<br />57 William Lazonick Η οργάνωση των επιχειρήσεων και ο μύθος της οικονομίας της αγοράς σελίδα 20<br />58 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 344<br />59 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 87<br />60 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 89<br />61 Noam Chomsky Profits over people σελίδα 37<br />62 H νέα παγκόσμια οικονομία, συλλογή κειμένων, Εξάντας, σελίδα 31<br />63 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 123<br />64 Paul D'Amato Imperialism and the state: Why McDonald's needs McDonnell Douglas, International Socialist Review issue 17, April-May 2001.<br />65 Lester Thurow O επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 88-89<br />66 Chris Harman Explaining the crisis σελίδα 118<br />67 Ελευθεροτυπία 11/3/2002<br />68 Ελευθεροτυπία 23/3/2002<br />69 Ελευθεροτυπία 27/3/2002<br />70 Ελευθεροτυπία 23/3/2002<br />71 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 131-132<br />72 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 456<br />73 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 20<br />74 Συνέντευξη του Νέγκρο στην Ελευθεροτυπία 12/11/2001<br />75 Ελευθεροτυπία Βιβλιοθήκη 13/7/2001<br />76 Ελευθεροτυπία 10/3/2002 Από τη φούσκα της νέας οικονομίας στη «νέα πολεμά-κή βιομηχανία»<br />77 Ιγνάτιο Ραμμένε Γεωπολιτική του χάους, σελίδα 128<br />78 Paul Marie Α Α Gorge Ουάσιγκτον: «Βομβαρδίζουμε για να ελέγξουμε» Ελευθεροτυπία 17/3/2002<br />79 Α Monde Diplomatique, Philip S. Golub, Αυτοκρατορικός πειρασμός, αναδομώ-σίευση Ελευθεροτυπία 15/9/2002<br />80 στο ίδιο<br />81 Α Monde Diplomatique, Philip S. Golub, Αποικιακό Ευαγγέλιο Μπλερ,<br />100 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />αναδημοσίευση Ελευθεροτυπία 15/9/2002<br />82 Αναφέρεται στο Ahmed Shaky The rehabilitation of colonialism , International Socialist Review issue 21, January-February 2002<br />83 Ελευθεροτυπία 27/3/2002<br />84 Nigel Harris China: Globalization and the new agenda, International Socialist Review issue 19, August-September 2001<br />85 Ούρι Μπακ Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Σελίδα 110<br />86 Ούρι Μπακ Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Σελίδα 116-7<br />87 Γιάννης Μηλιές Θεωρίες για τον Παγκόσμιο Καπιταλισμό σελίδα 91-92<br />88 Chris Harman Beyond the boom, International Socialism, no 90<br />89 Guardian 12 January 2001<br />90 Ελευθεροτυπία 12/4/2002<br />91 Αναφέρεται στο John Pilfer The real story behind America's war, International Socialist Review issue 21, January-February 2002<br />92 Αναφέρεται στο Walden Bello: Global capitalism: From triumph to crisis, International Socialist Review issue 19, August-September 2001<br />93 David Horowitz Από την Γιάλτα στο Βιετνάμ σελίδα 99<br />94 David Horowitz Από την Γιάλτα στο Βιετνάμ σελίδες 301-34<br />95 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 79-81<br />96 Ουίλιαμ Εκρέετε Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 301-303<br />97 Ουίλιαμ Εκρέετε Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 324<br />98 των Mark Weisbrot, Dean Baker, Ego Crave, Judy Chen, σε συνεργασία με το Center for Economic and Policy Research<br />99 Mark Mazower Σκοτεινή ήπειρος σελ 367-68<br />100 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 304<br />101 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 145<br />102 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 349<br />103 Πωλ Τρούμαν Η μεγάλη Κάμψη σελίδα 229-246<br />104 Ελευθεροτυπία 19/3/2002<br />105 Πωλ Τρούμαν Η μεγάλη Κάμψη σελίδα 246<br />106 Ουίλιαμ Εκρέετε Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 307<br />107 Καρλ Πλάνη Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός<br />108 Καρλ Πλάνη Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός<br />109 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 342<br />110 ΠέρυΆντερσον Θεωρίες για το τέλος της ιστορίας, σελίδα 97<br />101<br />111 Robert Mc Chesney: Global media, neo liberalism &amp; imperialism, International Socialist Review issue 19, August-September 2001<br />112 Mark Mazower Σκοτεινή ήπειρος σελ 3327-329<br />113 Manning Marble: Race, class, and globalization, International Socialist Review issue 19, August-September 2001<br />114 Ρόαλντ Ντοτόρων Νομιμοποιούμαστε να ενεργούμε άδικα εν ονόματι της Τρι-θυμοκρατίας, Guardian 9/3/2002<br />102<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />Η προσπάθεια για τη δημιουργία μιας «πανευρωπαϊκής οίκον-μίας», χωρίς εθνικά σύνορα, έχει την ίδια βάση με αυτήν της αποίκα-λούμενης «παγκοσμιοποίησης»: πηγάζει από το γεγονός ότι οι παρά-γονικές δυνάμεις του καπιταλισμού έχουν, προ πολλού, υπερβεί τα εθνικά σύνορα.<br />0 καπιταλισμός είναι το πρώτο «οικουμενικό» σύστημα. Πριν από αυτόν δεν υπήρχε ταξικός κοινωνικός σχηματισμός που να εκτείνεται σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Α δουλοκτητικό σύστημα ου-σιαστικά περιοριζόταν γύρω από την λεκάνη της Μεσογείου, η φε-ουδαρχία αφορούσε τη δυτική Ευρώ7ΐη. Ήταν ο καπιταλισμός και η εγγενής τάση του να διευρύνει διαρκώς την παραγωγική διαδικασία. μέσω των επιστημονικών και τεχνολογικών ανακαλύψεων να εσύ-χρονίζει και να αυξάνει τις δυνατότητες των παραγωγικών δυνάμεων (τόσο των μηχανημάτων όσο και της οργάνωσης και αποτέλεσμα-τικότητας της εργασίας), που αναγκαστικά οδηγούσε στο ξεπέρνα-σμα της εθνικής, εσωτερικής αγοράς, στη διαρκή επέκταση σ' όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη, αναζητώντας νέες αγορές για τα προϊόντα, επενδυτικές ευκαιρίες για τα κεφάλαια, πρώτες ύλες για βιομηχανική εκμετάλλευση.<br />Από την αρχή ο καπιταλισμός δημιούργησε την παγκόσμια αγορά μέσω της οποίας όλες οι χώρες βρέθηκαν σε μια κατάσταση τόσο αλληλεξάρτησης όσο και ανταγωνισμού, για το ποια χώρα θα Ελέν-χει τις εμπορικές οδούς, τις κρίσιμες πρώτες ύλες (π.χ. πετρέλαιο). το ποια χώρα τελικά θα δημιουργούσε ευνοϊκές συνθήκες για τον εθνικό της καπιταλισμό, σε παγκόσμιο επίπεδο, για τα κεφάλαια και τα προϊόντα της. Καμιά χώρα, όσο μεγάλη και να ήταν, ακόμα και οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Γαλλία, η Αγγλία ή η Ρωσία, δεν είχε τη δείνα-<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />103<br />τούτα να κλειστεί στην εσωτερική της αγορά, να απομονωθεί από την παγκόσμια αγορά (η οικονομική αυτάρκεια αφορά αγροτικούς νεοκαπιταλιστικούς κοινωνικούς σχηματισμούς).<br />Τα παραπάνω δημιουργούν μια «εσωτερική» αντίφαση. Από τη μια, η διεθνής «φύση» του καπιταλισμού, και από την άλλη, η εθνική βάση, η εθνική συγκεκριμενοποίηση κάθε καπιταλιστικού κοινωνό-κού σχηματισμού. Α αποτέλεσμα ήταν ο οικονομικός ανταγωνισμός να μετατρέπεται σε ιμπεριαλισμό και ανά περιόδους σε πόλεμο, και μάλιστα αυτός να αποκτήσει ενδημικό χαρακτήρα. Ο παγκόσμιος χα-ρακτήρας του καπιταλισμού μετέτρεψε αυτούς τους πολέμους στους πρώτους πραγματικά Παγκόσμιους Πολέμους, ενώ σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της τεχνολογίας των όπλων, στους πιο αιματηρούς της ανθρώπινης ιστορίας.<br />Κάτω από αυτές τις συνθήκες (καθόλου παράδοξα), η ιστορία της Ευρώπης, της πιο αναπτυγμένης καπιταλιστικά περιοχής του πλω-νήτη μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20™ αιώνα, είναι μια ιστορία οικονομικών, επιστημονικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων, αλλά ταυτόχρονα, και η ιστορία ενός ανελέητου ιμπεριαλισμού και αντί-γωνισμού ανάμεσα στις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις για κυριαρχία πάνω στην ευρωπαϊκή ήπειρο, αναζητώντας τη χίμαιρα της τελικής παγκόσμιας ηγεμονίας. Ευφωνικά, το τελικό αποτέλεσμα δεν ήταν η ανάδυση μιας παγκόσμια κυρίαρχης ευρωπαϊκής υπερδύναμης, αλλά η ανάδυση της ηγεμονίας των ΗΠΑ.<br />Η πορεία προς την «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», είναι ουσιαστικά η πρώτη προσπάθεια υπέρβασης των αναθεμένων εθνικών καπότα-λιστικών συμφερόντων με ειρηνικό τρόπο. Ιδρύοντας μια οικονομική ζώνη, που να «αγκαλιάζει» ολόκληρη την Ευρώπη, «τα παραδόσιμα-κά όρια στην ανάπτυξη κάθε εθνικού καπιταλισμού θα μπορούσαν να ξεπεραστούν χωρίς στρατιωτική σύγκρουση» και θα μπορούσε σταδιακά «να ξεκινήσει η συγχώνευση των ανταγωνιζόμενων καπό-ταλιστών σε μια κρατική δομή ενός ευρωπαϊκού υπερκράτους».1<br />Ωστόσο, η όλη διαδικασία αντιμετωπίζει σοβαρά εμπόδια. Α βασικό πρόβλημα βρισκόταν (και βρίσκεται) στα άνισα επίπεδα οι-κονομικής ανάπτυξης και συνακόλουθα τις (μεγάλες) διαφορές πα-ραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας μεταξύ των διάφορων κα-πιταλιστικών κρατών της Ευρώπης. Οι διαφορές αυτές σημαίνουν<br />104 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />πρακτικά ότι αν δημιουργηθούν συνθήκες «τέλειου ανταγωνισμού» σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, τότε το κεφάλαιο που είναι πιο παράγω-γικό και ανταγωνιστικό θα κυριαρχήσει επί του ασθενέστερου. Και επειδή το κεφάλαιο έχει εθνική ταυτότητα, αυτό θα σήμαινε την ΚΥ-ριαρχία του πιο ισχυρού (στην προκειμένη περίπτωση του γερμανέ-κου επί όλων των άλλων.<br />Α όλο «ευρωπαϊκό εγχείρημα» βρίσκεται σε μια μέγγενη: από τη μια, η (ιστορικά) εθνική διαμόρφωση του κεφαλαίου. Δεν υπέρ-χει κανενός είδους κοινή «ευρωπαϊκή» συνείδηση ή κοινό «ευρώ-πάκο» συμφέρον. Τα κεφάλαια συγκροτούνται σε εθνική βάση - το εθνικό κράτος εξακολουθεί να αποτελεί το έσχατο καταφύγιο για κάθε ευρωπαϊκό κεφάλαιο που «πρέπει» να προστατευτεί από τον ανταγωνισμό από άλλα ευρωπαϊκά κεφάλαια. Από την άλλη πλέει-ρω υπάρχει η ανάγκη για μια «συσπείρωση» όλων των ευρωπαίων καπιταλιστών, για να μπορέσουν να ξεπεραστούν οι καταστροφικές αντιπαλότητες του παρελθόντος, για να μπορέσει η «Ευρώπη» να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό από τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία - τις «νέες προκλήσεις», που καμιά ευρωπαϊκή χώρα δεν μπορεί να αντί-μετωπίσει ξεχωριστά, από μόνη της.<br />Ωστόσο, η κύρια πλευρά της αντίθεσης εξακολουθεί να είναι η εθνική διαμόρφωση του ευρωπαϊκού κεφαλαίου. Είναι αυτή που καθορίζει τις εξελίξεις και τους συμβιβασμούς της «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης». Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πενήντα χρόνια μετά την ίδρυση της ΕΟΚ, εξακολουθούν τα βασικά της «επιτεύγματα» να είναι οικονομικά (η τελωνιακή ένωση, η ONE, το ευρώ), ενώ η Πο-λιτική ενοποίηση να βρίσκεται σχεδόν στο ίδιο σημείο από το οποίο ξεκίνησε. Σε ζητήματα εξωτερικής ή «αμυντικής» πολιτικής απέ-τείται ομοφωνία, ενώ το εθνικό κράτος εξακολουθεί να ελέγχει την εθνική οικονομία (το κεφάλαιο εξακολουθεί να είναι εθνικά, παρά ευρωπαϊκά διαμορφωμένο). Αυτός είναι ο λόγος, που σε κάθε σήμα-ντικό ζήτημα εξωτερικής πολιτικής (είτε επρόκειτο για τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας είτε για την εισβολή στο Ιράκ) η Ε.Ε. με-τατρέπεται σε πεδίο μάχης όλων εναντίον όλων. Αυτός είναι επίσης ο λόγος, που κάθε προσπάθεια για πιο «συγκεντρωτική» λιτού-γία της Ε.Ε., συναντά λυσσαλέα αντίσταση από κράτη-μέλη (όπως στην περίπτωση της ψήφισης του «Συντάγματος») και η κατάληξη<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />105<br />είναι αβέβαιοι συμβιβασμοί. Η Ε.Ε. σήμερα εξακολουθεί να είναι μια οικονομική και νομισματική ζώνη, παρά μια ολοκληρωμένη οι-κονομικά περιοχή (η οποία άλλωστε θα προϋπέθετε και την πολιτική ενοποίηση).<br />Απορότατης<br />«οικονομικής ολοκλήρωσης»<br />Οι προαναφερθείσες αντιφάσεις γίνονται ολοφάνερες στο οίκο-νομικό επίπεδο. Για να υπάρξει πραγματική οικονομική ολόκληρο-ση, θα πρέπει να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε η πρόσδεση των αρχουσών τάξεων ης Ε.Ε. με το εθνικό τους κράτος σταδιακά να ατονήσει. Αυτό θα απαιτούσε την ενοποίηση των εθνικών νομοθετώ-ών και της φορολογίας, την κατάργηση των εθνικών κρατικών επί-δοτήσεων προς τις «εθνικές» επιχειρήσεις (και εξάλειψη όλων των παραδασμολογικών εμποδίων), ώστε ολόκληρη η Ευρώπη να κατά-στεί «ενιαίος οικονομικός χώρος» ανεμπόδιστου ανταγωνισμού, και μελλοντικά κάποιου είδους ενιαίο (ίσως ομοσπονδιακού χαρακτή-ρα) κράτος.<br />Α πορεία οικονομικής ολοκλήρωσης, θα απαιτούσε την ύπαρξη επαρκών οικονομικών πόρων (χρημάτων), τους οποίους να διαχέει-ζεται μια υπερεθνική ευρωπαϊκή αρχή που να είναι ανεξάρτητη από τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών. Α αρχικό μέλημα μιας τέτοιας αρχής, θα ήταν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι μεγάλες οι-κονομικές ανισότητες ανάμεσα στα κράτη-μέλη, που ναρκοθετούν την όλη πορεία της Ε.Ε. αναζω7ΐυρώνοντας διαρκώς τις εθνικές αντί-θέσεις. Αυτό θα απαιτούσε τη μεταφορά πόρων από τις πιο ανόπτων-μένες περιοχές (κράτη) στα πιο καθυστερημένα.<br />Είναι σαφές ότι το όλο ευρωπαϊκό οικοδόμημα, υπονομεύεται από τις βαθιές οικονομικές ανισότητες μεταξύ των κρατών-μελών. Α κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε τιμές αγοράς) σε έξη χώρες βρίσκεται κάτω από το μέσο όρο (Ελλάδα 66, Πορτογαλία 70, Ισπανία 77, Ιρλανδία 93, Βρετανία 96, Φινλανδία 97) ενώ για τις υπόλοιπες οκτώ χώρες η απόκλιση είναιπολύ πιο μικρή (Σουηδία 101, Ιταλία 103, Ολλανδία 107, Γαλλία 107, Γερμανία 110, Αυστρία 111, Δανία 113, Βέλγιο 114). Α Λουξεμβούργο φτάνει το δείκτη 168. Η περιφερειακή από-<br />106 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />κλίση είναι ακόμη πιο σημαντική, με περιοχές της Πορτογαλίας να βρίσκονται μεταξύ 50 και 57%, η δε πλειονότητα των ελληνικών περιοχών μεταξύ 43 και 50%.2 Η διαφορά μεταξύ της περισσότερο πλούσιας περιφέρειας (Αμβούργο) και της λιγότερο πλούσιας (Όζο-ρες και περιοχή του Αλεντέζου στην Πορτογαλία) είναι της τάξης 4,5: 1.3 Για τα νέα μέλη, τις Χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώ-Πης ο μέσος όρος είναι 44 (31 στη Λετονία)!4<br />Ωστόσο, ο προϋπολογισμός της Ε.Ε. είναι εφετικά μικρός για μεγαλεπήβολα σχέδια. Αντιπροσωπεύει μόλις το 1,27% του συνδέω-σμένου ΑΕΠ της Ε.Ε., ποσοστό πολύ χαμηλότερο απ' όσο είχε προ-ταθεί στο παρελθόν από την Ευρωπαϊκή Επιτρο7τή (5-7% του ΑΕΠ). Για να αντιληφθούμε τι ακριβώς σημαίνει αυτό, αρκεί να αναφερθεί ότι ο ομοσπονδιακός προϋπολογισμός των ΗΠΑ είναι τουλάχιστον τέσσερις φορές υψηλότερος και από εκείνες τις προηγούμενες προ-τάσεις της Επιτροπής (ή είκοσι φορές μεγαλύτερος του τωρινού επί-πήδου.5<br />0 κοινοτικός προϋπολογισμός χρηματοδοτείται, υποτίθεται, από «ίδιους πόρους». Στην πραγματικότητα το μεγαλύτερο μέρος του ισχνού προϋπολογισμού προέρχεται από ένα ποσό που αντιστοιχεί στο ΑΕΠ κάθε χώρας. Α γεγονός ότι οι μεγαλύτερες χώρες (κατά κύριο λόγο η Γερμανία) συμβάλλουν στον προϋπολογισμό κατά το μεγαλύτερο μέρος, τους δίνει τη δυνατότητα αφ' ενός να μπορούν να επιβάλλουν τη θέλησή τους (δηλαδή τα συμφέροντά τους) στους γραφειοκράτες των Βρυξελών, και αφ' ετέρου, να εκβιάζουν τις μι-κρότερες (όπως είδαμε η Γερμανία χρησιμοποίησε τον κοινοτικό προϋπολογισμό στην προσπάθειά της να καμφθούν οι αντιρρήσεις Ισπανίας-Πολωνίας σε σχέση με το «Σύνταγμα»). Η εξάρτηση των Βρυξελών από τις μεγάλες χώρες οδηγεί επίσης, στο ότι αυτές μπω-ρούν να παρακάμπτουν ακόμα και τις συνθήκες της Ε.Ε. Έτσι ενώ Γερμανία - Γαλλία παραβιάζουν το Σύμφωνο Σταθερότητα για τρία συνεχή χρόνια, η Ευρωπαϊκή Επιτρο7τή δεν τόλμησε να επιμείνει στην επιβολή κυρώσεων.<br />Οι μεγαλύτερες χώρες (ιδιαίτερα η Γερμανία) αποκλείουν την πι-θανότητα να αυξηθεί ο προϋπολογισμός, ενώ με τη διεύρυνση των 10 νέων μελών η «πίτα» θα αφορά περισσότερους, άρα στην Πράγα-ματικότητα έχουμε μείωση του διαθέσιμου προϋπολογισμού. Σε Κάι-<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />107<br />νι επιστολή τους προς τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το Δεκέμβριο 2003, έξη κράτη-μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Βρετανία, Ελ-λάδια Αυστρία, Σουηδία) τόνιζαν ότι δεν θα δεχθούν καμιά αύξηση του κοινοτικού προϋπολογισμού.6 Α πάγωμα του κοινοτικού πρωί-πολογισμού σημαίνει ότι αυτός, σε σταθερές τιμές, θα συρρικνωθεί σε 0,9% το έτος 2006. Ο Καγκελάριος Σέντερ έχει δηλώσει ότι δεν θέλει να «καίει το γερμανικό χρήμα στις Βρυξέλλες».7 Για τη Γέρμα-νια η προτεραιότητα είναι η «ανασυγκρότηση» της οικονομίας της πρώην ανατολικής Γερμανίας (την οποία ενσωμάτωσε το 1990) που απαιτεί μεταφορά πόρων πάνω από 70 δισ. ευρώ το χρόνο.8<br />Ο μικρός προϋπολογισμός έχει ως αποτέλεσμα να μην υφίσταται στην Ε.Ε. κοινή οικονομική πολιτική, ένα διοικητικό και οικονομικό κέντρο που να μπορεί να επιβάλλει μια συντονισμένη σε ανεύρω-παϊκό επίπεδο οικονομική πολιτική. Οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών είναι αυτές που έχουν τον απόλυτο έλεγχο των εθνικών τους οικονομιών, μιας και εισπράττουν και διαχειρίζονται από την εθνική οικονομία το 100% του προϋπολογισμού τους. Ακόμα και στις χω-ρες που οι κοινοτικές μεταβιβάσεις (μέσω των Κοινοτικών Πλασιέ-ων Στήριξης) είναι σχετικά μεγάλες (Πορτογαλία, Ελλάδα, Ισπανία) αυτές αντιστοιχούν σε μόλις 2-3% του ΑΕΠ τους.<br />Ο μικρός κοινοτικός προϋπολογισμός σημαίνει επιπρόσθετα, ότι είναι αδύνατο να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά «μη συμμετρικά σοκ», «ασύμμετρες διαταραχές» στις οικονομικές περιφέρειες της Ε.Ε.9 Τα διάφορα κράτη-μέλη, έχουν διαφορετικό επίπεδο οικονομά-κής διάρθρωσης, που σημαίνει ότι σε περιόδους οικονομικών «δια-ταραχών» (ύφεσης ή κρίσης) θα αντιδράσουν με διαφορετικό τρόπο οι οικονομίες τους. Η εισαγωγή του ευρώ δημιούργησε ένα ενιαίο («σκληρό»- δηλαδή ακριβό) νόμισμα για τις πολύ διαφορετικές όμως (μεγέθους και ανάπτυξης) εθνικές οικονομίες της Ε.Ε. Όσο εξώλης-σεται η παρούσα οικονομική αστάθεια, χώρες σαν την Ελλάδα ή την Πορτογαλία, συσσωρεύουν εμπορικά ελλείμματα, τα οποία ολοένα και περισσότερο τείνουν να γίνουν δυσβάστακτα. Γι' αυτές τις χώρες ένα ακριβό ευρώ (στα τέλη του 2003 υπερέβη τα 1,20 δολάρια) επί-δεινώνει το πρόβλημα. Ασφαλώς, το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουν και οι Γερμανοί εξαγωγείς. Ωστόσο, για τους Γερμανούς το ύψος του «αποδεκτού» ευρώ βρίσκεται πολύ υψηλότερα απ' όσο των Έλλη-<br />108 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ναν ή Πορτογάλων καπιταλιστών (στην πραγματικότητα ακόμα και για τους Ιταλούς ή Ισπανούς). Παρά το «ακριβό» ευρώ, η Γερμανία διευρύνει το εμπορικό της πλεόνασμα, το οποίο έφτασε, μόνο για το μήνα Μάιο 2003 στα 10,1 δισ. ευρώ, από 9,2 δισ. ευρώ που ήταν τον ίδιο μήνα ένα χρόνο πριν.10 Συνολικά για το 2003, οι εξαγωγές της Γερμανίας παρουσιάζουν αύξηση κυρίως προς τις άλλες χώρες της Ζώνης του Ευρώ.11 Α εμπορικό πλεόνασμα της Γερμανίας το 2003 ανήλθε σε 135 δισ. ευρώ παρουσιάζοντας, σε σχέση με το 2002, ΑΥ-ξηση 3% στις εξαγωγές με τις άλλες χώρες της Ε.Ε., ενώ με τις τρίτες χώρες αυξήθηκε κατά 1%.12<br />Α πρόβλημα επιδεινώνει το γεγονός, ότι οι διάφορες χώρες που απαρτίζουν την Ε.Ε. εμπορεύονται σε διαφορετικό βαθμό με χω-ρες εκτός Ε.Ε. Χώρες όπως η Ελλάδα (50% εμπόριο εκτός Ε.Ε.), Ιρλανδία (64%), Φινλανδία (65%), θα επηρεασθούν βαρύτερα από ένα «σκληρό» ευρώ απ' ότι η Αυστρία (37% εμπόριο εκτός Ε.Ε.), οι χώρες της Μπεσαλού (39%), η Πορτογαλία (33%).13 Κατά συ-νήπια όσο μεγαλύτερες είναι οι οικονομικές διαφορές και πιέσεις, τόσο δυσκολότερη γίνεται η ενιαία (μέσα στην Ε.Ε.) διαχείριση του ευρώ. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που τρεις χώρες της E.E.-15 δεν συμμετέχουν στο ευρώ (Βρετανία, Δανία, Σουηδία), χώρες που καθόλου τυχαία, είχαν ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη από τις χώρες της Ευρωζώνης, τόσο κατά τη διάρκεια της πορείας προς την ONE, όσο και μετά την εισαγωγή του ευρώ.14<br />Αυτή η πίεση θα μπορούσε να αντισταθμιστεί με δυο τρόπους. Είτε η οικονομική ανάπτυξη να είναι επαρκής, ούτως ώστε να είναι διαχωρίσιμα τα ελλείμματα (να διευρύνονται δηλαδή παράλληλα και οι εξαγωγές των χωρών που έχουν πρόβλημα προς τα άλλα κράτη-μέλη της Ε.Ε.), είτε μέσω μεταφορών πόρων από τον προεπιλογή-σμό της Ε.Ε. Οι προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας είναι μάλλον σκοτεινές για την πρώτη περίπτωση, ενώ ο μικρός προϋπολογισμός απαγορεύει τη δεύτερη (ενώ ακόμα [και το ανεπαρκές] Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης λήγει το 2006).<br />Α τι συμβαίνει σε μια ομοσπονδιακή χώρα, στις ΗΠΑ, διάφωτη-ζει το ζήτημα. Όταν μια πολιτεία των ΗΠΑ αντιμετωπίζει ύφεση και το εισόδημα μειώνεται κατά ένα δολάριο, οι ομοσπονδιακοί φόροι που συλλέγονται από την περιοχή μειώνονται κατά 0,34 δολάρια και<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />109<br />οι μονομερείς μεταβιβάσεις αυξάνονται κατά έξη σεντς. Αναπληρώ-νεται δηλαδή, το 40% του απολεσθέντος εισοδήματος της περιοχής. μέσω του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού.15 Παρόμοιο ποσοστό ισχύει και για την περίπτωση των περιοχών της Γερμανίας, αλλά δεν ισχύει, ούτε θα ισχύσει, μεταξύ των χωρών μελών της Ε.Ε (ο χαμοί-λός προϋπολογισμός άλλωστε το «απαγορεύει»),<br />Θα πρέπει στο σημείο αυτό να σημειωθεί, ότι η μεταφορά πόρων από τον προϋπολογισμό της Ε.Ε. προς τις «περιφέρειες» δεν γίνε-ται φυσικά «δωρεάν» για τους «φτωχότερους». Από το Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, η Ελλάδα θα εισπράξει κονδύλια ύψους 21,32 δισ. ευρώ. Πάνω από το ένα τρίτο αυτού του ποσού, επιστρέφει στις μεγάλες χώρες της δυτικής Ευρώπης, διότι οι πόροι καταλήγουν σε έργα υποδομής και εκσυγχρονισμού, που χρειάζονται εξοπλισμό και υλικά τα οποία θα προέλθουν από τις βιομηχανίες των πιο ανόπτων-μένων αυτών κρατών.16<br />Με απλά λόγια, μπορεί η Γερμανία να συνεισφέρει «δυσανάλογο-γα» στον κοινοτικό προϋπολογισμό, αλλά αυτή η «συνεισφορά» της. λειτουργεί πολλαπλασιαστικά για την ίδια την εθνική της οικονομία. Η καθαρή συνεισφορά είναι λιγότερο από 1% του ΑΕΠ της Γέρμα-νιας Η «δυσαναλογία» είναι σε σχέση με τις υπόλοιπες της ομά-δας των καθαρών πληρωτών: Βέλγιο (0,16% του ΑΕΠ), Βρετανία (0,18%), Γαλλία (0,25%), Ιταλία (0,58%) και Γερμανία (0,90%).17 Επομένως τα ποσά είναι σχετικά μικρά, ενώ τα οφέλη από την τόνω-ση των εξαγωγών και της γενικότερης οικονομικής δραστηριότητας της εθνικής οικονομίας της Γερμανίας μεγάλα.<br />Η «εσωτερική» μετανάστευση, θα μπορούσε να αποτελέσει έναν μηχανισμό «απορρόφησης» των κοινωνικών κραδασμών που από-φέρει μια «οικονομική διαταραχή» σε μια περιοχή (κράτος-μέλος της Ε.Ε.). Ωστόσο, η εσωτερική μετανάστευση στις ΗΠΑ, από Πο-λιτεία σε πολιτεία (άνεργοι αναζητούν εργασία μετακινούμενοι σε άλλη πολιτεία), είναι πολλαπλάσια απ' ότι στην Ευρώ7ΐη. Γλωσσικά και πολιτισμικά εμπόδια (αλλά και «έρπων» εθνικισμός στις χώρες υποδοχής) έχουν σαν αποτέλεσμα χαμηλή εσωτερική μετανάστευση στην Ε.Ε. Ενώ το ποσοστό ανεργίας στην περιοχή της Ρηνανίας είναι μόλις 2%, υπερβαίνει το 34% στην περιοχή της Ανδαλουσίας18:<br />110 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />«Είναι πιθανόν ότι κάθε ζώνη της Ευρώπης βρίσκεται σε διαφορετική ιστορική στιγμή και με ανάγκες αποκλίνουσες. όμως, εάν αυτό αληθεύει, τότε το πρόβλημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αποδεικνύεται ακόμη πιο περίπλοκο.<br />Σύμφωνα με τη γενική θεωρία της οικονομικής ολόκληρο-σης σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο, η σταθερότητα του συνόλου προϋποθέτει την προσαρμογή των μερών.<br />[...] Ενόσω η Ανδαλουσία δεν αποστέλλει τους ανέργους της στην Ρηνανία, ούτε καν μέχρι την Καστίλη, και ενόσω τα γερμανικά κεφάλαια δεν σπεύδουν να εγκατασταθούν στον Νότο, ούτε καν σε περιοχές με μέση ανάπτυξη, προκειμένου να επωφεληθούν του χαμηλού εργατικού κόστους, οι περιέ-ρειακές ανισομέρειες στην Ευρώπη δε θ' απορροφώνται με την αυθόρμητη λειτουργία των αγορών. Για την επίτευξη ΑΥ-τού του τόσο αναγκαίου στόχου θα πρέπει αναπόφευκτα να ενεργοποιηθούν θεσμικές μεταβιβάσεις πόρων από τις πλέω-νασματικές περιφέρειες προς τις ελλειμματικές».19<br />0 ισχνός κοινοτικός προϋπολογισμός έχει ως τελικό αποτέλεσμα. να μην είναι διαθέσιμοι οι αναγκαίοι πόροι για μια συντονισμένη, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, πολιτική αναθέρμανσης της οικονομίας σε περιόδους ύφεσης. Επιπλέον, προκαλούνται αντιπαραθέσεις μεταξύ των κρατών-μελών ως προς τη διαχείριση των περιορισμένων Κάι-νοτικών πόρων.<br />Οι ΗΠΑ σε μια προσπάθεια αναζωογόνησης της δικής τους οίκο-νομέας αυξάνουν τις κρατικές δαπάνες, πράγμα που έχει οδηγήσει σε έλλειμμα 5% του ΑΕΠ.20 Βεβαίως, ατύπως και «σιω7ΐηλά», το όριο του 3% έχει παραβιαστεί από κρίσιμες χώρες της Ε.Ε. (Γάρ-μανία- το 2003 το έλλειμμα έφτασε το 4% του ΑΕΠ, Γαλλία - η πρόβλεψη είναι για έλλειμμα πάνω από 4% για το 2003 και πάνω από 3% το 2004, ενώ Ιταλία και Πορτογαλία βρίσκονται στο όριο του 3%). Ωστόσο, ο μικρός κοινοτικός προϋπολογισμός, η έλλειψη οικονομικής ομοιογένειας στην Ε.Ε. και συνακόλουθα τα διαφέρετε-κά εθνικά συμφέροντα που τη διαιρούν, έχουν σαν αποτέλεσμα την αδυναμία επιβολής μιας συνεπούς επεκτατικής οικονομικής πολίτη-κος Πολιτική, που ούτως ή άλλως «απαγορεύεται» και από την ορ-<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />111<br />άδοξη νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική (που εξασκείται τόσο από τα εθνικά κράτη όσο και σε επίπεδο Ε.Ε.) και που επιβάλει ως στόχο ισοσκελισμένους (ή περίπου ισοσκελισμένους) προεπιλογή-σωμούς<br />Η αδυναμία του κοινοτικού προϋπολογισμού, φάνηκε ξεκάθαρα συός προτάσεις της ιταλικής προεδρίας τον Ιούλιο του 2003, για ανά-ζωογόνηση της οικονομίας της Ε.Ε. με έργα υποδομής (Διεύρυνα-ΙΚΑ Δίκτυα - οδικά, σιδηροδρομικά, ενεργειακά και ναυτιλιακά, με αρχικό προϋπολογισμό 220 δισ. ευρώ έως το 202021). Ωστόσο, για να μην παραβιαστεί το Σύμφωνο Σταθερότητας (που επιβάλει όριο ελλείμματος 3% του ΑΕΠ) τα έργα θα χρηματοδοτηθούν από δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Αυτό προκάλεσε την αντί-δραση της ταφείς πιστοληπτικής αξιολόγησης Standard &amp; Poor's, που πρόβλεψε την υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ε.Ε.22<br />Με αφορμή το σχέδιο της νταλίκας προεδρίας, (ξανά)ήρθαν στην επιφάνεια οι εθνικοί ανταγωνισμοί μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε., ως προς τη διαχείριση των κοινοτικών πόρων, υπογραμμίζω-ντας για άλλη μια φορά, ότι η Ε.Ε. δεν αποτελεί ενιαίο οικονομικό χώρο, αλλά άθροισμα εθνικών οικονομιών. Υποτάσεις της ιταλικής προεδρίας θεωρήθηκαν σαν προσπάθεια της Ρώμης να υφαρπάξει τη «μερίδα του λέοντος» από τη χρηματοδότηση για να εκσυγχρονίσει το μεταφορικό της δίκτυο. Σε αντιπαράθεση, στη γαλλογερμανική σύνοδο κορυφής το Σεπτέμβριο 2003 στο Βερολίνο, Σιράκ και Σρι-ντερ, πρότειναν (και η Ευρωπαϊκή Επιτρο7τή, φυσικά, αποδέχθηκε) την ανάπτυξη δικτύων ψηφιακής τηλεόρασης, ραδιοφώνου ευρείας ζώνης, τη σύνδεση των εθνικών σιδηροδρομικών δικτύων υψηλής ταχύτητας και την περαιτέρω ανάπτυξη του δορυφορικού σύστημα-τος πλοήγησης Galileo23- με άλλα λόγια την ανάπτυξη τομέων στους οποίους κυριαρχούν γαλλικές και γερμανικές ταφείς. Εκτιμάται ότι οι Γερμανοί «θα αποσπάσουν τη μερίδα του λέοντος στον όπερ-χόμενο 7ΐυρετό του τζίρου (κατασκευαστικές ταφείς, βιομηχανίες χάλυβα, τράπεζες), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καθυστερούν βέβαια και οι Γάλλοι».24<br />Ακόμα πιο επικίνδυνο για τη συνοχή της Ε.Ε. (ανοίγοντας νέο πεδίο εθνικών αντιπαραθέσεων) είναι το γεγονός ότι στις διαρπαγή-<br />112 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ματαιώσεις για το Δ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης (που αφορά την περίοδο 2006-2012) γίνεται στροφή, και διοχετεύεται μεγάλο πάκο-το των κοινοτικών πόρων προς τις «πλούσιες» χώρες της δυτικής Ευρώπης. Αναμένεται ότι μέσω των Διευρωπαϊκών Δικτύων θα πε-νταπλασιαστούν οι πόροι που κατευθύνονται προς τις μεγάλες οίκο-νομίες και αντίστοιχα θα μειωθούν για τις μικρότερες και «φτωχό-τάρες» χώρες.25<br />Διεύρυνση και Χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης<br />Η μεγαλύτερη (η πέμπτη) διεύρυνση στην ιστορία της Ε.Ε. εγώ-νε τον Μάιο 2004. Οκτώ πρώην «κομουνιστικές» χώρες, και η Μάλη-τα με τη Κύπρο, μαζί με τα «παλιά» 15 κράτη-μέλη δημιούργησαν το μεγαλύτερο μπλοκ ελευθέρων εμπορικών ανταλλαγών του πλω-νήτη, με συνολικό πληθυσμό 450 εκατ. κατοίκους. Κατά τον πράε-δρο της Κόμπων Ρομάνα Παρόντι, πρόκειται για «ιστορική και υετό-χισμένη στιγμή», που έδωσε οριστικό τέλος «στην τεχνητή διαίρεση που μας επέβαλε για περισσότερο από μισό αιώνα το Σιδηρούν Πα-προπέτασμα. Η Ε.Ε. αποτελεί μοναδικό «ιστορικό πείραμα», άθελο-ντικής «ένωσης λαών και κρατών» που υπόσχεται «ειρήνη, ελεηθώ-ρία και (οικονομική) ευμάρεια».<br />Πολύ ωραίο για να είναι αληθινό! Μετά τη στημένη φιέστα της διεύρυνσης, τα «παχιά» (και υπερνικά) λόγια, η προσγείωση στη σκληρή πραγματικότητα: η διεύρυνση μπορεί να αύξησε τον πλω-θυσμό της Ε.Ε. κατά 20%, ωστόσο συνέβαλε στην αύξηση του συ-νολικού ΑΕΠ της Ε.Ε. μόλις κατά 4,48%. Α συνολικό μέγεθος των οικονομιών των δέκα νέων μελών είναι μικρότερο του ΑΕΠ της Ελ-λανδίας (η οικονομία της οποίας αντιστοιχεί στο 4,66% του ΑΕΠ της Ε.Ε.). Οι χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης αποτελούν ήδη «περιφέρεια» της Ε.Ε. προς εκμετάλλευση από τους (κατά πολύ) ισχυρότερους καπιταλισμούς της δυτικής Ευρώπης. Α 2000, η Ε.Ε.-15 είχε ένα εμπορικό πλεόνασμα με αυτές τις χώρες 20 δισ. ευρώ, το πλεόνασμα δε αυτό ήταν κατά 14 δισ. ευρώ μεγαλύτερο απ' ότι το 1993, πράγμα που καταδεικνύει τη συνεχή επιδείνωση της οίκον-μικής τους θέσης.<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />113<br />Α μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε τιμές αγοράς) στις πρώην «ΚΟ-μονιστικές» χώρες βρίσκεται στο 44% (31% για τη Λετονία) του μέσου όρου της Ε.Ε. Τα ποσοστά ανεργίας είναι ιδιαίτερα υψηλά για αρκετές απ' αυτές: Πολωνία 19,6%, Σλοβακία 16,5%, Λιθουα-νία11,5%,Λετονία10%).<br />Η «φθηνή» διεύρυνση<br />Θα έπρεπε λογικά, η διαρθρωτική βοήθεια προς τις χώρες της κε-ντρικής και ανατολικής Ευρώπης να είναι γενναιόδωρη και, φυσώ-κα να αυξηθεί ο κοινοτικός προϋπολογισμός, για να μην μειωθούν οι μεταβιβάσεις προς περιοχές της «παλιάς» Ε.Ε. (E.E.-15). Οστό-σο, αποφασίστηκε ο προϋπολογισμός να παραμείνει στα ίδια επί-πόδα περικόπτοντας κατά 11% τις δαπάνες για την E.E.-15. Σανέ-πώς, οι δαπάνες της διεύρυνσης θα χρηματοδοτηθούν κατά βάση με περικοπές στις δαπάνες της E.E.-15, αλλά, κυρίως, σε βάρος των νέων μελών προς τις οποίες οι μεταβιβάσεις θα είναι πενιχρές (τόσο σε σχέση με τις ανάγκες, όσο και συγκριτικά προς τις μεταβιβάσεις προς τα μέλη της E.E.-15). Εξ' αρχής τα νέα μέλη βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σχέση με την E.E.-15. Για το σύνολο της πε-ριόδου 2000-2006 τα ποσά που θα διατίθενται στα νέα κράτη-μέλη θα είναι μικρότερα από το μισό (υπολογιζόμενα κατά κεφαλήν) των ποσών προς τα παλαιά μέλη.26 Η δικαιολογία που χρησιμοποιηθώ-κε ήταν ότι αν τα νέα μέλη επαφών το σύνολο των επιδοτήσεων, τότε δεν θα προχωρούσε ο «εκσυγχρονισμός» (με άλλα λόγια, η συ-γκεντροποίηση της αγροτικής παραγωγής σε λιγότερες και μεγάλη-τερες εκμεταλλεύσεις και η «έξοδος» από το γεωργικό τομέα του «πλεονάζοντος» αγροτικού πληθυσμού). Οι πληρωμές θα φτάσουν το 100% το... 2013, όταν η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) είτε δεν θα υπάρχει καθόλου είτε οι πληρωμές θα είναι μηδαμινές! Προ-κειται λοιπόν, για «φθηνή» διεύρυνση: τα καθαρά κονδύλια θα αντί-στοιχούν σε ετήσια «ενίσχυση» 67 (!) ευρώ κατά κεφαλήν, όταν για παράδειγμα η Ελλάδα είχε λάβει 437 ευρώ κατά κεφαλήν. Με βάση αυτά τα οικονομικά δεδομένα η «οικονομική σύγκληση» αυτών των χωρών με τις αναπτυγμένες χώρες της δυτικής Ευρώπης αναμένεται να συμβεί μετά την πάροδο 50 έως 90 χρόνων!!<br />114 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Οι κοινωνικές συνέπειες συός νέες χώρες μέλη θα είναι τρήμα-χοϊκές Με βάση τη νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση των οικονομιών των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει ετήσια μείωση της αγροτικής απασχόλησης κατά 1% και μείωση της απασχόλησης στο δημόσιο τομέα κατά 2%. Στην πραγματικότητα, οι κοινωνικές συνέπειες θα είναι πολύ μεγαλύτερες, γιατί η Επιτροπή στηρίζει τα σενάριά της σε πολύ «αι-αισιόδοξες» προβλέψεις. Η Επιτροπή προβλέπει ότι για την περίοδο 2000-2009 οι χώρες αυτές θα παρουσιάσουν ετήσια ανάπτυξη 3-4% (οι ίδιες προβλέπουν ανάπτυξη γύρω στο 2%). Για την Πολωνία, με ποσοστό απασχόλησης στον αγροτικό τομέα 21%, προβλέπεται ότι σε πέντε χρόνια περισσότεροι από ένα εκατομμύριο αγρότες θα χα-σουν τη γη τους, ενώ άλλοι 250.000 άνθρωποι θα χάσουν τη δουλειά τους στο δημόσιο και ιδιωτικό τομέα.27 Θα πρέπει να σημειωθεί, ότι η συμφωνία ένταξης των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης καθορίζει ότι η ελεύθερη μετανάστευση προς την Ε.Ε.-15 ουσιαστικά θα απαγορεύεται για περίοδο πέντε χρόνων και άρα δεν μπορεί να χρησιμεύσει (τουλάχιστον νόμιμα...) σαν διέξοδος για τους ανέργους των νέων μελών.<br />Συσσωρευμένες αντιθέσεις<br />Στην πραγματικότητα πίσω από την ειδυλλιακή προπαγάνδα περί «ενοποίησης ανατολικής και δυτικής Ευρώπης», βρίσκεται η προ-σπάθεια επέκτασης της δύναμης και της επιρροής του (δυτικό)ευρώ-πάκου κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα. Η ενσωμάτωση των χω-ρών της ανατολικής και κεντρικής Ευρώ7ΐης στην Ε.Ε. σήμανε την επέκταση της επιρροής του δυτικοευρωπαϊκού κεφαλαίου μέχρι τα σύνορα της Ρωσίας. Ο στόχος είναι πλέον εκτός από οικονομικός γι-γάνας ο δυτικοευρωπαϊκός ιμπεριαλισμός να μπορεί να «σύννομη-λεί» ισότιμα με τις ΗΠΑ. Αυτός είναι ο λόγος της προσπάθειας τόσο να περάσει το διαβόητο Ευρωσύνταγμα (για να υπάρχει μεγάλυνε-ρος συγκεντρωτισμός στη λήψη των αποφάσεων), όσο και να προ-χωρήσουν οι διαδικασίες για τη δημιουργία ενός Ευχερέστατο (για αυτόνομες ευρωπαϊκές ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις ανά την ιδρό-Γάιο.<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />115<br />Ωστόσο το μεγαλύτερο εμπόδιο προς αυτήν την κατεύθυνση παραμένουν οι βαθιές αντιθέσεις ανάμεσα στις εθνικές άρχουσες τάξεις των κρατών-μελών της Ε.Ε. Προτού καν στεγνώσει το με-λάνι της συμφωνίας για τη δημιουργία κοινών στρατιωτικών μονά-δων Βρετανίας-Γαλλίας-Γερμανίας, ο Τόνι Μπλερ ανακοίνωσε την απόφασή του να προκηρυχθεί δημοψήφισμα στην Βρετανία για το Ευρωσύνταγμα (σ' αυτή την περίπτωση η απόρριψη του από τους ψηφοφόρους είναι δεδομένη). Βρετανία-Γερμανία επιδιώκουν να μειωθούν δραστικά οι δαπάνες της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής. πράγμα στο οποίο αντιτίθεται η Γαλλία που έχει μεγάλα συμφέροντα στον αγροτικό τομέα. Ακόμα και η «πολιτική ατμομηχανή» της Ε.Ε.. ο γάλλο-γερμανικός άξονας, κατατρύχεται από αντιθέσεις. Η Γαλλία φοβάται ότι η νέα επέκταση της Ε.Ε. προς ανατολάς, θα ωφελήσει κατά κύριο λόγο τη Γερμανία και θα την καταστήσει πιο «εύτονο-μη» από τη Γαλλία, αναδεικνύοντας τη Γερμανία στη νέα ευρωπαϊκή υπερδύναμη.<br />Παρά την προπαγάνδα, η Ε.Ε. παραμένει διχασμένη από μια Βο-θιά αντίφαση: οι άρχουσες τάξεις των κρατών-μελών της θέλουν τα πλεονεκτήματα μιας ενιαίας αγοράς (για να ενισχύσουν το μερίδιό τους στη διεθνή αγορά απέναντι στους ανταγωνιστές τους) και σ: αυτό είναι διατεθειμένες να κάνουν κάποιες παραχωρήσεις στην «εθνική κυριαρχία» τους προς κάποιους «ευρωπαϊκούς θεσμούς». Ωστόσο ταυτόχρονα, αυτό δεν θα πρέπει να θίγει τα «ζωτικά» εθνικά τους συμφέροντα. Έτσι οι άρχουσες τάξεις των χωρών της ανατολή-κής και κεντρικής Ευρώ7ΐης επιθυμούσαν μεν να ενταχθούν διακαώς στην Ε.Ε., ωστόσο δεν δίστασαν να συνταχθούν με τις ΗΠΑ στην εισβολή στο Ιράκ (και μάλιστα αρκετές να στείλουν και δικό τους στρατό στο Ιράκ). Ο λόγος είναι η πενιχρή «διαρθρωτική βοήθεια» που λαμβάνουν, αλλά και ο φόβος τους από τον «μεγάλο αδελφό» (την Γερμανία) και τη επιθυμία τους να χρησιμοποιούν τις ΗΠΑ σαν εξισορρο7ΐητικό παράγοντα.<br />116 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Α «Σύνταγμα» και η<br />θεσμοθέτηση του νεοφιλελευθερισμού<br />Αν, ωστόσο, η άρχουσες τάξεις της Ε.Ε. εμφανίζονται παλλάδια-σπασμένες, ως προς το εγχείρημα «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», αινετού-τοις υπάρχει ακόμα μια ισχυρή ενοποιητική ουσία που τις συσπάω-νιε αυτή δεν είναι άλλη από την πιο άγρια επίθεση που έχουν δεχθεί οι εργαζόμενοι από τον καιρό της Θάτσερ και του Ρέιγκαν. Η νε-οφιλελεύθερη επίθεση, στα εργασιακά και δημοκρατικά δικαίωμα-τα, βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Α «Σύνταγμα» αποτελεί Πρέσπα-θεια θεσμοθέτησης αυτής της επίθεσης και γιατί έχει ξεσηκώσει την αντίδραση του εργατικού και μαζικού κινήματος σ' ολόκληρη την Ευρώ7ΐη. Έχει, λοιπόν, ιδιαίτερη σημασία να εξετάσουμε προ-σεκτικά το προτεινόμενο «Σύνταγμα» (ανεξάρτητα από τη τελική του τύχη), όπως επίσης και τη θέση της Αριστεράς, συνολικά, για την Ε.Ε.<br />Α μέγα θέμα που άνοιξε το «Σύνταγμα», αφορά την προσπάθεια επίσημης θεσμοθέτησης του νεοφιλελευθερισμού ως θεμέλιου λίθου της Ε.Ε., και την απειλή για τις δημοκρατικές ελευθερίες που όποτε-λεί το ίδιο το «Σύνταγμα».<br />Α «Σύνταγμα» παγιοποιεί και κατοχυρώνει τη νεοφιλελεύθερη πορεία της Ε.Ε., επιχειρώντας μάλιστα τη «συνταγματική» κατοχή-ρωσή της. Ορίζει ότι το θεμέλιο της Ε.Ε. είναι ο «ελεύθερος αντί-γόνιμος, η «οικονομία της αγοράς» και η μη παρέμβαση του Κρο-τους στη λειτουργία της αγοράς. Στο προοίμιο (Τίτλος I: Ορισμός και στόχοι της ένωσης, άρθρα 3 και 4) διακηρύσσεται ότι οι τάσσε-ρις αρχές του νεοφιλελευθερισμού αποτελούν το θεμέλιο της Ε.Ε.: η ελεύθερη διακίνηση αγαθών, υ7ΐηρεσιών κεφαλαίων και προσώπων. Α «Σύνταγμα» υπόσχεται «μια ενιαία αγορά, όπου ο ανταγωνισμός είναι ελεύθερος και ανόθευτος» (!) και «μια άκρως (!) ανταγωνιστή-κή κοινωνική οικονομία της αγοράς». Κατοχυρώνεται συντάγματα-κά η ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, και για οποιαδήποτε εξαίρεση ή τροποποίηση, απαιτείται ομόφωνη ψήφος του Συμβουλίου των Υπουργών. Με απλά λόγια, ακόμα και στην περίπτωση που κάποιες χώρες αποφάσιζαν την επιβολή κάποιου φόρου στη διακίνηση κε-φαλαίων (όπως για παράδειγμα το φόρο Ταμπόν), η απόφασή τους<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />117<br />ακυρώνεται αν έστω και μια μόνο χώρα ψηφίσει κατά.<br />Χειρότερα, το «Σύνταγμα» θεσμοθετεί ως διαρκή στόχο τη «δη-δημοσιονομική πειθαρχία», θεσμοθετεί δηλαδή τη λιτότητα στο είπε-δο τόσο της Ένωσης, όσο και των κρατών-μελών:<br />«Τα κράτη μέλη αποφεύγουν τα υπερβολικά δημόσια ελ-λήμματα Η επιτροπή παρακολουθεί την εξέλιξη της δημοσι-ονομικής κατάστασης και το ύψος του δημόσιου χρέους στα κράτη μέλη προκειμένου να εντοπίζει μεγάλες αποκλίσεις» (άρθρο ΙΠ-76).<br />Μπορεί κανείς εύκολα να αντιληφθεί, ότι σε περίοδο οικονομικής καχεξίας, η αυστηρή πολιτική λιτότητας (που επιβάλλει το «Συνταγή-μα») από τη πλευρά του κρατικού τομέα θα επιτείνει τα προβολή-ματα της ανεργίας και της κοινωνικής φτώχειας. Τους μόνους που θα ωφελήσει μια τέτοια πολιτική, θα είναι τους τραπεζίτες και τους κατόχους κρατικών χρεογράφων.<br />Α κοινωνικό κράτος («το κράτος πρόνοιας») δεν αναφέρεται πουθενά, η υγεία, η παιδεία και η κατοικία δεν θεωρούνται άξια να αναφερθεί ότι πρέπει να αφορούν όλους και να είναι δημόσια, τα δημοκρατικά δικαιώματα αναφέρονται γενικόλογα.<br />Α «Σύνταγμα» αποτελεί πραγματικό κίνδυνο για τις δίμετρα-τικές ελευθερίες, ανατρέποντας καταχτήσεις που επετεύχθησαν με αίμα, γυρίζοντας το ρολόι της ιστορίας (οικονομικά και πολιτικά) στον 19° αιώνα, του άγριου φιλελεύθερου καπιταλισμού, χωρίς κα-νένα κοινωνικό δίχτυ προστασίας. Α «φύλο συκής» για τις «πα-καλύψεις» του «Συντάγματος» στη διασφάλιση των δημοκράτη-κών δικαιωμάτων, είναι ότι αυτά «διασφαλίζονται από τις εθνικές νομοθεσίες». Ωστόσο, η αποδοχή του «Συντάγματος» θα σημάνει αναπόφευκτα την τροποποίηση των εθνικών Συνταγμάτων, προς νε-οφιλελεύθερη και αντιδημοκρατική κατεύθυνση. Στο προτεινόμενο «Σύνταγμα»:<br />Δεν κατοχυρώνονται ρητά το απαραβίαστο της οικογένεια-ακής και ιδιωτικής ζωής, το άσυλο της κατοικίας, η απάγω-ρευση αστυνομικής έρευνας χωρίς την παρουσία δικαστικής εξουσίας. Δεν κατοχυρώνονται το απόρρητο των επιστολών<br />118 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />και της επικοινωνίας.<br />Η ελευθερία ίδρυσης ενώσεων προσώπων (σωματεία, πολίτη-κές οργανώσεις, πολιτιστικοί σύλλογοι, κ.λπ.) δεν συνοδού-εται από τις διασφαλίσεις ότι οι ενώσεις αυτές δεν μπορούν να διαλυθούν χωρίς προηγούμενη δικαστική απόφαση. Καταλύεται ως βασική υποχρέωση του κράτους η δωρεάν δημόσια παιδεία, περιορίζοντας τη δωρεάν δημόσια εκεί-δευση μόνο στην έκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης (Μέρος II, άρθρο II-14), εξαιρώντας τα ανώτατα εκπαιδευτή-κά ιδρύματα και τις επαγγελματικές σχολές, και ανοίγοντας το δρόμο για την ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων. Τις επί-πτώσεις που θα έχει αυτό στις εθνικές νομοθεσίες φαίνεται στην περίπτωση της Ελλάδας. Α ελληνικό σύνταγμα επί-βάλλειτο δημόσιο χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Με προσοχή-μα την εναρμόνιση με την κοινοτική νομοθεσία, επιδιώκεται η ιδιωτικοποίηση της εκπαίδευσης και η τροποποίηση στο σημείο αυτό του ελληνικού Συντάγματος. Η εργασία, ως θεμελιώδης συνταγματική επιταγή και δίκαιο-μα, για το οποίο το ελληνικό Σύνταγμα λέει ότι «μεριμνά το κράτος», στο ευρωπαϊκό σχέδιο «Συντάγματος» αλλάζει και γίνεται: «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να εργάζεται...»(!) ενώ κάνει την μάλλον εκπληκτική (για κάποιον νεοφιλελεύ-θέρο) παραχώρηση «κάθε πολίτης της Ένωσης είναι ελεηθώ-ρος να αναζητά απασχόληση» (!!) (Μέρος II, άρθρο Π-15). Καταργείται, ως υποχρέωση των κρατών μελών της Ε.Ε., η κρατική μέριμνα για τη διατήρηση και κατοχύρωση των δη-μόσιων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και παροχής σι-νταξης (Μέρος II, άρθρο Π-34). Η μη αναφορά στο δημόσιο χαρακτήρα αυτών των συστημάτων δεν είναι τυχαία. Τα ίδια ισχύουν για τα συστήματα κοινωνικής αρωγής που αφορούν τις παροχές για την μητρότητα, την ασθένεια, το εργατικό ατύχημα, τη προστασία των ανέργων, το γήρας, τους από-ρους κ.λπ. Μπορεί οι ειδικές αυτές πολιτικές να αφήνονται στο «κοινοτικό δίκαιο και τις εθνικές νομοθεσίες», αλλά ει-ναι ολοφάνερη η πρόθεση να αφεθούν ανοικτοί οι δίαυλοι κατάλυσης αυτών των δικαιωμάτων που η διασφάλισή τους<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />119<br />θα απέρρεε ως συνταγματική υποχρέωση του κράτους, και η<br />ιδιωτικοποίησή τους. Ακόμα και το δικαίωμα στην απεργία περιορίζεται στο ελάχιστο: ο βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ απαίτησε και κέρδισε από τη «Συντακτική Συνέλευση» να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί το δικαίωμα αυτό στα εθνικά δικαστήρια! Ο πρώην σοσιαλιστής (!) πρωθυπουργός της Γαλλίας, Μισέλ Ροκάρ, δικαιολόγησε τη νέοι-λελεύθερη κατεύθυνση του «Συντάγματος» δηλώνοντας με θράσος:<br />«Είμαστε σε παγκοσμίως ανοιχτή οικονομία, δεν υπάρχει ούτε ρύθμιση, ούτε όριο στη βία του ανταγωνισμού».28<br />Η θεσμοθέτηση μέσω του «Συντάγματος» του νεοφιλελεύθερη-μού έχει σαν στόχο (πέραν του ουσιαστικού, που είναι το ψαλίδι-σμα των κοινωνικών και δημοκρατικών δικαιωμάτων), να υπέρτονη-σει το κοινό έδαφος πάνω στο οποίο δομήθηκε εξ' αρχής η Ε.Ε.: την επίθεση του κεφαλαίου ενάντια στους εργαζόμενους. Έτσι, ωστόσο. δημιουργούνται συνθήκες ταξικού πολέμου σ' ολόκληρη την Ε.Ε. Αν η οικοδόμηση της Ε.Ε. ούτως ή άλλως πραγματοποιείται σε απέξω-νωση από τους ευρωπαίους πολίτες και με εντελώς αντιδημοκρατικό τρόπο, με το «Σύνταγμα» δίνεται ένα επιπλέον κοινό έδαφος πάλης όλων των ευρωπαίων εργαζομένων: Τη συντονισμένη δράση ενάντια στον άγριο νεοφιλελευθερισμό και τις κοινωνικές επιπτώσεις του.<br />Αριστερά και Ευρωπαϊκή Ένωση<br />Από την αριστερή πτέρυγα του ρεφορμισμού (στην Ελλάδα-ΚΚΕ, Συνασπισμός), η κριτική προς την Ε.Ε. περιορίζεται στη νε-οφιλελεύθερη κατεύθυνση που έχει πάρει η οικοδόμησή της, καθώς και στο κατά πόσο η συμμέτοχη στην Ε.Ε. είναι «εθνικά επωφελής». Α τελικό συμπέρασμα δεν είναι η στροφή προς τα ταξικά συμφέρω-ντα των εργαζομένων: Οι λύσεις που προτείνονται είναι είτε (ΚΚΕ) η επιστροφή εντός των εθνικών συνόρων - η επαναβεβαίωση του εθνικού κράτους ως θεματοφύλακα των «εθνικών συμφερόντων» και της «αυτοδύναμης εθνικής ανάπτυξης», που θα εκφράσει (υπό-τίθεται) την αντίθεση στα «δυτικοευρωπαϊκά μονοπώλια και το νε-<br />120 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />φιλελευθερισμό». Είτε (Συνασπισμός), η εκ των έσω μεταρρύθμιση-ση της Ε.Ε. προς μια «Ευρώπη των λαών» (έννοια εφετικά Σάγκα-χυμένη, που έχει ως στόχο να μην θέσει στην ημερήσια διάταξη το ζήτημα της ταξικής κυριαρχίας του κεφαλαίου και την πάλη για την ανατροπής).<br />Η θέση ότι είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί μια «Ευρώπη των λαών», χωρίς απαραίτητα το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό των χω-ρών της Ε.Ε., συσκοτίζει την ταξική επίθεση του κεφαλαίου, που διαρκεί ήδη, δυο δεκαετίες, σε παγκόσμια κλίμακα. Ο νεοφιλελευ-θερισμός δεν αποτελεί επιλογή «κάποιων» στην Ε.Ε., αλλά αποτελεί μονόδρομο για το κεφάλαιο παγκόσμια. Η περικοπή των δημόσιων ελλειμμάτων, η κατεδάφιση του «κράτους πρόνοιας», ο περιορισμός του κρατικού τομέα και οι ιδιωτικοποιήσεις, έλαβαν το χαρακτήρα αναγκαιότητας για το κεφάλαιο μετά το τέλος των «χρυσών χρόνων» του καπιταλισμού (της αδιάλειπτης οικονομικής επέκτασης από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970). 0 νεοφιλελευθερισμός αποτέλεσε επιλογή του κεφαλαίου, ως ο μονά-δικός δρόμος για να αυξηθεί η κερδοφορία των επιψηφίσεων, μέσω της λεηλασίας της δημόσιας περιουσίας και της συμπίεσης των μι-σθών και των κοινωνικών δαπανών.<br />0 νεοφιλελευθερισμός ως μονόδρομος, εμφανίζεται στην όλη πορεία της Ε.Ε., πολύ περισσότερο, που το όλο «εγχείρημα» Ευρώ-παϊκή Ένωση, όχι απλώς στηρίχθηκε στο νεοφιλελευθερισμό, αλλά καιχωρίςτο νεοφιλελευθερισμό δεν θα υπήρχε η Ευρωπαϊκή Ένωση.<br />Α όλο «σχέδιο» είχε ως εξής: Η «ευρωπαϊκή ενοποίηση» θα πραγματοποιηθεί από την αγορά και δια μέσου της αγοράς. Η σιορ-ροπία ανάμεσα σε «αγορά» και «κράτος» τροποποιήθηκε σε βάρος του «κράτους», με την λογική ότι η «αγορά» θα επιβάλλει την οίκο-νομική ολοκλήρωση, πράγμα που στο τέλος, αργά και σταδιακά, θα επιφέρει και την πολιτική «εμβάθυνση».<br />Αποτέλεσμα αυτής της λογικής (η αγορά θα πραγματοποιήσει το «ευρωπαϊκό όραμα»), ήταν αφ' ενός, η πλήρης απελευθέρωση της αγοράς (ιδιωτικοποιήσεις) και αφ' εταίρου, η άγρια επίθεση ενάντια στους εργαζόμενους (κατεδάφιση [και ιδιωτικοποίηση] του κοινωνό-κού κράτους).<br />Η επίθεση στα κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων αίμα-<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />121<br />νίβεται σαν αναπότρεπτη αναγκαιότητα για τους ευρωπαίους καπό-τελεστές Οι κοινωνικές δαπάνες τη δεκαετία του 1960 (χρόνια δι-αρκούς οικονομικής επέκτασης) αντιπροσώπευαν για τις χώρες της σημερινής Ε.Ε. το 5% έως 15% περίπου του ΑΕΠ (τα υψηλότερα ποσοστά τα είχαν [και τα έχουν] ορισμένες χώρες της βόρειας Ευ-ρώπης). Η εμφάνιση της οικονομικής κρίσης τη δεκαετία του 1970 αύξησε αυτές τις δαπάνες στο 8% έως 22% του ΑΕΠ. Η καχεκτική οικονομική πορεία τη δεκαετία του 1990 τις ανέβασαν στο 19% έως 33%τουΑΕΠ29<br />Κάτω από την πίεση της οικονομικής επιβράδυνσης, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η προσοχή των καπιταλιστών και των κυβερνήσεών τους μεταφέρθηκε στην «ακαμψία της αγοράς άργασε-ας και συός υπερβολές του κράτους πρόνοιας».30 Επιπλέον, τονιζόταν ο φόβος του «κοινωνικού ντάμπινγκ», δηλαδή ο «αθέμιτος» ανάγω-νισμός από κράτη-μέλη που έχουν χαμηλές κοινωνικές δαπάνες, και τα οποία βασίζουν την οικονομική τους ανταγωνιστικότητα στους χαμηλούς μισθούς και στις κακές συνθήκες εργασίας. Οι χώρες του νότου (Ισπανία, Ελλάδα, Πορτογαλία), δεν ήθελαν με κανένα τρόπο την αύξηση των κοινωνικών τους δαπανών, γιατί αυτό θα σήμαινε τη «μείωση της εθνικής οικονομικής ανταγωνιστικότητας». Οι χώρες του βορρά, με υψηλές κοινωνικές δαπάνες, ήθελαν, προβάλλοντας το φόβητρο του «κοινωνικού ντάμπινγκ», να το χρησιμοποιήσουν για κοινωνικές περικοπές και σύγκληση προς τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.<br />Έτσι υπήρξε μια πραγματική εναρμόνιση μεταξύ όλων των Κρο-τών της Ε.Ε.: αυτή ήταν η αυξανόμενη επίθεση στα εργατικά δικέ-όμματα To έναυσμα για την πιο σκληρή επίθεση στους εργαζόμενους το έδωσε η νέα οικονομική ύφεση που έπληξε την Ε.Ε από το 2001. Οι εργαζόμενοι όλης της Ευρώπης, βρίσκονται αντιμέτωποι με τη μεγαλύτερη επίθεση στα δικαιώματα τους, εδώ και είκοσι χρόνια (από την εποχή της Θάτσερ και του Ρέιγκαν):<br />Οι καπιταλιστές ζητούν (και οι κυβερνήσεις καταβάλουν κάθε προσπάθεια να το επιτύχουν) το όριο συνταξιοδότησης να ΑΥ-ξηθεί στα 65 ή και στα 70 χρόνια.<br />Μείωση των συντάξεων κατά 20-40%.<br />Δραματική μείωση των επιδομάτων ανεργίας, δραστική πε-<br />122 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />δίκοπη της αποζημίωσης που καταβάλουν τα αφεντικά όταν κάνουν απολύσεις, ελαχιστοποίηση του χρόνου προειδοποίησης που απέ-τείται πριν την απόλυση, αύξηση των «επιτρεπόμενων» ομαδικών απολύσεων (διάβαζε χωρίς όριο απολύσεις).<br />Κατεδάφιση των συστημάτων υγείας. Συντάξεις και ιατρό-φαρμακευτική περίθαλψη να ιδιωτικοποιηθούν και τα κεφάλαια των ταμείων ουσιαστικά να τα διαχειρίζονται ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες!<br />Η νεοφιλελεύθερη πολιτική με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να ανατραπεί με σταδιακές «εκ των έσω μεταρρυθμίσεις», τη στιγμή που αποτελεί αναγκαιότητα για το κεφάλαιο. Αυτή η πολιτική μπω-ρεί μόνο να ανατραπεί με σκληρούς ταξικούς αγώνες από τους Ερ-γαζωμένους που «αναγκαστικά» θα θέτουν το ζήτημα μιας άλλης κοινωνικής προοπτικής, που πρακτικά σημαίνει του σοσιαλισμού. Δεν μπορείς να κάνεις ομελέτα, χωρίς να σπάσεις αυγά! Η Ε.Ε. με κανένα τρόπο δεν μπορεί να μετατραπεί σε «Ευρώπη των λαών». Η Ευρώπη της Ε.Ε. σημαίνει Ευρώ7ΐη του κεφαλαίου, που στις Σάμε-ρινές συνθήκες, συγκεκριμενοποιείται σε Ευρώ7ΐη του νεοφιλελευ-θερισμού.<br />Η ρεφορμιστική Αριστερά που αναφέρεται στην προοπτική της «Ευρώπης των λαών», στην πραγματικότητα, έχει αποδεχθεί (τα αστικά) ιδεολογήματα που συνοδεύουν την οικοδόμηση της Ε.Ε. Προσπαθεί να ισορρο7τήσει ανάμεσα στη νεοφιλελεύθερη πορεία της Ε.Ε. και την υποτιθέμενη («αντικειμενικά προοδευτική») δια-δικασία που οδηγεί στο «ξεπέρασμα των εθνικών αντιθέσεων» στην ευρωπαϊκή ήπειρο, προς την «ευρωπαϊκή ενοποίηση». Η Ε.Ε., υπό-τίθεται, ότι καταργεί τις καταστροφικές αντιπαλότητες του παρελθόν-ντος (τους δυο Παγκόσμιους Πολέμους, τον Ψυχρό Πόλεμο), και ως εκ τούτου «αντικειμενικά» αποτελεί «προοδευτική» εξέλιξη.<br />Δυστυχώς όμως, σ' αυτόν τον κόσμο, τίποτα δεν είναι καλό ή κακό αυτό καθαυτό. Α ζήτημα της οικοδόμησης της ενιαίας Ευρώ-πης δεν είναι άσχετο από το ταξικό της περιεχόμενο. Ακριβώς έπη-δή η Ε.Ε. που οικοδομείται είναι η Ε.Ε. του κεφαλαίου, γι' αυτό οι εθνικές αντιπαλότητες δεν έχουν ξεπεραστεί (αν και ασφαλώς δεν έχουν πάρει ακόμα τις διαστάσεις του παρελθόντος). Βρίσκαμε-στε σε απόσταση ετών φωτός ακόμα και από τη δημιουργία ενός<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />123<br />(αστικού) «ευρωπαϊκού κοσμοπολιτισμού». Όπως κατέδειξε η ΚΡΙ-ση που ξέσπασε μετά την εισβολή στο Ιράκ, με τη διχοτόμηση της E.E.-15 ανάμεσα στις χώρες που ήσαν υπέρ η κατά της εισβολής, η εθνικιστική ρατσιστική προπαγάνδα εξακολουθεί να βρίσκεται στο οπλοστάσιο των ευρωπαϊκών αρχουσών τάξεων όταν αναφέρονται σε άλλους ευρωπαίους «συναδέλφους». Στη διάρκεια της εισβολής. η Daily Mail αποκαλούσε το Γάλλο πρόεδρο Σιράκ «σωματέμπορα του Παρισιού», ενώ σε άρθρο της η Guardian έγραφε ότι «η Αλ-λία είναι η υστερική πριμαντόνα της ρεαλπολιτίκ [...] η Γερμανία έχει συνετιστεί με την Κούβα και τη Λιβύη. Παρίσι και Βέρο-λίνο καθοδηγούν τον άξονα των δειλών και των κλαψιάρηδων». Η άλλη πλευρά ανταπέδιδε τα δέοντα, θέτοντας ζήτημα κατά πόσον η Βρετανία ανήκει στην «Ευρώπη», υπενθυμίζοντας τη ρήση του Ντε Γκολ: «Όλη η ουσία, όλη η δομή και όλη η οικονομική πολιτική της Αγγλίας διαφέρουν ριζικά από εκείνες της ηπείρου μας, είναι νησί στραμμένο προς τους ωκεανούς»!31<br />Η μετατροπή των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευ-ρώπης σε υποβαθμισμένη «ζώνη» προς οικονομική εκμετάλλευση. αποδεικνύει ότι όχι μόνο οι εθνικές διαφορές δεν έχουν υποχωρήσει στην Ε.Ε., αλλά θα ενταθούν την επόμενη περίοδο.<br />Χειρότερα και από τα παραπάνω, η προσπάθεια μετατροπής της Ε.Ε. σε παγκόσμια υπερδύναμη (ακόμα και αν είναι αντιφατική και αδύναμη), είναι το ίδιο απειλητική προοπτική για την ανθρωπότητα. όπως και κάθε καπιταλιστικής υπερδύναμης. Η Αριστερά παλεύει για έναν άλλο κόσμο, ο οποίος όχι μόνο είναι εφικτός, αλλά σιγεί-ρα δεν είναι στενά ευρωπαϊκός, αλλά παγκόσμιος. Η Αριστερά δεν παλεύει για νέες διαιρέσεις, αλλά μαζί με τους εργαζόμενους και τις «λαϊκές» τάξεις των χωρών του Τρίτου Κόσμου, παλεύει για έναν ενοποιημένο πλανήτη, για τον παγκόσμιο σοσιαλισμό. Παλεύει μαζί με τους εργαζόμενους και τις αντιστάσεις μέσα στην «καρδιά του κτήνους», τις ΗΠΑ, ενάντια στη μετατροπή του πλανήτη σε αντί-μαχόμενα ιμπεριαλιστικά στρατόπεδα (Ε.Ε. εναντίον ΗΠΑ), εξαπλή-σμένα μέχρι τα δόντια (και με πυρηνικά όπλα), που θα απειλούσαν την ίδια την ύπαρξη του πλανήτη.<br />Επομένως, το ζήτημα της ταξικής κυριαρχίας του κεφαλαίου στην Ε.Ε. ούτε μπορεί να αποσιωπηθεί, ούτε (το ζήτημα της αναρτώ-<br />124 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Πης αυτής της κυριαρχίας από τους εργαζόμενους) να μεταφερθεί στο απόμακρο μέλλον.<br />Επιστροφή στην<br />«αυτοδύναμη εθνική ανάπτυξη»;<br />Οι θέσεις του ΚΚΕ για άμεση έξοδο, «εδώ και τώρα», από την Ε.Ε. ενέχουν ένα διπλό κίνδυνο: Πρώτον, οδηγούν στην ουτοπία της «αυτοδύναμης εθνικής ανάπτυξης». Και δεύτερον, καθιστούν ΔΥ-σκολη τη διαφοροποίηση από εθνικιστικές θέσεις σε σχέση με την Ε.Ε.<br />Η «αυτοδύναμη εθνική ανάπτυξη» δεν είναι απλώς μια ουτοπία - είναι, για την ακρίβεια, μια αντιδραστική ουτοπία. Α ΠΑΣΟΚ πα-λιότερα (τη δεκαετία του 1980), επεδίωξε την «πολύπλευρη εξώτερη-κή πολιτική», αναπτύσσοντας οικονομικές σχέσεις τόσο με τις τότε χώρες του κρατικού καπιταλισμού («υπαρκτού σοσιαλισμού»), όσο και με τα διάφορα δικτατορικά αραβικά καθεστώτα. Αυτή η πολύ-τική δεν κατόρθωσε να βγάλει τον ελληνικό καπιταλισμό από την κρίση που τον μάστιζε εκείνη την περίοδο.<br />Στις σημερινές συνθήκες τα πράγματα είναι ακόμα σοφότερα. Βρισκόμαστε σε μια εποχή «περιφερειακών ολοκληρώσεων», όπως η Ε.Ε., η NAFTA στην αμερικανική ήπειρο γύρω από τις Είπα, η ζώνη του γιεν γύρω από την Ιαπωνία. Πράγμα που σημαίνει, ότι οι υπαρκτές πιθανότητες εξάσκησης «πολύπλευρης οικονομικής και εξωτερικής» πολιτικής είναι ανύπαρκτες.<br />Επιπλέον, αν υπήρχε (σαν υπόθεση εργασίας) η πιθανότητα να γίνει κατορθωτή μια πολιτική αυτοδύναμης ανάπτυξης, θα οδηγού-σε σε χειροτέρευση των συνθηκών διαβίωσης των εργαζομένων. Αν εξακολουθούσε να υπάρχει καπιταλισμός, η νεοφιλελεύθερη πολίτη-κή θα επιβαλλόταν ακόμα και αν δεν υπήρχε η Ε.Ε.(από τη στιγμή που αποτελεί αναγκαιότητα για το κεφάλαιο, όπως έχουμε αποδείξει στην ανάλυσή μας). Και μάλιστα, ο νεοφιλελευθερισμός, θα επί-βαλλόταν ακόμα πιο εύκολα! Εν ονόματι της «εθνικής οικονομίας και ανεξαρτησίας», οι εργαζόμενοι θα καλούνταν να υποστούν δρα-ματικές θυσίες. Αν υπήρχε σοσιαλισμός (πολύ περισσότερο ο «σο-σιαλισμός» που επαγγέλλεται το ΚΚΕ), και έμενε απομονωμένος. και πάλι οι εργαζόμενοι θα αντιμετώπιζαν τεράστιες δυσκολίες και<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />125<br />στερήσεις. Άλλωστε το ΚΚΕ δεν αφήνει καθόλου αμφιβολίες περί αυτού:<br />«[.. .για την «αυτοδύναμη ανάπτυξη και ανεξαρτησία»] αυτός ο αγώνας αξίζει κόπους και θυσίες»! !32<br />Α ΚΚΕ ακολουθώντας την πολιτική του «εδώ και τώρα έξοδος από την Ε.Ε.», κινδυνεύει διαρκώς να συγκλίνει με εθνικιστικές θα-σεις. Α ΚΚΕ ήταν κατά της εισόδου της νότιας Κύπρου στην Ε.Ε. Η αντίθεσή του δεν ήταν στη βάση του διεθνισμού. Δεν πήγαζε, δη-λαδή, από το γεγονός ότι ο αποκλεισμός της βόρειας Κύπρου από την Ε.Ε. ήταν σε βάρος των Τουρκοκυπρίων εργαζομένων, πράγμα που είχε σαν αποτέλεσμα την ενίσχυση του Ελληνοκυπριακού έθνη-κόσμου Η αντίθεση του ΚΚΕ, είχε σαν αφετηρία τη θέση του κόμ-ματος, ότι η ένταξη ήταν σε «βάρος της ενιαίας και ανεξάρτητης κρατικής υπόστασης της Κύπρου».33 Πράγμα που συις σημερινές συνθήκες, σημαίνει ουσιαστικά ταύτιση με τις θέσεις της Ελληνοκυ-πριακής άρχουσας τάξης, που επιζητά μια «ενιαία Κύπρο» με ισχυρή κεντρική κυβέρνηση, υπό τον έλεγχο της «Ελληνοκυπριακής πλειο-ψηφίας», δηλαδή των Ελληνοκύπριων καπιταλιστών.<br />Σε κάθε περίπτωση, η «αυτοδύναμη οικονομική ανάπτυξη», 7ΐη-γαίνει χέρι-χέρι με τον οικονομικό εθνικισμό, τα δασμολογικά τείχη. την παρεμπόδιση της εισόδου «ξένων» εμπορευμάτων σε μια χώρα. Αν η χώρα αυτή είναι ανεπτυγμένη (όπως η Ελλάδα και οι άλλες χώρες της Ε.Ε.), ο οικονομικός εθνικισμός στρέφεται ευθέως κατά των πιο αδύναμων χωρών του Τρίτου Κόσμου (όπως και συμβαίνει με τους δασμούς της Ε.Ε. έναντι των υπό ανάπτυξη κρατών).<br />Τη γενικότερη επικέντρωση σε «εθνικά θέματα» της κριτικής του ΚΚΕ για την Ε.Ε., την ανιχνεύουμε συνολικά στις θέσεις του Κομ-μίτος Κεντρική θέση στην αντίθεση του ΚΚΕ προς την Ε.Ε., έχει η εκτίμηση του κόμματος, ότι η Ελλάδα εντός της Ε.Ε., εκχωρεί «κυ-ριαρχικά δικαιώματά της», και ακόμα ότι η «Ελλάδα δεν έχει βρει το δίκιο της [sic!] από τους εταίρους της όσον αφορά τα σύνορα στο Αιγαίο».34<br />126 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Οι πολιτικές συνέπειες των θέσεων της ρεφορμιστικής Αριστεράς<br />Η σταλινική και ρεφορμιστική Αριστερά στην Ελλάδα, από την εποχή της Συμφωνίας Σύνδεσης Ελλάδας - ΕΟΚ το 1961, προέβαλε-πε την τελική καταστροφή (αποβιομηχάνιση) της «εθνικής οίκον-μίας», βέβαιη ότι η «επιδίωξη και επιθυμία» των καπιταλιστών της δυτικής Ευρώπης ήταν η Ελλάδα να παραμείνει χώρα «καθυστερεί-μένη, αγροτική, πηγή πρώτων υλών και αγορά για τα βιομηχανικά υποπροϊόντα».<br />Στην πραγματικότητα, η πρόσδεση του ελληνικού καπιταλισμού στην «ευρωπαϊκή πορεία» υπήρξε γι' αυτόν (εξεταζόμενη συνολικά). εφετικά κερδοφόρα. Κατά την περίοδο 1960-1975 το ΑΕΠ της Ελλάδας αυξάνεται κατά 8,5% ετησίως (έναντι 3,8% της τότε ΕΟΚ), διατηρείται αλλά εξασθενίζει την επόμενη δεκαετία, υπολείπεται του μέσου όρου της ΕΟΚ την περίοδο 1985-94, αλλά αμέσως μετά και μέχρι σήμερα η ανάπτυξη του ελληνικού ΑΕΠ είναι υψηλότερη από το μέσο όρο της Ε.Ε. (4,1% το 2001 έναντι 1,7% της Ε.Ε. και 3,8% το 2003 έναντι λιγότερο από 1% για την Ε.Ε.).<br />Α πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι οι προβλέψεις της Αριστεράς αποδείχθηκαν παντελώς λανθασμένες. Α κύριο πρόβλημα βρίσκε-ται στο ότι οι αναλύσεις της, έχοντας πάρει οριστικό διαζύγιο με την ταξική ανάλυση, οδηγούσαν στην εξάλειψη των ταξικών αντί-θέσεων από τις θεωρήσεις τους για την Ελλάδα, και ενέτασσαν την πορεία του ελληνικού καπιταλισμού στο δίπολο: «εθνική οικονομία και κοινωνία» ενάντια στα «ξένα συμφέροντα και τα ντόπια Ανδρέα-κελά τους».<br />Α αποτέλεσμα αυτής της στρέβλωσης της πραγματικότητας ήταν διπλό:<br />Αφ' ενός οδήγησε στο φαντασιακό διαχωρισμό της ελληνικής άρχουσας τάξης σε δυο (υποτίθεται) αντιμαχόμενες μερίδες: τους «ευρωπαιόδουλους» και τους «αμερικανόφιλος». Κατά περιπίπτω-ση, αυτή η «ανάλυση» οδηγούσε να θεωρείται ως «προοδευτική» πολιτική η υποστήριξη της μιας μερίδας ενάντια στην άλλη (πρέφα-νος πάντα στη φαντασία των «αναλυτών»). Έτσι, σύντομα η ΕΔΑ (ήδη πριν τη δικτατορία του 1967) αποφάσισε ότι η πορεία προς την<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />127<br />(τότε) ΕΟΚ ενδεχομένωςναήταν επωφελήςγιατο... «λαϊκό κίνημα» αφού ήταν, «αντικειμενικά», «αντιαμερικανική». Σαν σε εντέκατο-πορισμό μαοϊκές οργανώσεις ανακάλυπταν ότι η πάλη ενάντια στο «ρωσικό επεκτατισμό» ενέτασσε στο «προοδευτικό» στρατόπεδο «ευρωπαιόδουλους» και «αμερικανόφιλος»!<br />Αφ' εταίρου (και με πιο διαρκείς συνέπειες): μετέτρεπε την Αρύ-στερά από δύναμη ανατροπής και σύγκρουσης με τον καπιταλισμό. σε δύναμη του «αστικού εκσυγχρονισμού». Η Αριστερά «ήταν η μόνη συνεπής» δύναμη, που μαζί με «μερίδες της αστικής τάξης» (την «εθνική αστική τάξη» και τους «μικρομεσαίους» καπιταλιστές) θα ανέπτυσσε την «εθνική οικονομία» και θα έφερνε την «πράγμα-τική δημοκρατία» (ότι και αν αυτό σημαίνει, σίγουρα όχι το σωσία-λιμό. Αυτή η πολιτική «ανάλυση» οδήγησε την ΕΔΑ στο να μετά-τραπεί σε ουρά της Ένωσης Κέντρου, πράγμα (που μεταξύ άλλων) καθόλου δεν εμπόδισε την πορεία προς τη δικτατορία του 1967. Η ίδια πολιτική οδήγησε το ΚΚΕ, περνώντας μέσα από τους δαίδαλους των «αντί-ιμπεριαλιστικών, δημοκρατικών σταδίων», στη σύνεργα-σία με την Νέα Δημοκρατία το 1989, στο όνομα του «δημοκρατικού εκσυγχρονισμού»! Και αυτή η πολιτική επέτρεψε βέβαια (γιατί ήταν από τη φύση της ενσωματώσαμε) στη «λεηλασία» των ιδεολόγημα-των της Αριστεράς από το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου.<br />Α τελικό αποτέλεσμα όλων των φαντασιακών ιδεολογημάτων είναι ότι πάντοτε φτάνει η «ώρα της αλήθειας», η πραγματικότητα αποδεικνύει την πλαστικότητα τους. Σήμερα πλέον, το ένα τμήμα της Αριστεράς, ανακαλύπτοντας το «ρεαλισμό», προσβλέπει στην «Ε.Ε. των λαών» (Συνασπισμός). Α άλλο της τμήμα (ΚΚΕ), παρ' ότι εμμένει στο ιδεολόγημα της «εθνικής οικονομίας», έχει πλέον δώσει δήγματα γραφής του ιδιότυπου «ρεαλισμού» του: μετά την πολιτική καταστροφή του «βρόμικου '89» (τη συνεργασία με την Νέα Δήμε-Κριτία, το ΚΚΕ περιχαρακώθηκε σεκταριστικά στο εσωτερικό του. Αυτό ωστόσο, δεν το εμπόδισε να επιδεικνύει «υπευθυνότητα» ένα-ντι της «εθνικής οικονομίας». Α ΚΚΕ, πέρα από ρητορικές διάκι-ρήξεις σπάνια διοργανώνει μαζικές απεργιακές κινητοποιήσεις. Α αντίθετο μάλιστα, η σεκταριστική περιχαράκωση του επιτρέπει να αποφεύγει τις «κακοτοπιές» της οικοδόμησης συνθηκών πράγματι-κών μαζικών αγώνων. Στο τέλος, το ΚΚΕ θα αναγκαστεί να επιλέξει<br />128 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ανάμεσα είτε στην επιστροφή συός συνεργασίες με τις «προοδευτικές αστικές δυνάμεις» είτε να παραμείνει προσκολλημένο στη σιτάρι-στική ακινησία, η οποία οδηγεί στην, αναπόφευκτη, αργή φθορά και παρακμή της πολιτικής του επιρροής.<br />Παίρνοντας διαζύγιο η ρεφορμιστική Αριστερά με την ταξική ανάλυση, διευκόλυνε τους καπιταλιστές (η Ελλάδα παρουσιάζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά αποδοχής της Ε.Ε. στον πληθυσμό σ: ολόκληρη την Ευρώπη).<br />Η πραγματικότητα είναι ότι η Ευρώπη που χτίζεται μέσω της Ε.Ε., είναι η Ευρώπη του κεφαλαίου και γι' αυτό εξυπηρετεί όλους τους καπιταλιστές ανεξάρτητα από την «εθνική» τους ταυτότητα. Οι Ινδό-αστικές αντιθέσεις, που ανέκυψαν στην πορεία του ελληνικού καπιταλισμού προς την «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», δεν διχοτόμου-σαν την άρχουσα τάξη σε εντιθέμενες μερίδες με πολεμικές δια-θέσεις η μία απέναντι στην άλλη. Οι αντιθέσεις αυτές ανέκυπταν είτε σε σχέση με το ρυθμό της ενσωμάτωσης στην «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», είτε από τους φόβους, των πιο αδύνατων τμημάτων της άρχουσας τάξης, ότι δεν θα μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στον ανταγωνισμό με τους πιο ισχυρούς καπιταλισμούς της δυτικής Ευ-ρώ7ΐης. Ωστόσο στον καπιταλισμό, είναι τα πιο ισχυρά κομμάτια της άρχουσας τάξης αυτά που οδηγούν συνολικά τους καπιταλιστές, που τελικά ενοποιούν την τάξη τους, προς τις συγκεκριμένες ιστορικές της επιλογές. Και η επιλογή αυτή (της πρόσδεσης στην «ευρώπια-κή ολοκλήρωση») αποδείχθηκε, όπως είδαμε, πράγματι επωφελής συνολικά για την άρχουσα τάξη. Και την οικονομική ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού διασφάλισε και του άνοιξε νέες προοπτικές επέκτασης (Βαλκάνια).<br />Αυτοί που πλήττονται από τις διαδικασίες της «ευρωπαϊκή όλο-κλήρωση» είναι οι εργαζόμενοι, με την επιβολή του νεοφιλελεύθερη-σμού και της λιτότητας στο όνομα του «ευρωπαϊκού οράματος». Οι έλληνες εργαζόμενοι, στο όνομα αυτής της Ευρώπης, βρίσκονται υπό συνεχή προγράμματα λιτότητας και ιδιωτικοποιήσεων από το 1985! Η επιστροφή στην ταξική ανάλυση, αποτελεί όρο για μια Αριστερά που θέλει και να παλέψει αποτελεσματικά εντός των εθνικών συ-Νέρων αλλά και να συνδεθεί με την Ευρωπαϊκή Αντικαπιταλιστική Αριστερά της Γένοβας και της Φλωρεντίας.<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση<br />129<br />Η Αντικαπιταλιστική Αριστερά<br />Η διάλυση της καπιταλιστικής Ε.Ε. είναι καθήκον του εργατικού και Αριστερού κινήματος της Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Αντικαθιστά-λισακή Αριστερά, έθεσε ένα πλαίσιο αρχών, που πράγματι είναι η βάση για μια συνεπή πάλη ενάντια στην Ε.Ε. που ευαγγελίζονται (και πραγματοποιούν) οι καπιταλιστές, τα οποία συμπυκνώνονται σε πέντε σημεία:35<br />Α) Πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό τόσο των ΗΠΑ, όσο και της Ε.Ε. Πάλη ενάντια σε κάθε προσπάθεια μετατροπής της Ε.Ε. σε «με-γαλή δύναμη». Καμιά αύξηση στις στρατιωτικές δαπάνες των Κρο-των-μελών. Διάλυση των ευρωκρατών (των μονάδων ταχείας Πεμ-βασης που έχουν δημιουργηθεί). Πάλη για άμεση έξοδο των χωρών της Ε.Ε. από το NATO και πάλη για τη διάλυσή του.<br />Β) Ενάντια σε μια «Ευρώπη φρούριο», που θα κυριαρχείται από τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου της δυτικής Ευρώπης, με άμεσα θύματα τους μετανάστες και τη μετατροπή των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σε υποβαθμισμένη «περιέ-ροιά» προς εκμετάλλευση.<br />Γ) Πάλη ενάντια στο δεσποτισμό (τις αντιδημοκρατικές μεθώ-δους λήψης των αποφάσεων) που χαρακτηρίζει τη λειτουργία της Ε.Ε. Πανευρωπαϊκή πάλη για να μην περάσει το «Σύνταγμα», που παραδίδει συός κρατικές γραφειοκρατίες τον πλήρη έλεγχο της Ε.Ε. και αποτελεί οπισθοδρόμηση ακόμα και σε σχέση με την ασίκη Κάι-νοβουλευτική δημοκρατία.<br />Δ) Πάλη ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό- οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη. Ασυμβίβαστη πάλη ενάντια στη διάλυση των δημόσιων υπηρεσιών και την ιδιωτικοποίησή τους (μεταφορές, ενέργεια, νερό). με τις καταστρεπτικές συνέπειές τους: αύξηση των τιμών, αυξάναμε-νη κοινωνική ανισότητα και κοινωνική ανασφάλεια.<br />Ε) Πάλη για τη δημιουργία μιας άλλης ευρωπαϊκής Αριστεράς. απαλλαγμένης από τη νεοφιλελεύθερη στροφή της σοσιαλδημοκρατία-τίας και του ρεφορμισμού των Κ.Κ. Πάλη για να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια σοσιαλιστική Ευρώπη, της άμεσης δίμετρα-τίας των εργαζομένων, εφηβική και με αλληλεγγύη στα παγκόσμια απελευθερωτικά κινήματα.<br />130<br />Σημειώσεις<br />1 Chris Harman, The Common Market, International Socialism 49, 1971.<br />2 Βασιλείου Πανάγου, Κωνσταντίνου Τσόντα, Διακρατική και υπερεθνική Συνεργασία, εκδόσεις Παπατζής, Αθήνα 2002, σελ. 777.<br />3 Λουκάς Τσουκαλάς, Η νέα ευρωπαϊκή οικονομία, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 289.<br />4 Μανόλη Βρεττάκε, Διευρυμένη Ε.Ε. με διαφορές διευρυμένες, Ελευθεροτυπία, 2/5/2003.<br />5 Θεόδωρος Κ. Πελαγικής, Κατατονική οικονομία, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 35.<br />6 Ελευθεροτυπία, 17/12/2003.<br />7 Κώστας Βερόπουλος, Ποιος φοβάται την Ευρώπη, ανατομία ενός μύθου, εκδό-σειςΛιβάνη,Αθήνα2000, σελ. 115-116.<br />8 Από το cite www.CIA - Α World Factbook - για την Γερμανία.<br />9 Ηλίας Ιωακείμογλου, Η ONE, οι μισθοί και η ανεργία, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ, σελ. 60-81 .Διάβαζε επίσης Θεόδωρος Κ. Πελαγικής, Κατατονική οικονομία, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 19-41.<br />10 Καθημερινή, 10/7/2003.<br />11 Καθημερινή, 12/11/2003.<br />12 Καθημερινή, 31/12/2003.<br />13 Θεόδωρος Κ. Πελαγικής, Κατατονική οικονομία, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 29.<br />14 Πάνος Καζάκες, Α αβέβαιο μέλλον της ευρωπαϊκής ένωσης και η Τουρκία, εκ-δόσεις Παπατζής, σελ. 122.<br />15 Ηλίας Ιωακείμογλου, Η ONE, οι μισθοί και η ανεργία, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ, σελ. 80.<br />16 Ελευθεροτυπία, 6/7/2003.<br />17 Λουκάς Τσουκαλάς, Η νέα ευρωπαϊκή οικονομία, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 320.<br />18 Κώστας Βερόπουλος, Ποιος φοβάται την Ευρώπη, ανατομία ενός μύθου, εκδό-σειςΛιβάνη,Α0ήνα2000, σελ. 107.<br />19 Κώστας Βερόπουλος, Ποιος φοβάται την Ευρώπη, ανατομία ενός μύθου, εκδό-σειςΛιβάνη,Αθήνα2000, σελ. 107,109.<br />20 Ελευθεροτυπία, 12/10/2003.<br />21 Α Βήμα, 4/10/2003.<br />131<br />22 Η Καθημερινή, 10/7/2003.<br />23 Καθημερινή, 21/9/2003.<br />24 Καθημερινή, 28/9/2003.<br />25 Ελευθεροτυπία, 6/10/2003.<br />26 Ο Νέος Ευρωπαϊκός χώρος, συλλογή κειμένων, εκδόσεις Θεμέλιο, 2000, σελ. 163.<br />27 G. Buster, EU enlargement: from poverty to misery, International Viewpoint 340, May 2002.<br />28 Bernard Cassen, Συντακτική Συνέλευση για το τίποτα, Α Monde, αναδημοσίευε-ση Ελευθεροτυπία, 24/8/2003.<br />29 Η ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συλλογή κειμένων, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα1999, σελ. 663.<br />30 Λουκάς Τσουκαλάς, Η νέα ευρωπαϊκή οικονομία, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 183.<br />31 Ηλίας Καυλιάρας, Ευρύνσου και Δέος, εκδόσεις Λιβάνη, σελ. 68, 76.<br />32 Α πλαστό δίλημμα Ε.Ε. ή απομόνωση, από το site www.kke.gr<br />33 Η διεύρυνση της Ε.Ε., από το site www.kke.gr<br />34 Τι είναι η συνθήκη του Άμστερνταμ, από το site www.kke.gr<br />35 Διακήρυξη της Ευρωπαϊκής Αντικα7ηταλιστικής Αριστεράς, Μαδρίτη, Ιούνιος 2002, International Viewpoint 342, July/August 2002. Μεταφράστηκε στο περίοδε-ΚΟ της ΔΕΑ, Διεθνιστική Αριστερά, τεύχος 2, Οκτώβρης - Δεκέμβρης 2002.</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/1682785343740113832-2881344784075109447?l=booksgreek.blogspot.com' alt='' /></div>Believe44http://www.blogger.com/profile/11176801853370013547noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-1682785343740113832.post-70096866451653683512011-07-16T09:21:00.000-07:002011-07-16T09:28:02.770-07:00downolad: http://komepan.blogspot.com/2010/02/blog-post.html<br /><br />OCR:<br /><br />Άγγελος Καλοδούκας<br />Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός<br />οι εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση<br />Εκδόσεις Διεθνιστική Εργατική Αριστερά, Αθήνα 2003 Μεσολογγίου 5, Τ.Κ.: 10681, Τελ.: 210-3306286<br />Περιεχόμενα<br />Πρόλογος........................................................................................4<br />Εισαγωγή.........................................................................................8<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου.................................................11<br />Οι Πολυεθνικές Εταιρίες...........................................................15<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός.....................................25<br />Οι εξελίξεις από το 1980-η νεοφιλελεύθερη στροφή.............35<br />Α) Πραγματική παγκοσμιοποίηση του χρηματικού<br />κεφαλαίου..................................................................................39<br />Β) Φιλελευθεροποίηση του παγκόσμιου εμπορίου ..................44<br />Γ) Προς μια νέα (Τρίτη) Βιομηχανική Επανάσταση;................48<br />Κρατική παρέμβαση: Όταν οι νόμοι της αγοράς είναι<br />καλογιάννους... άλλους!...........................................................52<br />Η ιστορική διαδρομή του καπιταλισμού...................................59<br />Περιφερειακές συγκλήσεις.........................................................63<br />I) Αυτοκρατορία;.......................................................................65<br />II) Ο πόλεμος των Μπλοκ.........................................................73<br />III) Όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων...................76<br />Η νεοφιλελεύθερη αποτυχία.......................................................80<br />Νεοφιλελευθερισμός και Δημοκρατία.......................................89<br />Αντίσταση στον Νεοφιλελευθερισμό........................................94<br />Σημειώσεις...................................................................................97<br />Παράρτημα<br />Η Ευρωπαϊκή Ένωση...............................................................102<br />Απορότατης «οικονομικής ολοκλήρωσης»............................105<br />Διεύρυνση και Χώρες της Κεντρικής<br />και Ανατολικής Ευρώ7ΐης........................................................112<br />Η «φθηνή» διεύρυνση.............................................................113<br />Συσσωρευμένες αντιθέσεις.....................................................114<br />Α «Σύνταγμα» και η θεσμοθέτηση<br />του νεοφιλελευθερισμού.........................................................116<br />Αριστερά και Ευρωπαϊκή Ένωση...........................................119<br />Επιστροφή στην «αυτοδύναμη εθνική ανάπτυξη»;.................124<br />Οι πολιτικές συνέπειες των θέσεων<br />της ρεφορμιστικής Αριστεράς.................................................126<br />Η Αντικαπιταλιστική Αριστερά...............................................129<br />Σημειώσεις.................................................................................130<br />4<br />Πρόλογος<br />Δέκα - δώδεκα χρόνια πριν αν εκδιδόταν μία μπροσούρα με το θέμα «Παγκοσμιοποίηση και Ιμπεριαλισμός» θα σήμαινε για Πωλ-λούς αγωνιστές της Αριστεράς κρίνοντας από τον τίτλο και μόνο πως ο συγγραφέας της έχει προσχωρήσει συός γραμμές όλων εκείνων που τότε θριαμβευτικά διακήρυσσαν πως ο «παραδοσιακός Μαρξισμός» δεν αρκεί και πως χρειάζεται να δούμε και «κάτι άλλο».<br />Σήμερα ,μετά την εισβολή του Μπους στο Ιράκ, την έκρηξη του αντιπολεμικού κινήματος και τις εικόνες από τα βασανιστήρια στις φυλακές της Βαγδάτης μια τέτοια μπροσούρα σίγουρα θα φαίνεται σε πολλούς αγωνιστές ότι δηλώνει το εμπορικά αυτονόητο, αυτό πια που όλος ο κόσμος βλέπει δια γυμνού οφθαλμού. Άρα ποια η χρησιμότητα του πλέον;<br />Οι δύο αυτές καρικατούρες δείχνουν την τρομερή πολιτική αλλαγή που έγινε την τελευταία δεκαετία. Περάσαμε από την πλήρη ήγε-μονία της νεοφιλελεύθερης σκέψης τους, τους ύμνους στην αγορά και την προβολή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης ως κάτι που ταυτόχρονα ήταν απολύτως αναπόφευκτο και απόλυτα θετικό για την ανθρωπότητα στην μαζική αμφισβήτηση της και στην ρα-γδαία νομιμοποίηση του φιλελευθερισμού σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Όμως αυτή η μεγάλη αλλαγή στη συνείδηση σε καμιά περίπτωση δεν έχει λύσει όλα τα πολιτικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα εκατομμύρια πια αγωνιστές ενάντια στον πόλεμο και τον νεοφιλελευθερισμό. Αν για το μεγαλύτερο μέρος της δέκα-ετίας του '90, το άμεσο καθήκον ήταν να τονιστεί πως η νεογιλέ-λεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι ο εχθρός που πρέπει να πολεμηθεί τώρα που το κίνημα συγκρούεται μαζί του χρειάζεται να ανοίξει η συζήτηση για το ποια στρατηγική μπορεί να φέρει την νίκη. Πως θα γίνει πραγματικότητα αυτός ο «άλλος κόσμος που είναι εφικτός; Και εδώ περνάμε από την περιγραφή στη θεωρία και την ανάλυση. Γιατί είναι από παλιά γνωστό πως από την εξήγηση που θα δώσει κανείς για την φύση του εχθρού θα καθοριστεί και η στρατηγική για<br />Πρόλογος<br />5<br />την αντιμετώπιση του. Και ενώ είναι σίγουρο πως το κίνημα μπορεί να πολεμήσει και χωρίς την σωστή στρατηγική δεν υπάρχει όμως καμιά περίπτωση να νικήσει έτσι.<br />Αυτή την ανάγκη έρχεται να υπηρετήσει η μπροσούρα «Πάγκο-μομιοποίηση και Ιμπεριαλισμός». Α επιχείρημα του συγγραφέα της είναι πως η παγκοσμιοποίηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά η συνέχεια και η μετεξέλιξη του ιμπεριαλισμού των αρχών του 20ου αιώνα που είχαν αναλύσει τότε οι κλασικοί του Επαναστατικού Μαρξισμού, ο Λένιν, ο Μπουχάρα, η Ρόζα Λούνενμπουργκ, ο Τρότσκι. Αυτό δεν σημαίνει πως τίποτα δεν έχει αλλάξει από τότε και πως το μόνο που αρκεί είναι η επανέκδοση των παλιών κειμένων. Αντίθετα, μεγάλο μέρος του κειμένου είναι αφιερωμένο στην ανάλυση της ιστορικής πορείας του συστήματος από τότε ως τώρα . Όμως οι αλλαγές που έχουν γίνει δεν αναιρούν σε τίποτα, αντίθετα επιβεβαιώνουν τα πολύ-τικά συμπεράσματα που έβγαλαν οι επαναστάτες του τότε. Και αυτά μπορούν να συμπυκνωθούν στη διατύπωση πως σε τελική ανάλυση για να είναι νικηφόρα η πάλη ενάντια στην νεοφιλελεύθερη πάγκο-σμιοποίηση πρέπει να μετατραπεί σε επαναστατικό πολιτικό αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό, με στόχο τον σοσιαλισμό.<br />Είναι προφανές πως παρά την εκρηκτική ανάπτυξη του κινήματος από το Σηάτλ και μετά, παρά την επανεμφάνιση μαζικών εργατικών αγώνων και παρά τον κοσμοϊστορικό και πρωτόγνωρο παγκόσμιο ξεσηκωμό ενάντια στον πόλεμο του Ιράκ πέρσι την άνοιξη η άποψη της ΔΕΑ που εκτίθεται εδώ δεν είναι η μοναδική που υπάρχει στις γραμμές όσων πολεμούν την νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Υπάρχουν όλες οι αντιλήψεις που μιλούν για την δυνατότητα μιας «παγκοσμιοποίησης με ανθρώπινο πρόσωπο» στα πλαίσια του καπό-ταοϊσμού ή που θεωρούν πως ο νεοφιλελευθερισμός είναι απλός μια πολιτική που επικράτησε για συγκυριακούς λόγους και θα μπορούσε να είναι και αλλιώς όπως και απόψεις που εγκαταλείπουν την κλασική λενινιστική αντίληψη για τον ιμπεριαλισμό μιλώντας για νέο στάδιο του καπιταλιστικού συστήματος. Τέλος υπάρχουν όλοι όσοι πιστού-ουν πως η παγκοσμιοποίηση είναι ένα οικονομικό μόνο φαινόμενο και μπορεί να διαχωριστεί πλήρως από την πολιτική. Όλες αυτές οι απόψεις στηρίζονται σε λάθος ερμηνείες της πραγματικότητας και οι σελίδες που ακολουθούν θα δείξουν γιατί. Όμως σημασία έχουν και<br />6 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />οι πολιτικές τους συνέπειες γιατί όλες οι απόψεις αν υιοθετηθούν έχουν συνέπειες. Οι συνέπειες λοιπόν αυτών των λαθεμένων απόψε-ων είναι πισωγυρίσματα και ήττες για το κίνημα. Τα παραδείγματα αφθονούν τα τελευταία χρόνια. Η κυριαρχία στα μυαλά της πλοίο-ψηφίας των αγωνιστών συός Η.Π.Α. πριν τις 11 Σεπτέμβρη του 2001 της αντίληψης πως η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι κάτι το καθαρά οικονομικό, που αφορά δίκτυα πολυεθνικών που έχουν ξεπεράσει το κράτος-έθνος και που δεν το χρειάζονται είχε ως άμεση συνέπεια την αμηχανία και την προσωρινή παράλυση του κινήματος εκεί μπρος στην κήρυξη του «διαρκούς πολέμου» από τον Μπους και την έναρξη των βομβαρδισμών στο Αφγανιστάν. Αντίστροφα η υιοθέτηση από σημαντικές τάσεις στο κίνημα, όπως λ.χ. μεγάλο με-ρος της ηγεσίας του ATTAC της άποψης πως ο νεοφιλελευθερισμός είναι απλώς μια πονάκι που θα μπορούσε να είναι και αλλιώς έχει οδηγήσει σε πολύ επικίνδυνα παιχνίδια με δυνάμεις της Κεντρώα-ριστεράς που απειλούν να μετατρέψουν μερίδες του κινήματος σε αιμοδότες της Σοσιαλδημοκρατίας που βρίσκεται σε ιστορική κρίση. Τέλος όσοι πίστευαν πως ο καπιταλισμός έχει αφήσει πίσω του την φάση του ιμπεριαλισμού και άρα και των λυσσαλέων ανταγωνισμών μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων βρέθηκαν απροετοίμαστοι μπροστά στην μεγαλύτερη ρήξη που έχει γίνει στο Δυτικό στρατόπεδο από το 1945και μετά (την διπλωματική σύγκρουση Η.Π.Α.-Αλληγόρημα-νικού άξονα γύρω από τον πόλεμο του Ιράκ, και τα νέα πολάκα προβλήματα που αναδείχθηκαν, πρώτα και κύρια την στάση που πρέπει να κρατήσει το κίνημα απέναντι σε ένα σύστημα που ορατά παύει να είναι μονοπολικό όπως φαινόταν από το 1989 και μετά και όπου δειλά αναδεικνύεται και ένας δεύτερος ιμπεριαλιστικός πόλος (η Ε.Ε.) με όλα όσα μία τέτοια εξέλιξη συνεπάγεται για τα ζητήματα του Ευχερέστατο, του Ευρωσυντάγματος, κ.λπ.<br />Όπως τονίσαμε και παραπάνω δεν έχουμε την αντίληψη πως οι άνθρωποι πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσουν θεωρητικά σε όλα τα ζει-τήματα και μετά να αγωνιστούν. Αντίθετα αυτό που γίνεται πάντα είναι ότι το κίνημα ρίχνεται στη μάχη με όποια πολιτικά και θεώ-ρητικά εφόδια έχει και με μια διαδικασία «δοκιμής και λάθους» ξε-διαλέγει αυτά που του είναι χρήσιμα και μπορούν να το προχωρεί-σουν από όσα του είναι άχρηστα ή επιζήμια. Όμως για να μπορέσει<br />Πρόλογος<br />7<br />να πάει μπροστά μία τέτοια διαδικασία δεν αρκεί μόνο η απόρριψη των λάθος απόψεων, χρειάζεται και η ενεργή παρουσία των σωστών αντιλήψεων. Η έκδοση αυτής της μπροσούρας στοχεύει βοηθήσει αυτή την διαδικασία, είναι μία συμβολή στο καθήκον της δημιουργώ-ας μιας επαναστατικής μαρξιστικής πτέρυγας μέσα στο κίνημα που να έχει την δύναμη να αποδείξει όχι μόνο στη θεωρία, αλλά και στην καθημερινή πολιτική πρακτική την χρησιμότητα και την ορθότητα για τους αγώνες του σήμερα της πολιτικής παράδοσης που η κάρυ-φαία της στιγμή ήταν ο Οκτώβρης του 1917 στη Ρωσία.<br />Α κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα ΤΕΙ-χη 1 και 2 της Διεθνιστικής Αριστεράς.<br />Χρήστος Πετράκος 23/6/2004<br />8<br />Εισαγωγή<br />Μια δεκαετία (έστω και κάτι παραπάνω) φαντάζει μερικές φορές όσο μια ολόκληρη ζωή. Τουλάχιστον αρκεί για να αποκαλυφθεί η αλήθεια πίσω από το ψέμα, τη φαντασίωση, και πολύ περισσότερο από την προπαγάνδα. Α 1989 ο Φουκουγιάμα (υποδιευθυντής του Γραφείου Σχεδιασμού Πολιτικής του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ) κυκλοφορούσε το βιβλίο του «Α Τέλος της Ιστορίας;». Η ήττα και η διάλυση της ΕΣΣΔ κατά τον Φουκουγιάμα δεν σήμαινε μόνο «το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ή την παρέλευση μιας Σάγκα-κριμένης περιόδου της μεταπολεμικής ιστορίας, αλλά αυτό τούτο το τέλος της ίδιας της ιστορίας, δηλαδή το τελικό σημείο της ιδεολόγο-κής εξέλιξης του ανθρώπινου γένους και την οικοπεδοποίηση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως της τελικής μορφής άνθρωπε-νης διακυβέρνησης»1. Ο Φουκουγιάμα πίστευε ότι ένας κόσμος όπου όλα τα κράτη θα συμμερίζονταν τις βασικές αρχές της ελεύθερης αγοράς και των ελεύθερων εκλογών, δεν θα προξενούσε ποτέ πλέον τις στρατιωτικές συγκρούσεις του παρελθόντος. Α πολύ-πολύ μι-κρές ή μεσαίου μεγέθους συγκρούσεις θα γίνονται στον Τρίτο ή και το Δεύτερο Κόσμο, σε περιοχές που είναι ακόμα «παγιδευμένες στην Ιστορία». Στο κάτω-κάτω της γραφής «για την ανάλυσή μας δεν έχει πολύ σημασία το ποιες παράξενες σκέψεις κάνουν οι άνθρωποι στην Αλβανία ή το Μπουρκίνα Φάσο»!<br />Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 εκτός από τον Λουκουμά-μα, διάφοροι νεοφιλελεύθεροι οικονομολόγοι, όπως ο Μίλτων Φρι-Νταν ήταν στο απόγειο της επιρροής τους. Ένα από τα βασικά οδέ-ολογήματα του νεοφιλελευθερισμού ήταν ότι η φιλελευθεροποίηση των παγκόσμιων οικονομικών σχέσεων, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980, θα οδηγήσει σε ένα ενοποιημένο παγκόσμια οικονομικό σύστημα, στο οποίο θα κυριαρχούν πολυεθνικές επιχειρήσεις χωρίς<br />Εισαγωγή<br />9<br />κρατική βάση. Ισχυρίζονταν ότι τα κράτη (θα) είναι πλέον ανίσχυρα να ελέγξουν την πορεία της παγκοσμιοπονημένης οικονομίας. Στο τέλος - τέλος, αυτό είναι θετικό μας έλεγαν οι ευαγγελιστές της αγά-ράς πριν δυο δεκαετίες. Αυτό σημαίνει ότι πλέον οι ανταγωνισμοί δεν εκφράζονται με τους «ξεπερασμένους» όρους των κρατικών, και άρα πολεμικών, ανταγωνισμών αλλά στο πεδίο της οικονομίας και μόνο. Στο τέλος μας περιμένει ένας κόσμος διαρκούς ειρήνης...<br />...όμορφος κόσμος, ηθικός, αγγελικά πλασμένος. Αμήν!<br />Από τότε βέβαια έχουν μεσολαβήσει ο πρώτος πόλεμος στον Κολ-πο με τις εκατοντάδες χιλιάδες των θυμάτων (αν συμπεριληφθούν στα θύματα του πολέμου και τα θύματα του οικονομικού εμπάργκο στο Ιράκ), ο πόλεμος και οι θηριωδίες στην πρώην Γιουγκοσλαβία (μαζί με τις βόμβες εμπλουτισμένου ουρανίου), η απίστευτη Βαρ-βαρότητα του πολέμου στην Τετραετία, η φρίκη του πολέμου στο Αφγανιστάν με τα εκατομμύρια των λιμοκτονούντων αμάχων, η ει-σβολή και κατοχή του Ιράκ, η φρίκη των αποκαλύψεων για τα Βήσα-νιστήρια από τις κατοχικές αρχές στις φαεινές φυλακές. Και βέβαια. το λουτρό αίματος στην Παλαιστίνη από τους σιωνιστές του Σάρον. που ξαναζωντανεύει τις μνήμες των ναζιστικών θηριωδών.<br />Συγκρούσεις, που μόλις πριν μερικά χρόνια θα θεωρούντο «πε-περιφερειακές», περιορισμένης κλίμακας, σήμερα απειλούν με όλεθρο αν ξεσπάσουν. Μια ενδεχόμενη σύγκρουση μεταξύ Πακιστάν-Ινδή-ας, με το δεδομένο ότι πρόκειται για δυο 7ΐυρηνικές δυνάμεις, θα έχει εφιαλτικές επιπτώσεις για ολόκληρη την ανθρωπότητα.<br />Πολύ μακριά από το τέλος της, η ιστορία μοιάζει να επιταχύνεται περιγελώντας τις (προπαγανδιστικές) φαντασιώσεις του Λουκουμά-μα, αποκαλύπτοντας την κενότητά τους. Ο ιμπεριαλισμός είναι εδώ. και δεν περιορίζεται καθόλου σε «μικρές ή μεσαίου μεγέθους» αν-ανθρωποσφαγές<br />Παρ' όλα αυτά, τα ιδεολογήματα πάντα έχουν μια εξαιρετική αντοχή στο χρόνο, πολύ περισσότερο όταν η άρχουσα τάξη δεν έχει να προσφέρει καμιά (άλλη) εναλλακτική πρόταση. Η παγκόσμια οι-κονομά ισχυρίζεται η νεοφιλελεύθερη προπαγάνδα, έχει φτάσει σε ένα νέο στάδιο, είναι πλήρως παγκοσμιοποιημένη με αποτέλεσμα κυβερνήσεις και εργάτες να είναι εντελώς αδύναμοι να αντιμέτωπη-σουν τις οικονομικές εξελίξεις. Οι επιψηφίσεις παράγουν και διάκι-<br />10 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />νουν τα εμπορεύματά τους σε παγκόσμια κλίμακα αποφεύγοντας τα εθνικά σύνορα. Αν κάποιοι προσπαθήσουν να βάλλουν εμπόδια στην κίνηση του κεφαλαίου, τότε απλά «οι επιψηφίσεις θα τα μαζέψουν και θα κινηθούν σε άλλη χώρα». Ζούμε σε ένα «παγκόσμιο χωριό». όπου το κεφάλαιο κινείται σύμφωνα με τους νόμους της αγοράς, ενώ οποιαδήποτε παρέμβαση του κράτους ή των συνδικάτων είναι σκέτη ουτοπία.<br />Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, συνεχίζουν οι ευαγγελιστές της αγοράς, παρέχει τη μοναδική εικασία να πάψει ο διαχωρισμός ανάμεσα σε αναπτυγμένες και υπανάπτυκτες χώρες, μιας και η όνε-μπόδιστη κίνηση του κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα θα εξισώσει σταδιακά όλες τις χώρες και θα τις φέρει στο ίδιο επίπεδο οικονομά-κής ανάπτυξης. Α «αόρατο χέρι της αγοράς» θα οδηγήσει τελικά σε μια ομογενοποιημένη παγκόσμια αγορά.<br />0 νεοφιλελευθερισμός ισχυρίζεται ότι η ανεμπόδιστη λειτουργία της αγοράς θα φέρει ευημερία χωρίς προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία. Η ανεμπόδιστη κίνηση του κεφαλαίου έχει δημιουργήσει. για «πρώτη φορά», τη δυνατότητα για μια «άνευ προηγουμένου» ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, έχει ήδη δώσει παγκόσμια προϊόντα, τη δυνατότητα στους ανθρώπους όλου του πλανήτη να επιλέγουν όποιο προϊόν θέλουν στις πιο ανταγωνιστικές τιμές.<br />Αλλά... μέχρις εδώ στη ρητορεία. Επιστροφή στην πραγματικό-ήτα<br />11<br />1<br />Η διεθνοποίηση<br />του κεφαλαίου<br />Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο στον διεθνή χαρακτήρα του κα-βιταλισμού<br />«Η ανάγκη να μεγαλώνει ολοένα την πούληση των προ-ϊόντων της, κυνηγά την αστική τάξη πάνω σ' όλη την γήινη σφαίρα. Είναι υποχρεωμένη να φωλιάζει παντού, να αποκεί-στά παντού σχέσεις.<br />Με την εκμετάλλευση της παγκόσμιας αγοράς, η αστική τάξη διαμορφώνει κοσμοπολίτικα την παραγωγή και την κα-τανάλωση όλων των χωρών. Προς μεγάλη λύπη των αντιδρά-στόκων αφαίρεσε το εθνικό έδαφος κάτω από τα πόδια της ιβ-αμηχανίας Εκμηδενίσθηκαν και εξακολουθούν να εκμηδενίζω-ζονται οι παμπάλαιες βιομηχανίες. Εκτοπίζονται από νέες βίο-μηχανίες που η εισαγωγή τους γίνεται ζωτικό ζήτημα για όλα τα πολιτισμένα έθνη, από βιομηχανίες που δεν επεξεργάζου-νται πια ντόπιες πρώτες ύλες, αλλά πρώτες ύλες που βρίσκω-νται στις πιο απομακρυσμένες ζώνες και που τα προϊόντα τους δεν καταναλώνονται μονάχα στην ίδια χώρα, αλλά ταυτόχρονο-να σε όλα τα μέρη του κόσμου... Στη θέση της παλιάς τοπικής και εθνικής αυτάρκειας και αποκλειστικότητας, μπαίνει μια ολόπλευρη συναλλαγή, μια ολόπλευρη αλληλεξάρτηση των εθνών»2.<br />12 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Ανάμεσα στα 1870 και το 1913, το παγκόσμιο εμπόριο αυξηθεί-κε κατά 900%. Η ανάπτυξη του παγκόσμιου εμπορίου συός τελεί-ταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα ήταν παρόμοια. Α παγκόσμιο Άμπο-ριο αναπτύχθηκε τις δεκαετίες του 1950 και 1960 με μεγαλύτερους ετήσιους ρυθμούς απ' ότι τον 19° αιώνα (9,9% έναντι 3,4%). Οστό-σο οι ρυθμοί ανάπτυξης παρουσιάζουν κάμψη τις τελευταίες δέκα-ταώς 7% ετησίως τη δεκαετία του 1970, 4% στη δεκαετία του 1980.3<br />Οι παραπάνω εξελίξεις δεν σημαίνουν καθόλου ότι βρισκόμαστε μπροστά σε έναν παγκόσμια ομογενοποιημένο καπιταλιστικό σι-στίμα όπου τα εθνικά σύνορα έχουν πάψει να υπάρχουν. Στα 1985 οι εξαγωγές ήταν 1,6 τρις. δολάρια, στα 1998 έφτασαν τα 5,4 τρις. δολάρια και αντιστοιχούσαν στο 20% του παγκόσμια παραγόμενου προϊόντος. Παρ' όλα αυτά, ακόμα το 80% του παγκόσμιου προϊόντος παραμένει εντός της εθνικής αγοράς. Η εθνική αποταμίευση και οι εθνικές επενδύσεις εξακολουθούν να είναι το 75% στις χώρες του ΟΟΣΑ, πράγμα που αποκαλύπτει ότι το κεφάλαιο δεν είναι τόσο δη-εθνοποιημένο όσο λένε οι ευαγγελιστές της καπιταλιστικής πάγκο-μομιοποίησης<br />Οι ιστορικές συγκρίσεις μεταξύ του καπιταλισμού του 19ου Αία-να και του καπιταλισμού του 20ου αιώνα, δεν οδηγούν καθόλου στο συμπέρασμα ότι βρισκόμαστε σε μια πορεία προς ένα παγκόσμια ομογενοποιημένο καπιταλισμό. Αντίθετα, αποδεικνύουν ότι η συς-σώρευση του κεφαλαίου πραγματοποιείται κατά κύριο λόγο εντός των εθνικών συνόρων. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 οι-κονομολόγοι και ιστορικοί μπορούσαν με άνεση να καταρρίπτουν τα ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού:<br />«Οι ιστορικοί της οικονομίας περιγράφουν τη μεγάλη ΑΥ-ξηση της εμπορικής αλληλεξάρτησης των εθνικών οίκον-μιών στα μέσα του περασμένου αιώνα [τον 19ο αιώνα] πα-ράλληλα με τη βελτίωση των μέσων συγκοινωνίας της έπο-χεις Αυτό το γεγονός είναι ανάλογο με την πρόσφατη αύξηση του διεθνούς εμπορίου, ως αποτέλεσμα των νέων τεχνολογώ-ών επικοινωνίας και πληροφορικής.<br />Όμως ας κάνουμε κάποιες πιο εφοδιαστές συγκρίσεις. Α 1913, το παγκόσμιο εμπόριο των κρατών του ΟΟΣΑ, Αντίπαρο-<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου<br />13<br />σώρευε 12.9% του ΑΕΠ τους, έπεσε στο 6,2% το 1938, για να αυξηθεί σταδιακά μετά το Β Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι το 14,3% το 1993. Η αύξηση σε σχέση με το 1913 είναι μικρό-τερη του 1,5%».4<br />Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία του World Investment Report του 2000, η παραπάνω Ανκόνα έχει σήμερα αλλάξει. Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου έχει πράγματι ξεπεράσει κάθε ιστορικό προηγούμενο. Οι εξαγωγές σήμερα αντιστοιχούν στο 22% του παγκόσμιου ΑΕΠ ενώ το 1913 αντιστοιχούσαν σε 8,7%.5<br />Ωστόσο η κίνηση κεφαλαίων και εμπορευμάτων είναι πολύ υνί-σα κατανεμημένη από χώρα σε χώρα (αλλά και συός γεωγραφικές πε-ριοχές του πλανήτη) για να μπορεί κανείς να μιλάει για πραγματικά «παγκοσμιοπονημένο» καπιταλισμό. Πολύ χαρακτηριστικά, σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου και των επενδύσεων γίνονται ανάμεσα στις αναπτυγμένες χώρες, πράγμα που από μόνο του «τινάζει στον αέρα» τις θεωρίες περί παγκοσμιοποίησης. Τα 3/4 των παγκόσμιων επενδύσεων κεφαλαίου συγκεντρώνονται στην Βο-ρεια Αμερική, την δυτική Ευρώπη και την Ιαπωνία. Στο παγκόσμιο εμπόριο το μερίδιο των ανεπτυγμένων χωρών ήταν στα 1990 71,9% και του Τρίτου Κόσμου μόλις 20%. Αν όμως αφανίσουμε από τις χώρες του «μη βιομηχανοποιημένου κόσμου» (όπως και είναι Σω-στο τις Ασιατικές Τίγρης - Ν. Κορέα, Ταϊβάν, Σιγκαπούρη, Μαλέ-σία - τότε οι αριθμοί είναι αντίστοιχα 76,5% και μόλις 16,5%.<br />Υπάρχει μια σταθερή μείωση των εξαγωγών κεφαλαίου προς τον Τρίτο Κόσμο και μια αντίστοιχη αύξησή τους προς τις αναπτυγμένες χώρες, μια πραγματικότητα που χαρακτηρίζει σταθερά τον σύγχρονο-νο καπιταλισμό από τα μέσα του 20™ αιώνα και που δεν έχει κάθε-λου αντιστραφεί τη δεκαετία του 1990:<br />«... οι εξαγωγές αμερικανικού κεφαλαίου στον Τρίτο ΚΟ-σμο από 45% των συνολικών αμερικανικών επενδύσεων στο εξωτερικό το 1950 μειώθηκαν σε 38,3% το 1959 και σε 28,5% το 1969. Μια ανάλογη μείωση σημειώνεται και στο ποσοστό των κεφαλαίων που εξάγονται στον Τρίτο Κόσμο από την Δ. Γερμανία , την Αγγλία και τη Γαλλία [...] [υπολογίζεται] σε<br />14 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />28,7% το ποσοστό των αμερικανικών επενδύσεων που κατώι-θύνθηκαν το 1970 στον Τρίτο Κόσμο. Συγκεκριμένα, το 1970 επενδύθηκαν αμερικανικά κεφάλαια ύψους 6,2 δισ. δολάρια στις χώρες του ΟΟΣΑ [τις 29 πλέον αναπτυγμένες χώρες του πλανήτη] και 2,5 δισ. δολάρια στον Τρίτο Κόσμο»6.<br />Οι άμεσες ξένες επενδύσεις (κεφάλαια δηλαδή που δεν πάνε για βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία στο χρηματιστήριο αλλά σε παράγω-γικές επενδύσεις, εργοστάσια κλπ, - ιδιαίτερα σε κλάδους όπως τα πετροχημικά, την αυτοκινητοβιομηχανία, τα ηλεκτρονικά) αυξηθεί-καν πραγματικά δραματικά από 209 δισ. δολάρια στα 1990 σε 1,118 τρις. δολάρια στα 2000. Στα 1996 το 37% πηγαίνει σε αναπτύσσω-μενες χώρες, πράγμα που έκανε τους ευαγγελιστές της αγοράς να μι-λούν για πραγματική παγκοσμιοποίηση. Όμως αυτό το 37% πηγαίνει κατά 90% σε μόλις 9 από τις 147 αναπτυσσόμενες χώρες, κατά κύριο λόγο σε Κίνα, Σιγκαπούρη, Μαλαισία, Ταϊλάνδη και Βραζιλία. Μα-κράν από το να βρισκόμαστε μπροστά σε έναν ομογενοποιημένο πα-γκόσμιο καπιταλισμό, σχεδόν τα 2/3 του κόσμου έχουν διαγραφτεί από το χάρτη των άμεσων παγκόσμιων επενδύσεων.<br />Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι άμεσες ξένες επενδύσεις όποτε-λούν μικρό μέρος των παγκόσμιων επενδύσεων, παρά τη μεγάλη ΑΥ-ξησή τους μετρημένη σε δολάρια, τη δεκαετία του 1990:<br />«Από το 1970 μέχρι το 1992 [οι άμεσες ξένες επενδύσεις] ως ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ, δεν αυξήθηκαν παρά κατά 0,2% περίπου, ενώ στα χρόνια του 1990 περιορίζονται σε ένα ποσοστό γύρω στο 1% [του παγκόσμιου ΑΕΠ]. Κατά την δε-καετία της «έκρηξης» των Κ.ε. [Άμεσες Επενδύσεις Έξω-ξερικού ('80-'90), το σύνηθες ποσοστό Κ.ε. ως προς τις καθαρές επιχειρησιακές επενδύσεις κυμαίνεται, κατά κανόνα, ανάμεσα στο 5% και 15%, ανάλογα με τη χώρα. Επομένως, αν το κριτήριο της παγκοσμιοποίησης είναι οι Κ.ε., τότε οι εθνικές οικονομίες δεν εμφανίζονται πιο παγκοσμιοποιημένες απ' ότι με τα κριτήρια του διεθνούς εμπορίου».7<br />Η «παγκοσμιοποιημένη οικονομία» αποτελεί μια σύγχρονη μυ-<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου<br />15<br />εθολογία (κατασκευασμένη εν πολλοίς από τις κυβερνήσεις και τα ΜΜΕ). Δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ούτε ομογενοποιημένη οικονομία ούτε καν παγκοσμιοποίηση του παραγωγικού κεφαλαίου. αλλά μια αυξανόμενη αλληλεξάρτηση των εθνικών οικονομιών, που παρά το γεγονός ότι υπάρχουν σήμερα πρωτότυπα, νέα χαρακτηριστώ-κά (θα αναφερθούμε σε αυτά σε επόμενες ενότητες), εν τούτοις, ο δη-εθνοπονημένος χαρακτήρας του καπιταλισμού με κανένα τρόπο δεν αποτελεί καινούργιο χαρακτηριστικό του. Αντίθετα, από την αρχή ο καπιταλισμός ήταν σύστημα «οικουμενικό», ενσωμάτωνε ή Πρέσπα-θούσε να ενσωματώσει ολόκληρο τον πλανήτη, και να μετατρέψει όλες τις χώρες «κατ' εικόνα και ομοίωσή του».<br />Η «παγκοσμιοπονημένη οικονομία» αποτελεί περισσότερο ένα σκιάχτρο-φόβητρο, που το ανεμίζουν οι κυβερνήσεις και οι νεογιλέ-λεύθεροι προπαγανδιστές για να επιβάλουν πολιτικές ανελέητης συ-μπίεσης των εργατικών μισθών και του βιοτικού επιπέδου των έργα-ζεμένων καθώς και για το ξεπούλημα της δημόσιας περιουσίας στα αρπαχτικά της αγοράς.<br />Οι Πολυεθνικές Εταιρίες<br />Η δύναμη των πολυεθνικών είναι αναμφισβήτητη. Α παγκόσμιο εμπόριο και οι επενδύσεις ελέγχονται από περίπου 63.000 πολυεθνή-κές με περίπου 690.000 θυγατρικές τους επιψηφίσεις. Από τις χίλια-δες πολυεθνικές οι περισσότερες ανήκουν στις ανεπτυγμένες χώρες. Οι 100 μεγαλύτερες, και μακράν οι σπουδαιότερες, είναι εταιρείες που η εθνική τους βάση, με την εξαίρεση της κρατικής ταφείς πε-τρελαίων της Βενεζουέλας, βρίσκεται στις τρεις κυρίαρχες οίκον-μικά και πολιτικά περιοχές του πλανήτη - ΗΠΑ, Ευρώπη, Ιαπωνία. Απασχολούν 6 εκατομμύρια υπαλλήλους σε ολόκληρο τον κόσμο. έχουν κεφάλαια ύψους 2 τρις. δολάρια και οι πωλήσεις τους φυτά-νουν τα 2 τρις. δολάρια8. Η παραγωγή των 200 σημαντικότερων επί-χειρήσεων πλησιάζει το 1/3 του παγκόσμιου ΑΕΠ.9<br />Είναι ωστόσο λανθασμένη η εικόνα ότι οι πολυεθνικές εταιρίες. επειδή λειτουργούν σε παγκόσμια βάση, δεν έχουν σχέση με τα έθνη-κά κράτη. Η δημιουργία γιγάντιων επιψηφίσεων προέρχεται από τη φυσιολογική λειτουργία του καπιταλισμού εντός των εθνικών συ-Νέρων ήδη από τα πρώτα του βήματα. Μέσω των υφέσεων και των<br />16 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />κρίσεων επιψηφίσεις χρεοκοπούν, οι πιο ανταγωνιστικές επέχει-ρήσεις επιβιώνουν, και εξαγοράζουν τις λιγότερο ανταγωνιστικές. Προκύπτει έτσι μια φυσιολογική διαδικασία συγκεντροποίησης της παραγωγής, με την ανάδειξη μεγάλων επιχειρήσεων που αντίγονα-ζονται σε διεθνή κλίμακα για την κατάκτηση αγορών, που σε ένα με-τέπεντα στάδιο μετατρέπονται σε πολυεθνικές.<br />Μέχρι τη δεκαετία του 1960, η κύρια δραστηριότητα των περάς-σότερων πολυεθνικών ήταν η εξόρυξη πρώτων υλών, που τις Έστε-ναν για επεξεργασία σε ανεπτυγμένες χώρες. Οι πιο μεγάλες από ΑΥ-τές δημιουργούσαν θυγατρικές εταιρείες, σε χώρες διαφορετικές από της μητρικής, για παραγωγή με στόχο την τοπική αγορά της χώρας όπου βρίσκονταν. Από τότε έγιναν σημαντικές αλλαγές, που ΕΚΑ-ναν τους μεν κήρυκες της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης να δη-ακηρύξουν το τέλος του εθνικού κράτους (γιατί πλέον οι πολυεθνή-κές δεν έχουν κρατική βάση), πολλούς δε από τους αντιπάλους να μιλούν για ένα διεθνή καπιταλισμό χωρίς εθνική βάση, και γι' αυτό εφετικά δύσκολο να αντιμετωπισθεί.<br />Από τη δεκαετία του 1980 έγινε αναδιάρθρωση της παραγωγή-κής λειτουργίας των πολυεθνικών, όχι απλά στην εθνική τους βάση. αλλά σε παγκόσμιο επίπεδο. Έγιναν προσπάθειες από πολυεθνικές να δημιουργήσουν «παγκόσμιες παραγωγικές γραμμές» (το «πάγκο-σιμό αυτοκίνητο» από Ford, General Motors). Επιπλέον, ολοένα και περισσότερο οι πολυεθνικές συνεργάζονται μεταξύ τους στην παρά-γωγή προϊόντων όσο και στο μοίρασμα αγορών.<br />Όλο και περισσότερο χάνει το νόημά της η ετικέτα «made α...". Ένα αυτοκίνητο της αμερικανικής Ford κατασκευάζεται από τουρ-κους μετανάστες στην Γερμανία και πωλείται στο Χονγκ-Κονγκ και τη Νιγηρία. Α Carmy της Toyota σχεδιάστηκε από τον αμερικανό Πίτερ Τ. Χολ, στο σχεδιαστικό ερευνητικό κέντρο της Toyota στο Κεντάκυ. Η General Motors κατασκευάζει μαζί με την Toyota μι-κρά αυτοκίνητα, ενώ έχει το ένα τρίτο από την ταφεί Isuzu, με την οποία κατασκευάζει βαν στη Βρετανία:<br />«Οι συντάκτες της Nafta (Συμφωνία για το Ελεύθερο Εμπόριο στη Βόρεια Αμερική) αντιμετώπισαν πολλές δίσκο-λίες όταν έπρεπε να αποφασίσουν ποια προϊόντα θα ήταν αφή-<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου 17<br />ρολόγια στην καινούργια ζώνη του ελεύθερου εμπορίου, κα-θώς πολλά «ξένα» προϊόντα συναρμολογούνται στην Βόρεια Αμερική από τμήματα που κατασκευάζονται στην περιοχή. Ας αναφέρουμε για παράδειγμα την περίπτωση των ιαπωνικών οθονών που τοποθετούνται σε κατασκευασμένα στο Μεξικό πλαίσια τηλεοπτικών συσκευών»10.<br />Η IBM, η Siemens και η Toshiba, σχημάτισαν ένα κονσέρτα-ουμ από μηχανικούς - σχεδιαστές που εργάζονταν στα εργαστήρια της IBM στη Νέα Υόρκη για την κατασκευή ενός νέου τσιπ για ήλε-κτρονικούς υπολογιστές. Οι τρεις εταιρίες εργάζονται μαζί, γιατί κα-μιά από αυτές δεν μπορούσε μόνη της να αντεπεξέλθει στο οικονομά-κό βάρος της ανάπτυξης του νέου τσιπ. Α κόστος για κάθε τεχνολ.-γική βελτίωση αυξάνεται γεωμετρικά σχεδόν. Ένα εργοστάσιο που παρήγαγε την δεκαετία του 1980 το τσιπ των 64Κ είχε κόστος κατά-σκευής 100 εκατομμύρια δολάρια, το εργοστάσιο που χτίσθηκε τρία χρόνια αργότερα για το τσιπ των 256Κ κόστιζε 200 εκατομμύρια. Α 1995 το νέο εργοστάσιο που κατασκεύαζε τα τσιπ των 64 megabit κόστιζε 1,2 δισ. δολάρια11. Αντίστοιχα (ανταγωνιστικά) κονσέρτα-ουμ έχουν δημιουργήσει και άλλες ταφείς (η NEC, η μεγαλύτερη παραγωγός ημιαγωγών της Ιαπωνίας μαζί με την Samsung της Νι-διασπορέας.<br />Στόχος δεν είναι μόνο η παραγωγή αλλά και ο έλεγχος των αγά-Ρον<br />«... οι κυριότερες ιαπωνικές ταφείς αποφάσισαν να Ορ-γανώσουν ένα νέο παγκόσμιο συμβούλιο παραγωγών ημιαγωγό-γών στο οποίο ενδεχομένως θα συμπεριλαμβάνονταν και άτια-ρείες από την Ευρώ7ΐη, την Κορέα και την Ταϊβάν. Τον Ιούνιο του 1996 συναντήθηκαν στο Τόκιο αντιπρόσωποι της NEC και της Toshiba, της Siemens της Γερμανίας, της Philips της Ολλανδίας και της SGS-Thomson από την Ιταλία και την Αλ-λία και συμφώνησαν να οργανώσουν το συμβούλιο και να κα-λέσουν και τους Αμερικανούς να συμμετάσχουν. Αρνήθηκαν, βέβαια, κάθε προαίρεση να κατανεμηθούν μερίδια της αγοράς ή να καθοριστούν τιμές»12.<br />18 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Η όλη πορεία των πολυεθνικών από το 1980 χαρακτηρίζεται από αντιφατικότητα, και τελικά από ασυμβίβαστα συμφέροντα που Άκη-ρώνουν τους όποιους συμβιβασμούς μεταξύ τους. Τα κονσέρτα-ουμ σχεδόν πάντα περιορίζονται σε ειδικά επιχειρησιακά προβολή-ματα (όπως αυτό της παραγωγής τσιπ). Επιπλέον, οι συμμαχίες συ-χνά σχηματίζονται και εγκαταλείπονται, όταν οι αντίπαλοι ανακαλώ-πτουν ότι ο αντικειμενικός σκοπός του ενός δεν είναι συμβατός με του άλλου:<br />«Α 1990 η είδηση ότι οι διευθυντές της Daimler-Benz συ-ναντιόντουσαν με συναδέλφους τους της Mitsubishi για να συζητήσουν τη συνεργασία τους, προκάλεσε μια μικρή νέοι-ρική ταραχή μεταξύ των βιομηχανικών κύκλων των ΗΠΑ [...] Μαζί οι ιαπωνικές και οι γερμανικές ταφείς μπορούσαν να κατασκευάσουν αεροπλάνα, ηλεκτρονικά και ηλεκτρικά μη-χωνέματα αυτοκίνητα καπελά άλλα»13.<br />Η Mitsubishi, μεταξύ άλλων, είχε πρωτύτερα «συνεργαστεί» ΣΤΕ-νά με την Αμερικανική Boeing για πολλά χρόνια και ήταν πλήρης «συνέταξες» της στο αεροσκάφος 777. Η Mitsubishi ήταν επίσης συμπαραγωγός μαχητικών αεροσκαφών των ΗΠΑ, «συνερίζομε-νη» για αυτό το σκοπό με πολλές αμερικανικές ταφείς.<br />Η ιστορία του καπιταλισμού είναι ενδεικτική και από κάποια πλευρά προϊδεάζει το μέλλον. Από τα τέλη 19ου αιώνα, όταν η συ-γκεντροποίηση της παραγωγής δημιούργησε μονοπώλια και τραστ. οι μεγάλες εταιρίες συζητούσαν για το μοίρασμα του κόσμου ανά-μεταξύ τους. Οι συμφωνίες και τότε ήσαν προσωρινές και δεν οδέ-γησαν στο τελικό ειρηνικό μοίρασμα της παγκόσμιας αγοράς ανά-μεσα στα τραστ και τα μονοπώλια. Αντίθετα οδήγησαν στον Α Πα-γκόσμιο Πόλεμο. Ο Λένιν ασκώντας κριτική στην θέση του Κόου-τσκι περί υπεριμπεριαλισμού (θέση εξαιρετικά παρόμοια με τη ση-μερινή περί παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού) γράφει με τη γίνω-στή του οξυδέρκεια:<br />«Κρίνοντας αφηρημένα - θεωρητικά, μπορεί να φτάσει<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου<br />19<br />κανείς στο συμπέρασμα, στο οποίο έφτασε κιόλας ο Κόου-τσκι [...] και συγκεκριμένα: ότι δεν απέχει πια τόσο πολύ και η παγκόσμια συνένωση αυτών των μεγιστάνων του κέφαλε-ου σ' ένα μοναδικό παγκόσμιο τραστ, που θα αντικαταστήσει τον ανταγωνισμό και την πάλη των κρατικά χωρισμένων χρω-ματιστικών κεφαλαίων με το διεθνώς ενωμένο χρηματιστικό κεφάλαιο. Ωστόσο ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι εξίσου αφή-ηρμένο εκχυδαϊσμένο και λαθεμένο [...] στην περίπτωση του Κουτάκι [...] πυρετοί μορφή [...] ονειροπολήματος για «εύρη-Νικό» καπιταλισμό [...] Ας υποθέσουμε ότι [...] οι περιήλιο-στικές χώρες συνάπτουν συμμαχία, η μια ενάντια στην άλλη. με σκοπό να υπερασπίσουν ή να επεκτείνουν τις κτήσεις, τα συμφέροντα Καίτης σφαίρες επιρροής [...] Αυτές θα είναι «διά-ιμπεριαλιστικές» ή «υπεριμπεριαλιστικές» συμμαχίες. Ας υπό-θέσουμε ότι όλες οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις συγκροτούν μια συμμαχία για το «ειρηνικό» μοίρασμα των παραπάνω Ασία-τικών χωρών. Αυτό θα είναι ένα "διεθνώς ενωμένο χρήματα-στικό κεφάλαιο». Έμπρακτα παραδείγματα μια τέτοιας Σομ-μαχίας υπάρχουν στην ιστορία του 20™ αιώνα, π.χ. στις σε-σεις των δυνάμεων προς την Κίνα. Γεννιέται το ερώτημα: ει-ναι «νοητό» άραγε να υποθέσει κανείς ότι σε συνθήκες διετή-ρησης του καπιταλισμού [...] οι συμμαχίες αυτού του είδους δεν θα είναι ολιγόχρονες; Ότι θα αποκλείσουν τις πρηστεί-βοές τις συγκρούσεις και την πάλη σε όλες τις πιθανές μορφές: Αρκεί να μπει ξεκάθαρα το ερώτημα, για να μην μπορεί να δώσει κανείς άλλη απάντηση, εκτός από αρνητική. Γιατί στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν είναι νοητή άλλη βάση για το μοιρασμάτων σφαιρών επιρροής, συμφερόντων [...] εκτός από τη βάση που υπολογίζει τη δύναμη των χωρών που Σομ-μετέχουν στο μοίρασμα, τη γενική οικονομική, τη χρηματιστή-κι τη στρατιωτική κ.λπ. δύναμη. Η δύναμη όμως δεν αλλάζει ομοιόμορφα στις χώρες που συμμετέχουν στο μοίρασμα, για-τί στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν μπορεί να υπάρξει Ισσό-μετρη ανάπτυξη των χωριστών επιχειρήσεων, τραστ, κλάδων της βιομηχανίας και χωρών. Πριν από μισό αιώνα η Γερμανία ήταν ένα αξιοθρήνητο μηδενικό, αν συγκρίνουμε την καπότα-<br />20 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ολιστική της δύναμη με την δύναμη της τότε Αγγλίας. Α ίδιο και η Ιαπωνία με τη Ρωσία. Είναι λοιπόν «νοητό» να υποθέσει κανείς ότι ύστερα από καμιά δεκαριά χρόνια θα έμενε άμετε-βλητος ο συσχετισμός των δυνάμεων ανάμεσα στις έμπειρα-λιστικές δυνάμεις; Είναι εντελώς ακατανόητο [...] Δεν χωράει αμφιβολία ότι η εξέλιξη γίνεται με κατεύθυνση προς ένα ενώ-αίο παγκόσμιο τραστ, που καταβροχθίζει όλες χωρίς εξάωρε-ση τις επιχειρήσεις και όλα χωρίς εξαίρεση τα κράτη. Η έξη-λιξη όμως προχωρεί προς αυτή την κατεύθυνση κάτω από ΤΕ-τοιες συνθήκες, με τέτοιο ρυθμό, μέσα σε τέτοιες αντιθέσεις. συγκρούσεις και κλονισμούς - που δεν είναι καθόλου μόνο οι-κανονικοί αλλά είναι και πολιτικοί, εθνικοί κ.λπ., κ.λπ. - έτσι που οπωσδήποτε πριν φτάσουν τα πράγματα σε ένα πάγκο-σμιο τραστ, πριν την «υπεριμπεριαλιστική» παγκόσμια ένωση των εθνικών χρηματιστικών κεφαλαίων, ο ιμπεριαλισμός θα πρέπει να χρεοκοπήσει αναπόφευκτα, ο καπιταλισμός θα με-τατραπεί στο αντίθετό του»14.<br />Πραγματικά κείμενο μιας μεγαλοφυΐας, που οι εξελίξεις δίκαιο-σαν τις απόψεις του, ενώ είναι ταυτόχρονα εξαιρετικά σύγχρονο. Δεν έχει σημασία αν σήμερα δεν είναι ο κόσμος χωρισμένος σε αποικίες. Η λογική του κειμένου και τα συμπεράσματά του, στηρίζονται στην ύπαρξη ασυμβίβαστων καπιταλιστικών συμφερόντων μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του διεθνούς κεφαλαίου - που προέρχονται από την ίδια την ανταγωνιστική φύση του καπιταλισμού. Η όποια προ-σπάθεια συμβιβασμού και υφάσματος των αγορών μεταξύ των Πο-διεθνικών γίνεται αναγκαστικά πάνω στην κινούμενη άμμο του συ-σχετισμού δύναμης μεταξύ τους. Αυτοί οι συσχετισμοί δύναμης δεν είναι μόνον οικονομικοί. Παράλληλα, κινητοποιούνται από τα έθνη-κά κράτη, μηχανισμοί διπλωματικής και στρατιωτικής ισχύος στην υπηρεσία των δικών τους πολυεθνικών.<br />0 σημερινός κόσμος εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από «έθνη-Κέας» καπιταλισμούς που ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο. Παρ: όλες τις «αναγκαστικές» συμμαχίες και τη διεθνοποίηση της παρά-γωγής τους, οι πολυεθνικές έχουν την κύρια παραγωγική τους δρα-στηριότητα σε μια - δυο χώρες, ενώ είναι κατά βάση εθνικές εταίροι-<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου<br />21<br />ες, ταφείς συνδεδεμένες η κάθε μια με το δικό της κράτος. Οι Λο-γοι είναι πολλοί -αναφέρουμε τους πιο σημαντικούς:<br />Οι παραγωγικές επενδύσεις απαιτούν χρόνο για να γίνουν. Απαιτούν την κατασκευή κτιρίων, την εγκατάσταση μηχανημάτων. Για την παραγωγή ενός προϊόντος χρειάζεται χρόνος έρευνας και σχεδιασμού. Η απόσβεση των επενδύσεων είναι μια χρονοβόρα δη-αδίκαστα Οι πολυεθνικές δεν μπορούν εύκολα να μαζέψουν τα ΚΤΕ-ρια - μηχανήματά τους και να μεταφερθούν σε άλλη χώρα.<br />Οι πολυεθνικές με λίγες εξαφρίσεις (εξόρυξη πρώτων υλών) είναι συγκεντρωμένες σε αναπτυγμένες χώρες, και με ελάχιστες εξαιρώ-σεις ο κύριος όγκος της παραγωγής τους βρίσκεται συγκεντρωμένος σε μια - δυο χώρες το πολύ. Περισσότερο και από το εργατικό ΚΟ-στις τις ενδιαφέρει ένα ειδικευμένο εργατικό προσωπικό. Και αυτό το ειδικευμένο εργατικό δυναμικό δεν βρίσκεται στις καθυστέρησε-νες χώρες, αλλά μόνο στις αναπτυγμένες υπάρχει η υποδομή και ένα εκτεταμένο εκπαιδευτικό σύστημα που να το παράγει. Στην Ε.Ε. μια έρευνα σε διευθυντές στις 200 μεγαλύτερες επιψηφίσεις έδειξε ότι: «ο σχεδιασμός για τα επόμενα πέντε χρόνια είναι το 93% της σανό-λικής τους παραγωγής να πραγματοποιηθεί εντός της Ε.Ε., να αγά-ράσουν το 80% των υλικών που χρειάζονται από ευρωπαϊκές πηγές. και να πουλήσουν το 83% των προϊόντων τους εντός της Ε.Ε.»15.<br />Οι πολυεθνικές εταιρίες χρειάζονται τη στήριξη του εθνικού Κρο-τους για να αναπτυχθούν. Ταφείς γιγάντιες όπως η IBM, η Boeing, ή οι διάφορες ταφείς χάλυβα χρειάζονται τα κρατικά συμβόλαια για να αναπτυχθούν ή για να διατηρήσουν το μέγεθός τους. Ο Κοκ-καλης στην Ελλάδα δεν θα είχε μια από τις μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρείες στην Ευρώπη, χωρίς τα γιγάντια κρατικά συμβόλαια που πήρε από το ελληνικό δημόσιο:<br />«Όταν το 1997, η Ιντρακόμ υπέγραψε προγραμματική συμφωνία με τον ΟΤΕ για την παραγωγή και εγκατάσταση 1,5 εκατ. ψηφιακών γραμμών, ύψους, τότε, 223 δισ. δραχμές, όχι μόνο εξασφάλιζε την επόμενη πενταετία αλλά έθεσε τις βάσεις για να τετραπλασιάσει τους τζίρους σε τρία μόλις χρω-νια. Εκείνη τη χρονιά, η εταιρεία είχε πωλήσεις 53 δισ. δρα-μών -τζίρος που ήδη σε μεγάλο βαθμό προερχόταν από προ-<br />22 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />αγενέστερες συμφωνίες με τον οργανισμό- και έφτασε το 2000 να ξεπερνά τα 200 δισ. δρχ. Αν υπολογίσει κανείς τα έσοδα της Ιντρακόμ και της Ιντρασόφτ από τις κρατικές προμηθέα-ες και τις ταφείς μετοχικού ενδιαφέροντος του ΟΤΕ, κα-θώς και τα έσοδα της Ιντρασόφτ από την ανάθεση της διαχέει-σης του κρατικού τζόγου, βρίσκεται μπροστά σε ένα ποσό που υπερβαίνει τα 700 δισ. δραχμές για την περίοδο 1998-2001.<br />Α ποσό αυτό αντιπροσωπεύει λίγο πολύ το 65-70% του τζίρου των ασαφειών [του Κόκκαλη]. Αν μάλιστα, υπόλογο-σει κανείς ότι η πλειονότητα των διαγωνισμών άλλων μικρό-τερων φορέων του Δημοσίου κατακυρωνόταν σε ταφείς του κ. Κόκκαλη, προκύπτει ότι δημιουργήθηκε ένα ιδιωτικό μόνο-πώλιο στις... κρατικές δουλειές».16<br />Οι πολυεθνικές χρειάζονται τη δύναμη του κράτους «τους», για να τις προστατεύσει από τον ανταγωνισμό. Ο πόλεμος στον Κολ-πο σήμαινε ότι οι αμερικανικές επιχειρήσεις θα συνεχίσουν να Ελέν-χουν τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής παρά και ενάντια στους ανταγωνιστές τους («φίλους» και εχθρούς). Χάρις στη στρατιώτη-κή και διπλωματική δύναμη των ΗΠΑ επιβλήθηκαν και επιβάλλω-νται ποσοστώσεις στις εξαγωγές ιαπωνικών προϊόντων στις ΗΠΑ. Ο Thomas Friedman, δημοσιογράφος που έχει στενές σχέσεις με το State Department των ΗΠΑ, συνόψισε με τον καλύτερο τρόπο αυτό το γεγονός (Α York Times, 28 Μάρτη 1998):<br />«Α αόρατο χέρι της αγοράς δεν θα λειτουργούσε ποτέ χω-ρίς την «κρυμμένη» σιδερένια γροθιά. Τα McDonald's δεν θα μπορούσαν να ανθίσουν χωρίς την McDonnell Douglas. Η «κρυμμένη» σιδερένια γροθιά που καθιστά τον κόσμο Άσα-λή για τις τεχνολογικές εταιρίες της Silicon Valley ονομάζεται ο στρατός των ΗΠΑ, η αεροπορία της, το ναυτικό της».<br />Καθόλου λοιπόν τυχαία, αλλά για όλους τους λόγους που πράα-αναφέραμε καμιά πολυεθνική δεν είναι πραγματικά πολυεθνική στη σύνθεση του κεφαλαίου της ή του διοικητικού της μηχανισμού. Από τις τριάντα μεγαλύτερες επιψηφίσεις των ΗΠΑ μόνο πέντε έχουν<br />Η διεθνοποίηση του κεφαλαίου<br />23<br />κάποιο αλλοδαπό σε διοικητικές θέσεις, ενώ συνολικά μόλις το 2% είναι οι αλλοδαποί σε διοικητικές θέσεις στις μεγάλες επιχειρήσεις των ΗΠΑ. Στις είκοσι μεγαλύτερες επιχειρήσεις της Ιαπωνίας μόλις σε δυο υπάρχουν αλλοδαποί σε διοικητικές θέσεις. Ελάχιστες είναι οι πολυεθνικές στις οποίες πάνω από το 10% των μετοχών τους ανά-κουν σε αλλοδαπούς.17<br />Τόσο οι παραγωγικές τους δραστηριότητες, όσο και οι τεχνολογώ-κές τους καινοτομίες έχουν βαθιά εθνικό χαρακτήρα:<br />«Οι «πολυεθνικές εταιρείες», για τις οποίες γίνεται τόσος λόγος, ελάχιστα έχουν χάσει την εθνική τους ταυτότητα και χαρακτήρα. Οι παραγωγικές δραστηριότητες των πολυεθνή-κών εταιρειών διαδραματίζονται κατά το πλείστον μέσα στα εθνικά τους σύνορα. Καμιά από τις μεγάλες πολυεθνικές των ΗΠΑ, οι οποίες ωστόσο είναι οι πρώτες που μεταπολεμικά ενεπλάκησαν σε μια διαδικασία διεθνοποίησης της παραγωγή-κής τους διαδικασίας, δεν απασχολεί πέραν του 50% του προ-σωπνκού της στο εξωτερικό, εκτός από την Ford. Η παράγω-γνκή διαδικασία των ιαπωνικών πολυεθνικών είναι σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό «εθνική» απ' ότι αυτή των ΗΠΑ. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση της Sony, που απασχολεί το 55% του προσωπικού της στο εξωτερικό [...] Οι πολυεθνικές εταίροι-ες προστατεύουν τις τεχνολογικές τους καινοτομίες, τις οποί-ες θεωρούν ως βάσκο παράγοντα της διεθνούς τους ανάγω-νιστνκότητας και φροντίζουν, μέσω του κράτους της κατάγω-γής τους, να εμποδίσουν τη διάδοση τους σε γεωγραφικές πε-ριοχές που δεν ελέγχουν»18.<br />Για τους λόγους που προαναφέραμε είναι επίσης εντελώς παρά-μύθι ότι οι εργάτες είναι απροστάτευτοι απέναντι συός πολυεθνικές. Όχι μόνο δεν μπορούν να τα μαζέψουν από μια χώρα και να φι-γουν εύκολα και απλά, αλλά και οποιαδήποτε απεργία σε μια χώρα έχει τρομερό αντίκτυπο για τη συνολκή λειτουργία της πολυεθνή-κος μιας και η παραγωγή είναι αλυσίδα και όταν διακόπτεται σε ένα της σημείο απειλεί να διακόψει συνολικά την «ομαλή» παραγωγική της διαδικασία. Ούτε οι μισθολογικές «απαντήσεις» των εργατών ει-<br />24 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ναι εμπόδιο μιας, και όπως προαναφέραμε, λειτουργούν κατά κύριο λόγο σε ανεπτυγμένες χώρες όπου οι μισθοί είναι μεγαλύτεροι έτσι και αλλιώς από ότι σε χώρες του Τρίτου Κόσμου.<br />25<br />2 Νεοφιλελευθερισμός και κα<br />Η εμφάνιση του νεοφιλελευθερισμού δεν ήταν απλά το όποτε-λεσμα της «συντηρητικής επανάστασης», δηλαδή της θεωροί-τικής εργασίας φιλελεύθερων οικονομολόγων με την υποστήριξη συντηρητικών πολιτικών κομμάτων, κατά πρώτο λόγο της Θάτσερ στην Βρετανία κα του Ρέιγκαν συός ΗΠΑ. Η θεωρία της «συνομωσία-ας» του «μεγάλου κεφαλαίου και των ελίτ» (Τσόμσκι - Μπουριά - Σούζα Τζορτζ) είναι εντελώς λανθασμένη και μπορεί να πρόκα-λέσει σύγχυση («τεμαχισμό» του καπιταλισμού σε μικρό - και άρα αβλαβές (;) - και μεγάλο κεφάλαιο).<br />Η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ήταν το αποτέλεσμα των αναγκών του ίδιου του καπιταλισμού, της αέναης προσπάθειας των καπιταλιστών να μεγιστοποιούν τα κέρδη τους. Δεν μπορείς να από-κόψεις την κριτική στο νεοφιλελευθερισμό από τη συνολικότερη κριτική και πάλη ενάντια στον καπιταλισμό.<br />Μετά το τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου και μέχρι το 1972-3, ο παγκόσμιος καπιταλισμός γνώρισε μια άνευ προηγουμένου μα-κρά περίοδο ανάπτυξης. Σε αυτή την περίοδο είχαμε όχι μόνο μια οι-κονομική ανάπτυξη, αλλά και μια περίοδο ουσιαστικά ασήμαντης ανεργίας και μια συνεχή πραγματική βελτίωση του βιοτικού είπε-δου των εργαζομένων. Αυτή ήταν και η πραγματική βάση για την ανάπτυξη των ρεφορμιστικών δυνάμεων μέσα στο εργατικό κίνημα. ενώ αποτέλεσε την οικονομική βάση για τη δημιουργία «του Κρο-τουςπρόνοιας».<br />βιταλισμός<br />26 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Όμως από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 ακολούθησε μια μα-κρά περίοδος κρίσεων και υφέσεων, αστάθειας στην πορεία της οι-κονομάς όπου περίοδοι οικονομικής ανάκαμψης διακόπτονται από υφέσεις και κρίσεις σε παγκόσμια κλίμακα.<br />Οι καπιταλιστές αντέδρασαν στο νέο κλίμα κρίσης και ασταθή-ας στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με τη νεοφιλελεύθερη πολιτική:<br />Α) Με τον εξορθολογήσω της παραγωγής - απολύσεις «πλέω-οζόντων» εργατών, κλεισίματα «μη παραγωγικών» εργοστασίων -εκσυγχρονισμός των μηχανημάτων, εισαγωγή «νέας τεχνολογίας», συγχωνεύσεις επιψηφίσεων.<br />Β) Με τη διείσδυση σε ξένες αγορές, που μέχρι τότε προστατεύω-νταν από δασμούς, με τα μέτρα φιλελευθεροποίησης του παγκόσμιε-ου εμπορίου και της ελεύθερης κίνησης του χρηματιστικού κέφαλε-ου. Με αυτόν τον τρόπο βρέθηκαν καταχρεωμένες οι πιο αδύναμες καπιταλιστικές χώρες ενώ δόθηκε η ευκαιρία σε τράπεζες και χρω-ματιστηριακό κεφάλαιο να πραγματοποιήσουν υπερκέρδη.<br />Στα 1990 το συνολικό χρέος των αναπτυσσομένων χωρών φέτα-σε το 1,4 τρις. δολάρια. Στα 1997 έφτασε τα 2,7 τρις. δολάρια. Στα 1998 οι χώρες του Τρίτου κόσμου πλήρωναν για την εξυ7ΐηρέτηση του χρέους τους προς τους δυτικούς δανειστές τους 717 εκατόμβη-ρια δολάρια τη μέρα.19 Αυτοί οι αριθμοί δεν είναι ψυχροί, δεν είναι απλώς νούμερα σε κάποια λογιστικά βιβλία. Μεταφράζονται στο Γή-γονός ότι δεκαεννιά χιλιάδες παιδιά πεθαίνουν κάθε μέρα στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, επειδή τα χρήματα που θα έπρεπε να 7ΐηγαίνουν σε δαπάνες για την υγεία, δίνονται για πληρωμές χρεών20.<br />Παρά τις επαγγελίες των νεοφιλελεύθερων της παγκοσμιοποίηση-σης, όχι μόνο η νεοφιλελεύθερη πολιτική δεν έδωσε τη δυνατότης-τα «στους ανθρώπους όλου του πλανήτη να επιλέγουν όποιο προϊόν θέλουν», αλλά αντίθετα τους καταδίκασε σε αυξανόμενη πείνα, έξι-θλίωση και χαώδεις ανισότητες. Μετά από χρόνια νεοφιλελεύθερης πολιτικής η μέση οικογένεια στην Αφρική σήμερα καταναλώνει 25% λιγότερα από ότι στις αρχές της δεκαετίας του 197021.<br />Η κατάσταση των «υπανάπτυκτων» και «υπό ανάπτυξη» χωρών είναι εξωφρενική. Σε αυτές κατοικούν 4,5 δισ. άνθρωποι, το ένα δισ. υποσιτίζεται και δεν διαθέτει στοιχειώδες επίπεδο ανεκτής οικολόγε-νειακής στέγης, ενώ 1,5 δισ. άνθρωποι δεν έχουν την «πολυτέλεια»<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />27<br />καθαρού πόσιμου νερού. Την ίδια στιγμή μόλις 450 τρισεκατομμύρια-ούχοι έχουν πλούτο μεγαλύτερο από το σύνολο των χωρών όπου ζει το 56% του παγκόσμιου πληθυσμού!<br />Ακόμα και χώρες που υποτίθεται ότι αναπτύσσονται «ραγδαία» (Κίνα) μένουν ουσιαστικά πολύ πίσω από τις ανεπτυγμένες. Μόνο η πολιτεία της Καλιφόρνια των ΗΠΑ παράγει τόσα προϊόντα όσα η Κίνα και η Ινδία μαζί.<br />Γ) Οι ιδιώτες καπιταλιστές αποκόμισαν νέα κέρδη μέσω της δη-είσδυσης σε τομείς που μέχρι τότε δεν ήταν ανοιχτοί στο ιδιωτικό κεφάλαιο. Δηλαδή μέσω των αποκρατικοποιήσεων. Ο μεταπωλώ-μικός καπιταλισμός στηρίχθηκε στη λεγόμενη «μικτή οικονομία», την ύπαρξη τεράστιων κρατικών μονοπωλίων και επιχειρήσεων ενώ ολόκληροι κλάδοι (τηλεπικοινωνίες, ηλεκτρική ενέργεια κλπ) ήσαν εκτός «ιδιωτικής πρωτοβουλίας». Οι αποκρατικοποιήσεις σήμαινε ότι ιδιωτικό κεφάλαιο μπορούσε να επενδυθεί σε αυτές τις επιχειρώ-σεις και να βρει επικερδή διέξοδο. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για απροσχημάτιστη καταλήστευση δημόσιας περιουσίας.<br />Α παράδειγμα της Βρετανίας, που είναι η πρώτη διδάξασα στις ιδιωτικοποιήσεις κατά τη διάρκεια της νεοφιλελεύθερης επιδρομής της δεκαετίας του 1980, είναιπολύ αποκαλυπτικό. Ενώ τα κέρδη των επιψηφίσεων γκαζιού, νερού και ηλεκτρισμού αυξάνονταν το χρόνο κατά 40% μεταξύ 1993-1995, στις ίδιες αυτές επιψηφίσεις απλού-θηκαν περίπου 70.000 εργατοϋπάλληλοι. Άλλοι 30.000 απολύθηκαν μεταξύ 1995-1998 μόνο από τη βιομηχανία γκαζιού. Οι τιμές κάθε άλλο παρά έπεσαν. Πράγματι υπήρξε μείωση στις τιμές του γκαζιού και στο ηλεκτρικό. Όμως αυτές οι μειώσεις δεν οφείλονταν στον «ανταγωνισμό», αλλά στο απλό γεγονός ότι τότε οι τιμές του πετρά-λαίου παγκόσμια είχαν γνωρίσει πτώση. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι μειώσεις αυτές ήσαν μικρότερες από ότι σε αντίστοιχες ευρωπαϊκές χώρες, όπου δεν είχαν ακόμα ιδιωτικοποιηθεί αυτές οι επιψηφίσεις. Οι λογαριασμοί του νερού, από τότε που η παροχή του ιδιωτικοποιώ-ήθηκε το 1990, αυξήθηκαν περισσότερο από 66%. Από το 1990 με-χρι το 1995 οι ιδιωτικές ταφείς νερού στην Βρετανία πράγματα-ποίησαν κέρδη 6,5 δισ. λιρών, ποσό μεγαλύτερο από την τιμή που πληρώθηκε για την εξαγορά τους. Η αδιαφορία για τη στήριξη της υποδομής των επιψηφίσεων Κοινής Ωφέλειας (αφού για τις εταίροι-<br />28 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ες σημαίνει απλά κόστος) είναι εγκληματική. Την ίδια σάγμα που τα «δυστυχήματα» έχουν γίνει ρουτίνα στους ιδιωτικοποιημένους βρω-ταννκούς σιδηρόδρομους (τον Φλεβάρη 2000 ένα «δυστύχημα» προ-κάλεσε 15 νεκρούς) οι εταιρείες σιδηροδρόμου μειώνουν(!) το προ-σωπνκό τους που ασχολείται με τη συντήρηση του δικτύου. Και όχι μόνο αυτό, αλλά αρνήθηκαν να εφαρμόσουν ένα σύστημα που αυτό-ματα σταματάει ένα τρένο που πέρασε με κόκκινο, με τη δίκαιου-γία ότι είναι πολύ ακριβό...<br />Στις ΗΠΑ, στην Καλιφόρνια, ξεκίνησε στα 1996 η ιδιωτικοποιώ-ση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με το επιχείρημα ότι μέσω του ανταγωνισμού οι τιμές θα έπεφταν. Αρχικά 300 εταιρείες εκ-δήλωσαν ενδιαφέρον. Ωστόσο, το κεφάλαιο μόνο για την αρχική επένδυση ήταν τόσο μεγάλο, που στο τέλος απέμειναν 10 μεγάλες εταιρείες. Από αυτές τρεις, «Οι Μεγάλοι Τρεις» (Pacific Α α Electric[PG&amp;E], SoCal Edison, και η Α Diego Α α Electric), είναι ιδιοκτήτες της μεγάλης πλειοψηφίας των εργοστασίων παρά-γωγής ηλεκτρισμού της Καλιφόρνια, καθώς επίσης ελέγχουν το δη-κτυο διανομής και γραμμές μεταφοράς ηλεκτρισμού. Ήταν ακριβώς οι ίδιες ταφείς που έβγαζαν υπερκέρδη και πριν την ιδιωτικού-ηση σαν προμηθευτές του Δημοσίου! Ουσιαστικά οι τρεις έχουν δη-μιουργήσει ένα καρτέλ (συμφωνούν μεταξύ τους τόσο το ύψος της παραγωγής όσο και τις τιμές). Όμως... ανταγωνισμός υπάρχει! Μαζί με αυτό το καρτέλ συνυπάρχει επίσης και ένα άλλο καρτέλ που είναι γνωστό σαν Confederate Cartel, και αποτελείται από εταιρείες της Νότιας Καρολίνας και του Τέξας.<br />Με δυο Καρτέλ να ελέγχουν την αγορά ηλεκτρισμού της Κάλι-όρνια δεν ήταν καθόλου δύσκολο οι τιμές να αρχίσουν να πίαρ-νουν απότομα την ανηφόρα. Έτσι τον Ιανουάριο του 2000 οι τιμές εκτοξεύτηκαν από 3,5 σεντς στα 40 σεντς ανά κιλοβατώρα και σε «ώρες αιχμής» ακόμα και τα 1,5 δολάρια! Για να σπρώξουν τις τιμές προς τα πάνω η τακτική τους είναι καθαρά εκβιαστική. Συνεχής δια-κοπές ρεύματος και απειλές πτώχευσης. Οι συνεχής διακοπές έχουν ε7ΐηρεάσει σοβαρά τη ζωή των πολιτών. Σε γκάλοπ της Sacramento Α το 57% θεωρεί τις διακοπές ρεύματος εκβιασμό των ασαφειών για να αυξηθούν και άλλο οι λογαριασμοί ρεύματος.<br />Στην Ελλάδα οι αποκρατικοποιήσεις αποτελούν ένα πελώριο<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />29<br />σκάνδαλο. Πρόκειται για παραχώρηση σε ιδιώτες μεγαλοκοπέλα-λιστές «εκλεκτών φιλέτων αντί πινακίου φακής». Οι Δημόσιες επί-χεριάσεις που δημιουργήθηκαν από τα χρήματα των εργαζομένων εδώ και δεκαετίες, είναι και οι μεγαλύτερες και οι πλέον κερδώο-ρες της ελληνικής οικονομίας. Από τις 20 μεγαλύτερες επιχειρήσεις του ελληνικού Χρηματιστηρίου στα τέλη της δεκαετίας του 1990. με βάση τη συνολική τους αξία, οι εννέα ατόφιες ήταν υπό Κρο-τικό έλεγχο. Αυτές τις γιγάντιες επιψηφίσεις δεν τις δημιούργησαν τα ιδιωτικά αρπαχτικά, αλλά ο ιδρώτας του ελληνικού λαού. Ενώ η Ελλάδα είναι πρωταθλήτρια στην παραοικονομία και την φρύδια-φυγή στην Ευρώ7ΐη (σε ποσοστό 40% του ΑΕΠ), οι μισθωτοί και οι φτωχοί αγρότες συνεισφέρουν, τόσο με τους άμεσους φόρους όσο και μέσω των "εμμέσων φόρων" (φόροι σε καταναλωτικά προϊόντα ευρείας λαϊκής κατανάλωσης), τα έσοδα των κρατικών προεπιλογή-σμών που δημιούργησαν τις κρατικές επιψηφίσεις. Αν υπολογιστεί ο ΦΠΑ (στα τρόφιμα είναι 8%, ενώ σε άλλα είδη φτάνει το 18%), και οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης, τότε με τις πλέον μετριοπαθείς έκτη-μήσεις και τα χαμηλότερα ακόμα εισοδήματα φορολογούνται με 12-15%! Από τις 2.500.000 δρχ. του ετήσιου εισοδήματος ενός χαμηλό-μισθου πάνω από 300.000 θα πάνε σε φόρους. Από μια ετήσια αγρό-τική σύνταξη των 700.000 δρχ., τουλάχιστον οι 100.000 θα «φάγω-θύον» σε φόρους. Με αυτόν τον τρόπο, επί δεκαετίες, δημιουργηθεί-καν οι Δημόσιες επιψηφίσεις που με τόση ευκολία (και σε ξευτίλα-στικές τιμές) ξεπουλιούνται.<br />Ήδη το κόστος των αποκρατικοποιήσεων το έχουν φορτωθεί οι εργαζόμενοι και με το παραπάνω. Από το 1996, που άρχισε να ίδιο-τικοποιείται ο ΟΤΕ, οι εργαζόμενοι μέχρι το 2000 έχουν επιβάρυνε-θεί με αυξήσεις κατά 200% των τιμολογίων της αστικής μονάδας του ΟΤΕ.<br />Δ) Ο νεοφιλελευθερισμός έφερε συνεχείς μειώσεις φόρων για τις επιψηφίσεις και την περικο7τή κοινωνικών δαπανών. Τη μεταφορά του κύριου βάρους της φορολογίας από τις επιψηφίσεις στους μι-σίτους σε φόρους επί των καταναλωτικών προϊόντων.<br />Ε) Εντατικοποιήθηκε η εκμετάλλευση της εργατικής τάξης. Με την απορύθμιση της αγοράς εργασίας, τις «ελαστικές εργασιακές σχέσεις», την αυξανόμενη ανασφάλεια και τις δουλειές μερικής άπα-<br />3 0 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />σχόλησες.<br />Επειδή η εργατική τάξη των αναπτυγμένων χωρών είναι αυτή που παράγει και την περισσότερη υπεραξία για τους καπιταλιστές (γι' αυτό και κατευθύνονται προς αυτές η συντριπτική πλειοψηφία των επενδύσεων όπως περιγράψαμε προηγούμενα) ήταν αυτή που δέχθηκε πρώτη τη νεοφιλελεύθερη επίθεση.<br />Η έκθεση του ΟΗΕ για «την ανθρώπινη ανάπτυξη» (2001) ει-ναι καταπέλτης. Όσοι διαβιούν κάτω από το όριο φτώχιας (εισόδημα κάτω του 60% του μέσου εθνικού) είναι στη Βρετανία το 20% του πληθυσμού, στη Γαλλία το 17%, το ίδιο ποσοστό στην Ιταλία, στον Καναδά το 17,8%, συός ΗΠΑ το 13,7% και στη Γερμανία το 13%. Στην Ελλάδα το ποσοστό είναι 14,5%, ενώ το 6,5% των Ελλήνων «μπαίνουν» κάθε χρόνο για πρώτη φορά στην φτώχεια. Α 43% από αυτούς μένουν σε αυτές τις συνθήκες πάνω από 3 χρόνια.<br />Ωστόσο η έκθεση του ΟΗΕ, επειδή υπάρχουν οι πιέσεις από τις κυβερνήσεις των χωρών μελών του, είναι στις εκτιμήσεις της πολύ κάτω από την πραγματικότητα (για την Ελλάδα το πραγματικό Πο-σοστό υπολογίζεται σε άνω του 20%, το ίδιο και για τις ΗΠΑ).<br />Στην πρώτη χώρα του νεοφιλελευθερισμού την Αγγλία μια όνε-ξάρτητη μελέτη υπολογίζει ότι:<br />«Α 30% του ενεργού πληθυσμού της Αγγλίας ζει Σάμε-ρα σε συνθήκες υλικής ανέχειας και το 30% σε κατάσταση Ερ-γασιακής προσωρινότητας [...] Χιλιάδες παιδιά κάτω των δη-δεκα ετών δουλεύουν, για να συμπληρώσουν το οικογενειακό εισόδημα, με όρους που επέτρεψε η μαζική απορύθμιση στην αγορά της εργασίας [...] για όλους τους προσωρινά άργαζα-μενους Βρετανούς δεν υπάρχει όριο στον αριθμό των Έβρο-μαδιαίων ωρών εργασίας που μπορεί να απαιτήσει ο εργώδη-της τους (στην περίπτωση μάλιστα των περίφημων «σύμβαση-ων μηδενικού ωραρίου», «zero hour contracts», μπορεί να πε-ράσουν εβδομάδες ολόκληρες δουλεύοντας, χωρίς την Εύη-ση ούτε μιας ώρας εργασίας), δεν υπάρχει άδεια τοκετού, ενώ για πολλούς δεν υπάρχει καν δυνατότητα βραχείας άδειας»22.<br />Η Ε.Ε. ορίζει ως απόρους όσους διαθέτουν εισόδημα κατώτερο<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />31<br />από το ήμισυ του μέσου εισοδήματος σε μια χώρα. Με βάση αυτό το κριτήριο οι άποροι αυξάνονται με ταχύτητα: 38 εκατομμύρια ή το 12,2% του ευρωπαϊκού πληθυσμού το 1975 ήσαν άποροι, 44 ΕΚΑ-τομμύριαή το 13,7% το 1985, 53 εκατομμύρια ή 16,1% το 1992, 57 εκατομμύρια το 1998 (και να σκεφτεί κανείς ότι τα χρόνια της δε-καετίας του 1990 δεν θεωρούνται χρόνια οικονομικής ύφεσης...)23. Η ανεργία στη δεκαετία του 1990 κυμαινόταν σε μέσο επίπεδο στο 12%, περίπου 18.000.000 άνεργοι. Οι άστεγοι αυξήθηκαν και φέτα-σαν στο αστρονομικό επίπεδο των περίπου 5.000.000 ατόμων.<br />Στις ΗΠΑ, ένας στους οκτώ βρίσκεται κάτω από το όριο φωτώ-χιας ενώ σχεδόν 45 εκατομμύρια δεν έχουν ασφάλιση υγείας. Υπέρ-χει αύξηση του μέσου χρόνου εργασίας κατά 160 ώρες το χρόνο, συ-νολνκά ένας επί πλέον μήνας εργασίας! Η εργασία έγινε φοβερά επί-σφαλάς ενώ ένα μεγάλο μέρος των νέων θέσεων εργασίας που δη-μιουργήθηκαν τη δεκαετία του 1990 είναι μερικής απασχόλησης (το 40% των εργαζομένων στη Microsoft είναι μερικής απασχόλησης). Για τους περισσότερους το εισόδημα έχει παραμείνει στάσιμο ή Άκη-μα και έχει συρρικνωθεί τα τελευταία δέκα πέντε χρόνια. Οι ΗΠΑ έχουν το μεγαλύτερο πληθυσμό παιδιών που ζουν σε συνθήκες έξι-θλίωσης σε ολόκληρο τον βιομηχανικό κόσμο. Α 1997, 26 εκατό-μύρια Αμερικανοί (ένας στους δέκα) αναγκάστηκαν να καταφύγουν στα λαϊκά συσσίτια και τα κέντρα διανομής επισιτιστικής Βοήθιε-ας, ενώ επιπλέον δεκάδες χιλιάδες άτομα έμειναν απέξω επειδή δεν έφταναν τα τρόφιμα για όλους24.<br />Σε συνθήκες «οικονομικής ανάπτυξης» (για τις ΗΠΑ, τον Φε-βρουάριο του 2000, έκλεισαν 106 μήνες διαρκούς οικονομικής με-γέθυνσης που ήταν η διαρκέστερη μεταπολεμική περίοδος οικονομά-κής μεγέθυνσης), ο νεοφιλελευθερισμός «επέτυχε» να δημιουργήσει εκπληκτικές ανισότητες και να σπείρετε δυστυχία στους αργάζαμε-νους των ανεπτυγμένων χωρών. Δεν χρειάζεται κανείς να διαιρέτη-θεί σε συνθήκες οικονομικής επιβράδυνσης, ακόμα κατάφυσης, σε τι επίπεδα κτηνωδίας μορεώνα οδηγηθεί το σύστημα...<br />Η νεοφιλελεύθερη λαίλαπα σχεδιάστηκε από τους ίδιους τους καπιταλιστές, σε αγαστή συνεργασία με τους πολιτικούς τους εκ-προσώπου Α πλάνο για τη διεύρυνση της Ε.Ε., που ενέκρινε η δη-άσκεψη κορυφής το Δεκέμβρη 1999 στο Ελσίνκι, υποχρέωνε τα νέα<br />32 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />μέλη να απορυθμίσουν τις αγορές τους, να ιδιωτικοποιήσουν τις οι-κονομίες τους, και να επενδύσουν μαζικά στην υποδομή για να δη-ευκολύνεται η διακίνηση εμπορευμάτων. Α όλο πρόγραμμα σε-διάστηκε από τον Percy Barnevik επικεφαλής της σουηδικής επών-δυτικής εταιρίας ΑΒ και πρόεδρο μιας ομάδας εργασίας του ERT (European Round Table α Industrialists), μιας συμμαχίας των δη-ευθυντνκών στελεχών των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Δεν βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά σε καμία «συνομωσία» αλλά στη συνειδητή, σχεδιασμένη προσπάθεια των καπιταλιστών, να ξεπερνά-σουν την κρίση τους ανοίγοντας νέους δρόμους για το κεφάλαιο και ξεζουμίζοντας την εργατική τάξη.<br />Είναι, ωστόσο, λανθασμένη η άποψη ότι κατά κάποιο τρόπο ο νε-οφιλελευθερισμός αποτελεί το έσχατο, το «τελευταίο στάδιο του κα-βιταλισμού. Σύμφωνα με την άποψη του Τάκη Φωτόπουλου25:<br />«...η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι μεν το από-τέλεσμα της δυναμικής που τέθηκε σε κίνηση με την αγκάθι-δρυση του συστήματος της οικονομίας της αγοράς πριν από περίπου δυο αιώνες, αλλά δεν παύει να αποτελεί μια «σειστή-Μίκη» αλλαγή που επέβαλαν οι ανάγκες των πολυεθνικών επί-χειρήσεων οι οποίες ελέγχουν την διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς. Πράγμα που σημαίνει ότι η παγκοσμιοποίηση αυτή, ως συστημένο φαινόμενο, δεν είναι αντιστρέψιμη στο θεσμικό πλαίσιο της οικονομίας της αγοράς» [η έμφαση, πλάγια τραμ-Μέτα στο κείμενο είναι δική μου].<br />Ενώ είναι σωστό ότι τα μέτρα του Μπους (αύξηση των στρατί-ωτικών δαπανών, ενίσχυση αεροπορικών εταιριών κλπ), δεν σινί-στούν επιστροφή στον καντιανισμό, εν τούτοις είναι λάθος η από-ψη ότι οι καπιταλιστές δεν μπορούν, έστω δύσκολα, να στρίψουν τι-μόνι από τον «ορθό δρόμο» του νεοφιλελευθερισμού και της πάγκο-μομιοποίησης<br />Η ιστορία του παγκόσμιου εμπορίου δεν είναι μια διαρκής ιστό-ρία ανάπτυξης Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που διαρκώς αντί-φάσκει ανάμεσα στο διεθνή χαρακτήρα των παραγωγικών δίναμε-ων και την εθνική του βάση, είναι δηλαδή χωρισμένο σε ασύμβατα-<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />33<br />στα εθνικά κεφάλαια που ο πρώτος στόχος τους είναι η υπεράσπιση των συμφερόντων του εθνικού κεφαλαίου. Όταν η οικονομική ΚΡΙ-ση, ο πόλεμος ή η απειλή του πολέμου ήταν στην ημερήσια διάτα-ξη, οι καπιταλιστές αντέστρεψαν τη «διεθνιστική» τάση του κόφα-Λάιου σε μια προσπάθεια υπεράσπισης των συμφερόντων του κόφα-λαίου μέσω της επιστροφής εντός των εθνικών τειχών. Οι ΗΠΑ και η Βρετανία στη δεκαετία του 1930, η χιτλερική Γερμανία την ίδια πε-ρίοδο και ο σταλινισμός στην Ρωσία, είναι τα παραδείγματα της πε-ριχαράκωσης του παγκόσμιου καπιταλισμού σε ισχυρά προστατεύω-μενα φρούρια, που ανέκοψαν την προηγούμενη φάση διαρκούς ανά-δου του διεθνούς εμπορίου. Α παγκόσμιο εμπόριο έμεινε στάσιμο και ακόμα συρρικνώθηκε για περισσότερο από τριάντα χρόνια μετά τα 1914. Εάν το 1913 το παγκόσμιο εμπόριο ήταν 100, τότε άνομε-σα στα 1920-1925 έπεσε στο 82. Στα 1931-1935 είχε μόλις ανέλθει στο 93. Και μόνο το 1948 πράγματι έφτασε το 103, λίγο μεγαλύτερο από το επίπεδο του 191326.<br />Επιπλέον, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η σημερινή μεγεθών-ση του παγκόσμιου εμπορίου θα συνεχιστεί και θα επεκταθεί. Ούτε στην περίπτωση που η σημερινή φάση της οικονομικής αστάθειας ξεπεραστεί και αρχίσει μια νέα φάση επέκτασης της καπιταλιστικής οικονομίας, θα είναι δεδομένη η επέκταση του παγκόσμιου έμπορο-ου:<br />«... θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι η αύξηση του διεθνούς εμπορίου σε σχέση με το ΑΕΠ που παρατηρείται από το 1950 δεν θα συνεχιστεί υποχρεωτικά. Υψηλότεροι ρυθμοί μεγεθών-σης της οικονομίας, δηλαδή υπερ7τήδηση των δομικών δίσκο-λιών της σύγχρονης οικονομίας, θα οδηγούσαν σε μια δοσά-νάλογη αύξηση των υ7ΐηρεσιών σε σχέση με τη βιομηχανία, πράγμα που θα επιδρούσε μάλλον αρνητικά στη σχέση δύε-θνές εμπόριο/ΑΕΠ, διότι οι υ7ΐηρεσίες συμμετέχουν λιγότερο στο διεθνές εμπόριο απ' ότι η βιομηχανία».27<br />Ο καπιταλισμός είναι ένα δυναμικό σύστημα που διαρκώς έξεε-ελίσσεται τόσο με τη συνεχή επαναστατικοποίηση των μέσων παρά-Γωγώς όσο και με τις οικιακές μεταμορφώσεις του. Ένα σύστημα<br />34 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />που χωρίς συνεχείς μεταρρυθμίσεις δεν μπορεί να επιβιώσει. Η ώρα-μανσή του ήταν συνυφασμένη με την κρατική παρέμβαση και την πρώιμη αποικιοκρατία. Ακολούθησε η εποχή του κλασσικού φιλέ-λεύθερου καπιταλισμού του 19ου αιώνα. Μετά ο κρατικός παρέμβω-τισμός η «μικτή οικονομία» από τη δεκαετία του 1930 - και βέβαια ο κρατικός καπιταλισμός της πρώην ΕΣΣΔ και των παρόμοιων κα-θεστώτων - μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, και σήμερα ο νε-φιλελευθερισμός<br />«... οι κλασικοί θεωρητικοί του ιμπεριαλισμού γενίκευσαν την προπολεμική οικονομική συγκυρία και ονόμασαν «ούτω-πικέ» κάθε σκέψη ότι το διεθνές εμπόριο θα μπορούσε Κάπο-τε να απαλλαγεί από τους υπέρογκους δασμούς και τα άλλα κρατικά μέτρα προστατευτισμού. Στην σημερινή εποχή είναι. αντίθετα, πολύ συνηθισμένο η μεταπολεμική φιλελευθεροποιώ-ηση του εμπορίου να θεωρείται από τους αριστερούς άρθρο-γράφους ως μια έκφραση της αμερικανικής ηγεμονίας στην παγκόσμια αγορά, ή έστω μια πολική μέσα από την οποία διασφαλίζονται τα αμερικανικά συμφέροντα σε παγκόσμιο επίπεδο. Βεβαίως, η εκδοχή αυτή σχετικά με την αμερικανή-κή ηγεμονία δεν μπορεί να ερμηνεύσει ούτε γιατί η έμπορο-κή θέση των ΗΠΑ στην παγκόσμια αγορά εξασθένησε (προς όφελος των χωρών της Ευρώ7ΐης και της Ιαπωνίας), σε συν-θήκες, ακριβώς, φιλελευθεροποίησης του διεθνούς εμπορίου. ούτε γιατί οι ανταγωνιστές των ΗΠΑ προωθούσαν με κάθε τρόπο αυτή τη φιλελευθεροποίηση, ούτε, τέλος, γιατί οι ΗΠΑ κατέφυγαν, στη συγκυρία όξυνσης της οικονομικής κρίσης στις αρχές της δεκαετίας του '80, περισσότερο από οπιώδη-ποτε άλλη χώρα του αναπτυγμένου καπιταλισμού, σε μέτρα και ρυθμίσεις προστατευτικού χαρακτήρα (ποσοστώσεις, δα-σμοί για ορισμένα ιαπωνικά προϊόντα κ.λπ.).»28.<br />0 καπιταλισμός ουδέποτε θα καταρρεύσει αυτόματα, μέσω των οικονομικών του αντιφάσεων και μόνο. Τη δεκαετία του 1930 η πα-γκόσμια καπιταλιστική οικονομία πράγματι κατέρρευσε. Όμως η αποτυχία της εργατικής επανάστασης, βοηθούντος του σταλινισμού,<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />35<br />η ανθρωποθυσία εκατομμυρίων στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, έδωσαν τη δυνατότητα στον καπιταλισμό να ανακάμψει και τη μεταπωλεί-κή περίοδο να γνωρίσει τα «χρυσά χρόνια» του. Γι' αυτό ακριβώς δεν υπάρχει ένα «έσχατο στάδιό» του. Α πραγματικά «έσχατο στα-διό» του καπιταλισμού θα προέλθει από τη δράση των επαναστατώ-κών δυνάμεων, θα είναι το αποτέλεσμα της εργατικής επανάστασης.<br />Οι εξελίξεις από το 1980 -η νεοφιλελεύθερη στροφή<br />Η κρίση του 1973 σηματοδότησε το τέλος των «χρυσών χρόνων» του μεταπολεμικού καπιταλισμού, και το τέλος της κυρίαρχης μέχρι τότε καντιανής οικονομικής πολιτικής. Η οικονομική κρίση είδη-λώθηκε σαν μια έκρηξη του πληθωρισμού. Στο σύνολο της δυτικής Ευρώπης, ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε από ένα μέσο όρο 3,7% την περίοδο 1961-69 και 6,4% γιατί 1969-73, σε ένα εκπληκτικό 10,9% για το 1973-79. Για τις Βρετανία, Ιταλία, Ισπανία, Ιρλανδία τη δέκα-ετία του 1970 ο πληθωρισμός ήταν περί το 16%. Η παγκόσμια οίκο-νομία χαρακτηριζόταν από πτωτικούς ρυθμούς παραγωγής και ύψη-λούς ρυθμούς πληθωρισμού. Η καντιανή κρατική παρέμβαση το μόνο που πετύχαινε, με τις συνεχείς ενέσεις κρατικών πρόγραμμα-των που είχαν στόχο τη διέξοδο από την κρίση, ήταν να αυξάνει τα κρατικά ελλείμματα και να αναζωογονεί τον πληθωρισμό29.<br />Στα τέλη του 1973 η τιμή του πετρελαίου αυξήθηκε δραματικά, αποτέλεσμα των συντονισμένων ενεργειών των πετρελαιοπαραγωγό-γών χωρών (ΟΠΕΚ), οι οποίες οδήγησαν στην αναδιανομή των κυρ-δών από το πετρέλαιο προς όφελος των χωρών παραγωγής του. Στο διάστημα 1972-1981 ο δείκτης τιμών οικιακών καυσίμων στις ΗΠΑ αναρριχήθηκε από το 118,5 (1967=100) στο 675,9, δηλαδή σημείο-θηκε σχεδόν εξαπλάσια αύξηση.30 Ο ΟΠΕΚ κατηγορήθηκε για την οικονομική κρίση, ο όρος που χρησιμοποιήθηκε ήταν «πετρελαϊκό σοκ». Ήταν εξαιρετικά βολικό να αποδοθούν οι ευθύνες της κρίσης στους Άραβες, παρά στην ίδια την λειτουργία του καπιταλισμού. Η αύξηση της τιμής του πετρελαίου ευθυνόταν μόλις για το 10% περί-που της πληθωριστικής επίπτωσης κατά την εποχή εκείνη.31<br />Η πραγματική ρίζα της κρίσης βρισκόταν στη διαδικασία που μα-<br />3 6 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />μακροπρόθεσμα σπρώχνει αναπόφευκτα τον καπιταλισμό προς την ΚΡΙ-ση, και την οποία έχει περιγράψει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο. Την τάση του μέσου ποσοστού κέρδους να πέφτει. Πράγματι, σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), με-ταξύ του 1965 και 1976 το επιχειρηματικό ποσοστό κέρδους έπε-σε κατά 37% στη Βρετανία, κατά 16% στη Δυτική Γερμανία και τον Καναδά, κατά 12% στην Ιαπωνία. Στις ΗΠΑ, το καθαρό κέρδος μετά τους φόρους έπεσε από 10% το 1965 σε λιγότερο από 5% το 1980. Κατά μέσο όρο το ποσοστό κέρδους μειώθηκε συός επτά πλουσιότερες χώρες από 25% σε 12% το 198032.<br />Οι καπιταλιστές σε Ευρώπη και ΗΠΑ αντέδρασαν στην κρίση του δικού τους συστήματος, κατηγορώντας την εργατική τάξη ότι προκαλεί τον πληθωρισμό με τις «παράλογες μισθολογικές απαιτώ-σεις» της. Στην Ελλάδα, στα μέσα της δεκαετίας του 1980, είχαμε τις περίφημες δηλώσεις του Ανδρέα Παπανδρέου για τις «συντεχνίες και τα ρετιρέ», δηλαδή τους εργάτες που ήθελαν αυξήσεις!<br />Α εναρκτήριο λάκτισμα για το νεοφιλελευθερισμό ήταν Άκρι-βώς η πάλη ενάντια στο οργανωμένο εργατικό κίνημα. Η χώρα στην οποία δόθηκε η πιο σκληρή μάχη ήταν η Αγγλία. Α αγγλικό ρόλε-ταριάτο είναι γνωστό ιστορικά για τη μεγάλη μαχητικότητά του. Από τη δεκαετία του 1960 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980 Αυξώ-νε διαρκώς τους αγώνες του και τις διεκδικήσεις του. Από ένα μέσο ετήσιο όρο 184 χαμένων ημερών εργασίας σε σύνολο 1.000 άργαζα-μένων μεταξύ 1963 και 1967, περάσαμε σε ένα μέσο ετήσιο όρο 969 ημερών μεταξύ 1968 και 1972 33.<br />Η άνοδος των Συντηρητικών της Μάργκαρετ Θάτσερ στην ΚΥ-Βέρνης το 1979, σήμανε την μεγάλη στροφή. Η ιστορική ήττα του βρετανικού συνδικαλιστικού κινήματος 1984-1985, την εποχή της μεγάλης απεργίας των ανθρακωρύχων, άνοιξε τον δρόμο για μια σόι-ρά από περιοριστικούς νόμους σχετικά με την συνδικαλιστική δρα-στηριότητα το 1988, 1989, 1990 και 1992. Από τότε το εργατικό κι-νημα της Βρετανίας δεν έχει ακόμα ανακάμψει.<br />Η Θάτσερ και αργότερα ο Ρέιγκαν στις ΗΠΑ (1981) ήταν ΑΥ-τοί που ηγήθηκαν της νεοφιλελεύθερης στροφής. Αρχικά η πρώσο-χή επικεντρώθηκε στη νομισματική πολιτική (μονεταρισμός) για να ελεγχθεί ο πληθωρισμός. Ο θεωρητικός που τέθηκε επικεφαλής της<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />37<br />μεταστροφής από τον καντιανισμό στο μονεταρισμό (και τη νέο-φιλελεύθερη στροφή) ήταν ο Μίλτων Φρίντα, από το Παπιστή-μιο του Σικάγου, μετέπειτα συνεργάτης του Ινστιτούτου Κουβέρ που ασχολούνταν με θέματα πολέμου, επαναστάσεων και ειρήνης. Σομ-φωνα με τη θεωρία του, αν κάποιος κατόρθωνε να ελέγξει την προ-σφορά χρήματος, αν περιόριζε την αύξηση της προσφοράς χρήματος ακολουθώντας τις ανάγκες του εμπορίου, οι τιμές θα έμεναν σταθώ-ρές και ο πληθωρισμός θα εξαφανιζόταν.<br />Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 οι κυβερνήσεις άρχισαν να εφαρμόζουν αυστηρές νομισματικές πολιτικές, περιορίζοντας δρα-σακά την έκδοση νέου χρήματος. Α αποτέλεσμα κάθε άλλο παρά εντυπωσιακό ήταν. Η οικονομία επιβραδύνθηκε λόγω της στενού-τας ρευστού, ενώ ο πληθωρισμός συνέχιζε να αυξάνει: «Μια άλλη. μοναδικά αποκρουστική λέξη προστέθηκε στο λεξιλόγιο των οίκο-ομολόγων στασιμοπληθωρισμός».34<br />Στο τέλος ο πληθωρισμός νικήθηκε, αλλά όχι χάρις στις θεωρώ-ες του Φρίντα, αλλά χάρις στα υψηλά επιτόκια. Στις αρχές της δε-καετίας του 1980 τα επιτόκια έφτασαν διψήφια νούμερα για πρώτη φορά στην ιστορία των ΗΠΑ. Α αποτέλεσμα ήταν η εκτίναξη της ανεργίας στο 10,7%, ενώ σημειώθηκε το μεγαλύτερο ποσοστό χρέη-κοπίας μικρών επιχειρήσεων από τη δεκαετία του 1930.<br />Επιπλέον, τα υψηλά επιτόκια προκάλεσαν μεγάλη εισροή ξένων κεφαλαίων στις ΗΠΑ, οδήγησαν στην αύξηση της τιμής του δήλα-Ρίου κάνοντας ακριβότερες τις αμερικανικές εξαγωγές και φθηνέ-νοντας αντίστοιχα της εισαγωγές. Α πρόβλημα του μεγάλου ελεώ-ματος του εμπορικού ισοζυγίου των ΗΠΑ είχε ξεκινήσει. Α σύνολο-κό αποτέλεσμα ήταν η βαθύτερη οικονομική ύφεση που σημειώθηκε από τη δεκαετία του 1930.<br />Η ύφεση που προκάλεσε ο συνδυασμός αντιπληθωριστικής πολύ-τικής και υψηλών επιτοκίων, εντάσσεται στην προσπάθεια ανήκα-ψης του ποσοστού κέρδους, του ξεπεράσματος της κρίσης έπρεπα-αγωγής μέσω της εκκαθάρισης των πλέον αδύνατων κεφαλαίων και της συγκεντροποίησης της παραγωγής σε επιψηφίσεις που χρω-σιμοποιούν τεχνολογίες αιχμής και μπορούν να αντιμετωπίσουν τον αυξανόμενο διεθνή ανταγωνισμό. Ο καπιταλισμός ιστορικά με αυτό τον τρόπο ξεπερνάει τις κρίσεις του: Η κρίση λειτουργεί «εξήγα-<br />3 8 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Ντάκα». Μέσω των κρίσεων υπερπαραγωγής και θερμοσυσσώρευσης. κεφάλαια που είναι αδύναμα είτε πετιούνται εκτός αγοράς, ή, Πράγα-μα που οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα, εξαγοράζονται από τα μεγάλη-τερα κεφάλαια, αφήνοντας ένα μεγαλύτερο κομμάτι της αγοράς στα πλέον ανταγωνιστικά.<br />Γι' αυτό παρά την αποτυχία του μονεταρισμού, η νεοφιλελεύθερε-ρη στροφή συνεχίστηκε αμείωτη. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 είχαν αποκρυσταλλωθεί οι βασικές του κατευθύνσεις: Από-κρατικοποιήσεις, ελαστικές εργασιακές σχέσεις, ουσιαστικά κανένα όριο για απολύσεις εργαζομένων, μερική (μαύρη στην ουσία) άπα-σχόλησα φοροαπαλλαγές για τους καπιταλιστές, έμμεσοι φόροι και περικοπές των κοινωνικών δαπανών για τους εργάτες. Ο στόχος προ-Φανής η αλλαγή των ταξικών συσχετισμών σε βάρος των εργάζομαι-ναν η προσπάθεια ανάκαμψης του ποσοστού κέρδους των καπιταλί-στών με την συμπίεση των εργατικών μισθών. Α τσάκισμα της αντί-στασης των εργαζομένων μέσω της γενικευμένης εργασιακής ανά-σφάλεις τόσο δίνοντας το δικαίωμα στους καπιταλιστές να απλού-ουν χωρίς όριο, όσο και μέσω της μερικής απασχόλησης.<br />0 νεοφιλελευθερισμός στις παγκόσμιες σχέσεις κωδικοποιηθεί-κε σε μερικές «απαραβίαστες» Αρχίππου ονομάζεταιπαγκοσμιοποί-ώση (Washington Consensus, Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, 1990): φιλελευθεροποίηση του εμπορίου και του χρηματικού κεφαλαίου. αποκρατικοποιήσεις, να αφεθούν, υποτίθεται, οι δυνάμεις της αγά-ράς να λειτουργήσουν «ανεμπόδιστα σε διεθνές επίπεδο». Α Δύε-θνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Πα-γκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, ήσαν (και είναι) οι βασικοί μοχλοί επιβολής αυτής της πολιτικής, η οποία έχει πραγματικά σπείρει την δυστυχία και την καταστροφή σε ολόκληρο τον πλανήτη.<br />Θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας σε ορισμένα από τα χα-ρακτηριστικά αυτής της καταστροφικής διαδικασίας, σε αυτά που πραγματικά άλλαξαν στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα από το 1980 καύματα :<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />39<br />Α) Πραγματική παγκοσμιοποίηση του χρηματικού κεφαλαίου.<br />Αποφασιστική στιγμή στην πορεία της παγκοσμιοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος ήταν η Σύνοδος Κορυφής των πι-ντε σημαντικότερων βιομηχανικών κρατών, το 1979, στο Τόκιο. 0 στόχος επικεντρώθηκε στην καταπολέμηση του πληθωρισμού. Από-φασίστηκε ότι η δημοσιονομική πολιτική που επέτρεπε την Αυξώ-ση του πληθωρισμού, για να διατηρείται η οικονομική πρόοδος και η πλήρης απασχόληση, ήταν αναποτελεσματική αλλά και υπεύθυνη του καλπάζοντας πληθωρισμού και της οικονομικής επιβράδυνσης. Εγκαινιάστηκε μια πολιτική υψηλών επιτοκίων, μείωσης των Κάι-νωνικών δαπανών, υποβάθμισης του ρυθμιστικού ρόλου του Κρο-τους στην οικονομία, γενικότερα μια πορεία προς την απορύθμιση της αγοράς, προς τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Αυτή η πολιτική ήταν επιτυχής μόνο στη μείωση του πληθωρισμού. Η οικονομική επιδρά-δυνση επιδεινώθηκε, ενώ η ανεργία συνέχιζε να μεγαλώνει.<br />Παρά τις νεοφιλελεύθερες θεωρίες, η μείωση του πληθωρισμού που επιτεύχθηκε από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, δεν οδήγησε σε μείωση των επιτοκίων, με αποτέλεσμα την αύξηση των δημοσιά-ονομικών ελλειμμάτων και του δημόσιου χρέους. Επιπλέον το προ-βλημα του εμπορικού ελλείμματος ήταν μεγάλο στις ΗΠΑ. Α Ελ-λειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών των ΗΠΑ από 0 στα 1980 πέρασε στο -3% το 1985 και στο -2,7 το 199535 και από τότε διαρκώς αυξάνει. Οι ΗΠΑ μετατράπηκαν από τις αρχές της δέκα-τίας του 1980 από το μεγαλύτερο δανειστή του κόσμου στο μεγάλη-τερο οφειλέτη.<br />Παράλληλα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 είχαμε τη ρα-γδαία ανάπτυξη των ευρωαγορών δολαρίων. Οι ευρωαγορές ανά-πτύχθηκαν εκρηκτικά εκείνη την περίοδο, εξ αιτίας της αύξησης της τιμής του πετρελαίου η οποία δημιούργησε τεράστια πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών στις πετρελαιοπαραγωγές χώρες (360 δισ. δολάρια την περίοδο 1974-1981).36 Τα μισά από αυτά τα πλέον-σματα κατατέθηκαν σε δυτικές τράπεζες. Μεγάλες αμερικανικές, ευ-ρωπαϊκές και ιαπωνικές τράπεζες, που λειτουργούσαν σε ευρώπια-κό έδαφος, ήταν σε θέση να δράσουν παρακάμπτοντας κάθε ισχίο-<br />40 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ντα ρυθμιστικό κανόνα (μέχρι τότε όλες οι τράπεζες ήταν υπόχρεο-μένες να δεσμεύουν ένα ποσοστό των καταθέσεων τους που βρίσκω-ταν υπό κρατικό έλεγχο). Οι κεντρικές (κρατικές) τράπεζες της Ευ-ρώπης δεν μπορούσαν να ελέγξουν τις δραστηριότητες σε δολάρια. γιατί δεν είχαν δικαίωμα επέμβασης παρά μόνο στα νομίσματα που εξέδιδαν οι ίδιες. Ούτε όμως η Federal Reserve (ΗΠΑ) μπορούσε να ελέγξει δραστηριότητες αμερικανικών τραπεζών που εκτυλίσσονταν εκτός συνόρων των ΗΠΑ.<br />Οι τράπεζες είχαν αρχίσει να αποκτούν τεράστια δύναμη, να έπε-κτείνουν τις δραστηριότητές τους σε παγκόσμια κλίμακα, πριν την άνοδο των τιμών του πετρελαίου, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960. Η Ανίτα ήταν η συσσώρευση δισεκατομμυρίων δολαρίων συός τράπεζες λόγω του αυξανόμενου εμπορικού ελλείμματος των ΗΠΑ, εξ' Ανίτας των εξόδων του πολέμου του Βιετνάμ, όσο και σαν αποτέλεσμα της μειούμενης ανταγωνιστικότητας των ΗΠΑ σε σε-ση με τους ανταγωνιστές τους, κύρια την Γερμανία και την Άπω-νια Τα αποθέματα σε δολάρια των τραπεζών (ευρωπαϊκών, ιάπωνα-κών αλλά και θυγατρικών στο εξωτερικό αμερικανικών τραπεζών). αυξήθηκαν από περίπου 25 δισ. δολάρια στα 1968 σε 200 δισ. δόλο-ριατο 1974.37<br />Αποτέλεσμα της όλης διαδικασίας ήταν εκατοντάδες δίσεκτο-μύρια δολάρια να κινούνται ελεύθερα στη διεθνή αγορά, με τους κα-νόνες του ελεύθερου ανταγωνισμού, χωρίς κρατικό έλεγχο. Ουσία-στικά τα ίδια τα θεμέλια του καντιανισμού, ο έλεγχος του χρήμα-τοπιστωτικού συστήματος, είχε εκ των πραγμάτων καταστεί Ανάφη-κος<br />Οι ίδιες οι ΗΠΑ, για να χρηματοδοτήσουν τα ελλείμματά τους. είχαν ανάγκη την εισροή κεφαλαίων από την Ιαπωνία και την Γάρ-μανία. Οι δυο αυτές παράλληλες διαδικασίες, οι ευρωαγορές και το έλλειμμα των ΗΠΑ, οδήγησαν στην απορύθμιση του διεθνούς χρω-ματοπιστωτικού συστήματος.<br />Οι τράπεζες βρέθηκαν με τεράστια ρευστότητα, που οδήγησε αρ-χνκά σε φτηνά δανειστικά επιτόκια τόσο σε ιδιωτικές επιψηφίσεις όσο και σε χώρες και κυβερνήσεις. Οι επιψηφίσεις προσπάθησαν να ξεπεράσουν τον αυξανόμενο ανταγωνισμό καταφεύγοντας σε δα-νεια από τις τράπεζες. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα, στις δεκαετίες του<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />41<br />1950 και του 1960, μόνο το 25% των εξόδων των επιψηφίσεων χρω-ματοδοτούνταν από τόγες εκτός επιχείρησης. Στα μέσα στης δέκα-ετίας του 1970 έφτασαν το 65%.38 Οι χώρες της ανατολικής Ευρώ-πης (τότε χώρες του κρατικού καπιταλισμού) βρέθηκαν καταρρέω-μίνες Στην Ανατολική Γερμανία το ποσοστό του χρέους ως προς το ΑΕΠ έφτασε το 9,2% στα 1980, της Πολωνίας το 17,7%, της Ρούμι-νίας το 18,4%, της Ουγγαρίας το 20,2%. Α ίδιο έγινε και σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, αλλά και της Ασίας όπως η Νότια Κορέα, οι Φιλιππίνες, η Ινδονησία.<br />Η άνοδος των επιτοκίων στις ΗΠΑ, όπως και στο σύνολο των ανεπτυγμένων χωρών, οδήγησε στην κρίση του χρέους σε πάγκο-σμια κλίμακα, διότι αύξησε κατακόρυφα την επιβάρυνση του χρέους συός χώρες που δανείστηκαν με φθηνά επιτόκια και έπρεπε να ξι-φλήσουν με ψηλά επιτόκια. Η κατάρρευση των χωρών του κρατικού καπιταλισμού οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτήν τη διαδικασία. «Τον Αύγουστο του 1982, το Μεξικό ήταν η πρώτη χώρα που κοινό-ποίησε την αδυναμία της να εξοφλήσει τα χρέη της, εγκαινιάζοντας έτσι την κρίση του χρέους».39<br />Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη θεωρία, η διεθνής ελεύθερη δια-κίνηση του χρηματικού κεφαλαίου θα βοηθούσε στην καλύτερη κα-τανομή του κεφαλαίου. Θα επέτρεπε, στα «άφθονα αποθεματικά των ανεπτυγμένων χωρών», να βρουν επενδυτικές διεξόδους στις λίγο-τερο ανεπτυγμένες χώρες, όπου το ποσοστό κέρδους είναι υψηλό-τερο και όπου υπάρχει έλλειψη κεφαλαίου, με αποτέλεσμα να ανά-πτυχθούν οι πιο φτωχές χώρες. Ακόμα θα βοηθούσε στην «διασπορά του κινδύνου». Οι επενδύσεις σε διάφορες χώρες επιτρέπουν, υπό-τίθεται, τη διασπορά των επενδύσεων ώστε η πτώση σε μια αγορά, να αντισταθμίζεται με την άνοδο σε κάποια άλλη. Οι κινήσεις του χρηματικού κεφαλαίου, σύμφωνα με την θεωρία, αποτελούν κάνη-τρο για τις κυβερνήσεις στην εφαρμογή «υγιούς οικονομικής πολίτη-κος. Όταν κεφάλαια φεύγουν από μια χώρα, τότε αυτό σημαίνει ότι η ακολουθούμενη οικονομική πολιτική είναι λανθασμένη και προ-πει να διορθωθεί, ενώ αν εισρέουν στη χώρα κεφάλαια, η χώρα επί-βραβεύεται για τη «σωστή της οικονομική πολιτική». Τέλος, δήμε-ουργούν «συνθήκες παγκόσμιας σταθερότητας», «ισορροπίας» των χρηματικών αγορών.<br />42 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />Ωστόσο τα εμπειρικά δεδομένα δεν επιβεβαιώνουν καθόλου τις παραπάνω θέσεις. Και μόνο το γεγονός Τίτο μεγαλύτερο μέρος των παγκόσμιων χρηματικών κεφαλαίων κατευθύνεται προς τις ΗΠΑ, αποτελεί απόδειξη ότι κάθε άλλο παρά η ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου οδηγεί στην καλύτερη παγκόσμια κατανομή του κόφα-Λάιου Πολύ περισσότερο ότι τα κεφάλαια, δήθεν, κατευθύνονται με βάση «υγιείς οικονομικά» αποτιμήσεις. Οι ΗΠΑ έχουν το μέγα-λύτερο εμπορικό έλλειμμα στην ιστορία του καπιταλισμού (έσοδα-νέμει στο 1,5% του παγκόσμιου προϊόντος(!) στα 2001). Έλλειμμα που μπορεί μεν να χρηματοδοτείται αυτή τη στιγμή από τα ξένα κε-φάλαια που εισρέουν σε αυτές, ωστόσο απειλούν να υπονομεύσουν απότομα τη δύναμη του δολαρίου, αν κάποια στιγμή τα πράγματα δεν πάνε καλά για την οικονομία των ΗΠΑ, με ανυπολόγιστες σανέ-πειες για τις παγκόσμιες συναλλαγματικές ισοτιμίες (και για την πα-γκόσμια οικονομία).<br />Αυτό είναι κρίσιμο, αν σκεφτεί κανείς ότι οι κινήσεις του διεθνή-ποιημένου κεφαλαίου δείχνουν αγελαία συμπεριφορά. Η Νότια ΚΟ-ρέα είχε μέχρι το 1996 πολύ μικρά κρατικά ελλείμματα, μικρό Ελ-λειμμα τρεχουσών συναλλαγών, χαμηλό πληθωρισμό, μικρή ανήρ-γία και παρ' όλα αυτά στη χρηματιστική κρίση του 1997 όλα αυτά δεν την έσωσαν από την κρίση. Η κρίση ξεκίνησε τον Ιούλη 1997 όταν η Ταϊλάνδη υποτίμησε το νόμισμά της, το Μπατ, πυροδοτώντας ανάλογες υποτιμήσεις σε Μαλαισία, Ινδονησία, Νότια Κορέα. Είχε προηγηθεί οικονομική επιβράδυνση καθώς μειώθηκαν οι ρυθμοί ΑΥ-ξησης των εξαγωγών. Συνολικά οι εξαγωγές της Ανατολικής Ασίας αυξάνονταν με τον εκπληκτικό ρυθμό του 27% το χρόνο τη δέκα-τία του 1970, έπεσαν λίγο πάνω από το 11% στη δεκαετία του 1980, όμως αυξήθηκαν πάλι στο 17% μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Στα 1995 η Ανατολική Ασία συγκέντρωνε το 21% των άμε-σων διεθνών επενδύσεων (53 δισ. δολάρια από σύνολο 254 δισ.)40.<br />Α πρόβλημα δεν ήταν τόσο η επιβράδυνση των εξαγωγών, όσο η πτώση (λόγω του αυξανόμενου παγκόσμιου ανταγωνισμού) σε αξία μεταφρασμένη σε δολάρια. Έτσι ξεκίνησε μια αντιστροφή της κάνη-σης του διεθνούς κεφαλαίου.<br />Μια απλή επιβράδυνση έκανε τις ξένες (χρηματικές) επενδύσεις, με δεδομένη την έλλειψη δυνατότητας ελέγχου της ροής τους, να<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />43<br />αποτραβηχτούν από αυτές τις χώρες, γιατί τα κέρδη δεν ήσαν «τα αναμενόμενα». Ένα σχετικά μικρό πρόβλημα μετατράπηκε σε Τρι-γωνία Οι χώρες της Ανατολικής Ασίας από τη φυγή του κεφαλαίου μπήκαν σε πιστωτική και συναλλαγματική κρίση. Τα χρέη άρχισαν να συσσωρεύονται. Ενώ το 1990 τα ιδιωτικά χρέη στις χώρες αυτές ήταν το 15% του ΑΕΠ, στα 1996 εκτινάχθηκαν στο 35%. Η κρίση τις έπληξε σκληρά με ρυθμούς δεκαετίας του 1930: Οικονομική ανά-πτυξη -13,7% στην Ινδονησία, -7,5% στην Μαλαισία, -10% στην Ταϊλάνδη, -5,8% στην Κορέα.<br />Η ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου αντί να περιορίζει τις εστί-ες κρίσεις, τις διασπείρει ακόμα περισσότερο. Η κρίση που ξεκινά-σε από την Ταϊλάνδη στα 1997 επεκτάθηκε με αφάνταστη ταχύτητα. Οι καπιταλιστές που είχαν επενδύσει στην Ασία και είχαν απώλειες, προσπάθησαν να «ρετάρουν» πουλώντας μετοχές σε άλλες αναδύω-μενες αγορές, με αποτέλεσμα η κρίση να επεκταθεί στην Ρωσία και στην Λατινική Αμερική.<br />Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, ότι η φιλελευθεροποίηση των κινήσεων του κεφαλαίου, είναι συνυφασμένη με συνεχείς κρίσεις τα τελευταία χρόνια. Κρίση του χρέους των αναπτυσσόμενων χωρών στα 1980, Μεξικό 1994-95, Ασία 1997-98, Ρωσία 1998, Βραζιλία 1998 Καίσαρ-γεντινή 2002.<br />Ο «καλός επενδυτής» καθόλου δεν μοιάζει με την εικόνα που πε-ριγράφει η νεοφιλελεύθερη θεωρία, ότι τάχα επενδύει με βάση ποια οικονομία είναι «υγιής» ενώ «τιμωρεί» τις μη υγιείς. Στην πράγμα-κακότητα ο πραγματικά καλός καπιταλιστής είναι αυτός που μπορεί να προβλέψει επιτυχώς «πότε μια χώρα θα υποστεί ένα κύμα αγορών ή πωλήσεων, κύμα που θα το έχουν προκαλέσει άλλοι «επενδυτές» (κερδοσκόποι) και να προσαρμοστεί εγκαίρως.»41.<br />Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι ως προς το χαρακτήρα της κίνησης του διεθνούς κεφαλαίου:<br />«Στα 1971 το 90% των διεθνών κινήσεων του χρηματικού κεφαλαίου [τότε υπήρχαν ακόμα έλεγχοι στην κίνησή του] ει-χαν σχέση με την πραγματική οικονομία - εμπόριο ή μακρό-πρόθεσμες επενδύσεις - και το 10% ήταν κερδοσκοπικό. Στη δεκαετία του 1990 τα πράγματα έχουν αντιστραφεί, στα 1995<br />44 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />περίπου το 95% ήταν κερδοσκοπικό κεφάλαιο, με ημέρωση-ες μετακινήσεις που υπερβαίνουν τα συνολικά συνάλλαγμα-τίκι αποθέματα των επτά ισχυρότερων βιομηχανικών χωρών. πάνω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια την ημέρα, τα περάς-σότερα πολύ βραχυπρόθεσμα: περίπου το 80% τοποθετούνται σε μια χώρα για μια βδομάδα ή και λιγότερο.»42.<br />Β) Φιλελευθεροποίηση του παγκόσμιου εμπορίου.<br />Για να κατανοήσουμε τις εξελίξεις στον καπιταλισμό τα χρόνια της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, θα πρέπει να κατανοήσου-με την τροποποίηση του νόμου της αξίας στην παγκόσμια αγορά. Σύμφωνα με τον νόμο της αξίας, η αξία ενός προϊόντος καθορίζεται από τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο παραγωγής του. Καπιταλιστές που παράγουν με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, με μεθόδους παραγωγής πάνω από τον μέσο όρο, χρειάζονται για την παραγωγή ενός προϊόντος χρόνο εργασίας κάτω από τον μέσο κοινωνικά ανά-γκαίο χρόνο παραγωγής. Για παράδειγμα, ας κάνουμε τη φανταστή-κή παραδοχή, ότι για την κατασκευή πλυντηρίων ένα εργοστάσιο σε μια ώρα παραγωγής μπορεί να παράγει δέκα πλυντήρια, ενώ ο μέσος όρος παραγωγής στην συγκεκριμένη βιομηχανία είναι τα έξη πλω-νταριά Στον καπιταλιστή του εργοστασίου με την μεγαλύτερη πα-παραγωγικότητα η κατασκευή του κάθε πλυντηρίου στοιχίζει λιγότερο και πουλώντας στη μέση τιμή αποκομίζει επιπρόσθετο κέρδος, πάνω από την αξία του πλυντηρίου που πουλάει. Αντίστοιχα, οι καπότα-λιστές που παράγουν με το μέσο όρο πουλούν τα προϊόντα τους με λιγότερο κέρδος ενώ κινδυνεύουν σε συνθήκες ανταγωνισμού (από την στιγμή που ο καπιταλιστής με τη μεγαλύτερη παραγωγικοί-τα εργασίας μπορεί να μειώσει την τιμή πώλησης και να εύκολου-θεί να έχει κέρδη) να βρεθούν να παράγουν κάτω του κόστους, να βρεθούν εκτός αγοράς. Τα πλέον παραγωγικά κεφάλαια μπορούν να αποκομίσουν ένα επιπρόσθετο κέρδος, και στον ανταγωνισμό ανά-μεσα σε διάφορες καπιταλιστικές επιψηφίσεις, τα κεφάλαια με ύψη-λότερη παραγωγικότητα εκτοπίζουν τα κεφάλαια με χαμηλότερη. Για να γίνει όμως αυτό, απαιτείται μια ενοποιημένη αγορά εργασίας<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />45<br />και ένα ενιαίο νόμισμα με το οποίο να προσμετρούνται όλα τα Άμπο-ρεύματα (το γενικό ισοδύναμο).<br />Στην παγκόσμια αγορά ωστόσο οι συνθήκες είναι διαφορετικές:<br />«Η εθνική συγκρότηση του κεφαλαίου αντανακλάται σε συγκεκριμένες διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις διάφορε-τικές (εθνικές) σφαίρες κυκλοφορίας, οι οποίες εκφράζονται κατά κύριο λόγο με την ύπαρξη διαφορετικών εθνικών νομή-ασμάτων την απουσία, δηλαδή, ενός κοινού διεθνούς νόμισμα-τος [...] Εδώ, στην παγκόσμια αγορά, η αναπροσαρμογή τάστα-μής του εθνικού νομίσματος λειτουργεί προστατευτικά για τα λιγότερο αναπτυγμένα (εθνικά) κεφάλαια. Οι διεθνής διάκο-ρές στην παραγωγικότητα της εργασίας μπορούν έτσι να ανά-παράγονται, τα πρόσθετα κέρδη, που αποκομίζουν τα περάς-σότερο αναπτυγμένα εθνικά κεφάλαια, εξανεμίζονται. Μέσα από την υποτίμηση του νομίσματος της λιγότερο ανάπτυγμα-νης χώρας μετασχηματίζονται οι «υψηλές» εθνικές τιμές των προϊόντων της σε μέσες (ή και χαμηλές) διεθνής τιμές αγοράς. Αντίστοιχα, οι «χαμηλές» εθνικές τιμές των προϊόντων της πε-ρισσότερο αναπτυγμένης χώρας μετατρέπονται και πάλι, μέσα από την ανατίμηση του εθνικού νομίσματος, σε μέσες διεθνείς τιμές»43. [Η έμφαση, πλάγια γράμματα, στο κείμενο είναι δική μου],<br />Για παράδειγμα, η Ελλάδα λόγω της χαμηλής ανταγωνιστικοί-τας της, που ανάγεται στη χαμηλή παραγωγικότητα της εξ' αιτίας της μικρότερης τεχνολογικής της ανάπτυξης και του μικρού άσχετη-κά κεφαλαίου της, αντιμετώπιζε χρόνιο εμπορικό έλλειμμα. Ο Μίχα-νισμός που υπήρχε για την αντιμετώπιση της εμπορικής «ανισόρροπο-πόας» ήταν η συνεχής υποτίμηση του νομίσματός της (της δραχμής). Με τον τρόπο αυτό τα ελληνικά προϊόντα, παρ' ότι ήταν «χαίρετε-ρα» των ανεπτυγμένων χωρών, γινόντουσαν πολύ φτηνά στη διεθνή αγορά και μπορούσαν να πωληθούν, ενώ αντίστοιχα οι εισαγωγές γι-νόντουσαν πιο ακριβές, λόγω του υποτίμησης της δραχμής, με από-τέλεσμα την μείωση των εισαγωγών. Α 1989 το ευρώ ανταλλάσσω-ταν προς 179 δρχ., σήμερα (μητάτων εισαγωγή του ευρώ) Αντίλλες-<br />46 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />εσταί προς 341 δρχ., πράγμα που σημαίνει ότι η δραχμή έχει χάσει το μισό της αξίας της από το 1989. Αντίστοιχα έχει χάσει περίπου το 56% της αξίας της σε σχέση με το δολάριο.<br />Ωστόσο ο μηχανισμός αυτός δεν κατόρθωσε τελικά να άπορε-ψει την «ανισορροπία» του εμπορικού ελλείμματος, ούτε να βελτίω-σει την ανταγωνιστικότητα των ελλήνων καπιταλιστών. Α έμπορο-κό έλλειμμα ήταν συνεχώς αυξανόμενο, ενώ στην τελευταία δέκα-τία διπλασιάστηκε.<br />Η λύση στο πρόβλημα που επιλέχθηκε από την άρχουσα τάξη της Ελλάδας, που βεβαίως ανήκει στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες. αλλά το ίδιο έγινε και από το σύνολο σχεδόν των χωρών, «υπαντά-πτυκτών» και αναπτυσσομένων, ήταν η παραπέρα σύνδεση με το διεθνές κεφάλαιο, για να τραβηχτούν κεφάλαια μέσω χρηματιστή-ρίου, αποκρατικοποιήσεων και κρατικών ομολόγων. Αναμφισβήτητη-τα η επιλογή δεν ήταν «ελεύθερη». Επιβλήθηκε και από τις αλλαγές λόγω της διεθνοποίησης του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου, Καίτης γενικότερης Συναίνεσης της Ουάσιγκτον. Σε κάθε περίπτωση, οι αρ-χουσες τάξεις των χωρών αυτών περίμεναν ότι το άνοιγμα στο δύε-θνή ανταγωνισμό, θα εκσυγχρόνιζε την βιομηχανία τους, θα οδηγού-σε σε συγκεντροποίηση σε μεγάλες παραγωγικές μονάδες, που θα μπορούσαν να «σταθούν» στο διεθνές επίπεδο. Ο βασικός μηχανί-σμός που χρησιμοποιήθηκε, ήταν η πρόσδεση των νομισμάτων τους σε ένα ισχυρό νόμισμα (συνήθως το δολάριο) ή και με την καταργεί-ση των εθνικών τους νομισμάτων, όπως στην περίπτωση της Έλλη-δας στο ΕΡΕ.<br />Ωστόσο για να λειτουργήσει αυτή η λύση, προϋπόθεση είναι να οδηγήσει σε μαζικές επενδύσεις στην παραγωγική δομή και σε δρα-στική βελτίωση της παραγωγικότητας. Πράγμα που είναι πολύ ραμφί-βολο σε συνθήκες παγκόσμιας αστάθειας στην οικονομία. Εάν αυτό δεν συμβεί, τότε τα πράγματα γίνονται χειρότερα. Η πρόσδεση σε ισχυρά νομίσματα, κάνει ουσιαστικά τα προϊόντα μιας χώρας Άκρι-βότερα στη διεθνή αγορά και τις εισαγωγές φθηνότερες. Αυτό Άκρι-βώς συνέβη και στην Αργεντινή. Ενώ το 1990 η Αργεντινή, πριν να «δέσει» το νόμισμά της στο δολάριο, είχε πλεόνασμα σχεδόν 8 δισ. δολάρια, το 1998 είχε έλλειμμα περίπου 9 δισ. δολάρια, λόγω της πολλαπλάσιας αύξησης των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές44.<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />47<br />Η πρόσδεση σε ισχυρό νόμισμα, το ότι παύει να υπάρχει το προ-στατευτικό μαξιλαράκι μιας υποτίμησης, φέρνει δυο βασικά όποτε-αλέσματα<br />Α) Δημιουργεί συνθήκες άγριου ανταγωνισμού για την χώρα με την χαμηλότερη παραγωγικότητα:<br />«Στις αρχές του 2000 καθορίζεται νέα κεντρική ισοτιμία στις 340,75 δρχ./ευρώ που έμελλε να είναι η τελική ισοτιμία «κλειδώματος» της δραχμής με το ευρώ. Η νέα ανατιμημένη ισοτιμία της δραχμής ήταν ξανά ένα μπόνους προς τους κατή-χους ομολόγων του ελληνικού Δημοσίου (ιδιαίτερα ξένες Τρι-πεζες και funds) αφού ρευστοποιώντας τα ομόλογά τους και μετατρέποντας τις δραχμές σε ευρώ θα επωφελούνταν του Πο-σοστού της ανατίμησης.<br />Α σημαντικότερο όμως είναι άλλο: Η ισοτιμία μητάτο-πής της δραχμής δεν αντιστοιχεί στην πραγματική της δόνα-μη, είναι πάνω από την πραγματική της αξία. Αυτό σημαίνει ότι για όλες τις εγχώριες αξίες το ευρώ ενσωματώνει μια ανά-τίμηση, δηλαδή ένα μόνιμο ανταγωνιστικό μειονέκτημα. Η Ελλάδα «αγκιστρώθηκε» στο ευρώ με τρόπο που την εκθέτει ακόμα πιο βίαια στον ευρωπαϊκό ανταγωνισμό»45.<br />Η διαδικασία αυτή, σε παγκόσμιο επίπεδο, έφερε ένα διπλό από-τέλεσα<br />«Με την επιβολή δύσκαμπτων ισοτιμιών και τη διεθνή κι-νητικότητα κεφαλαίων, πραγματοποιήθηκε πρωτοφανής με-ταφορά παγκόσμιου πλούτου από τις περιφέρειες προς το και-ντρο του παγκόσμιου συστήματος».46<br />Από την άλλη, μετέτρεψε τις ΗΠΑ (λόγω των μέχρι πρόσφατα υψηλών επιτοκίων και της μειούμενης διεθνώς ανταγωνιστικότητάς τους) στο μεγαλύτερο «υποδοχέα» ξένου κεφαλαίου, τη χώρα με το μεγαλύτερο χρέος. Α παγκόσμιο χρέος σήμερα κίναιδους 8,5 τρις. δολάρια, εκ των οποίων το 70% ή 6 τρις. οφείλονται από τις ΗΠΑ.47<br />Αυτό έδωσε σίγουρα «ανάσες» στην αμερικανική οικονομία,<br />48 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />ωστόσο ταυτόχρονα δημιουργεί τεράστιες ανισορροπίες στην πα-γκόσμια οικονομία. Α αποτέλεσμα ήταν χώρες με τεράστια ήξετε-ρικά χρέη, που βρίσκονται μονίμως προ του κινδύνου πτώχευσης. όπως η Αργεντινή ή η Τουρκία. Και από την άλλη, μια αμερικανή-κή οικονομία που της «απαγορεύεται» να αποτύχει. Γιατί αν από-τύχει, τότε οι συνέπειες για τον παγκόσμιο καπιταλισμό, και μόνο λόγω του εξωφρενικού της χρέους, θα είναι εντελώς καταστροφή-καις Αλλά βεβαίως, η αποτυχία, δηλαδή ύφεση και οικονομική ΚΡΙ-ση, κάθε άλλο παρά μπορούν να «απαγορευτούν» στον καπιταλισμό.<br />Β) Άγρια εκμετάλλευση των εργαζομένων της χώρας με τη χαμοί-λότερη παραγωγικότητα. Ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουν πλω-ον «ανταγωνιστικό» πλεονέκτημα οι καπιταλιστές με τη χαμηλώστε-ρη παραγωγικότητα, είναι η παραπέρα συμπίεση των μισθών των Ερ-γαζωμένων Αυτός είναι ο λόγος που είναι τελείως παραμύθι η «σι-κλήση» του βιοτικού επιπέδου Ελλάδας και δυτικής Ευρώ7ΐης, την οποία επαγγέλλονται οι ελληνικές κυβερνήσεις. Οι έλληνες άργαζα-μενοι βιώνουν συνεχή επιδείνωση του βιοτικού τους επιπέδου, Πράγα-μα που θα συνεχιστεί και στα επόμενα χρόνια, γιατί οι χαμηλοί μι-σθοί είναι πλέον ο μόνος τρόπος για να μπορούν να είναι τα Έλληνα-κά προϊόντα ανταγωνιστικά (φθηνότερα) στη διεθνή αγορά.<br />Βέβαια, σοφότερα είναι τα πράγματα για τους εργαζόμενους της χώρας όπου το όλο εγχείρημα απέτυχε παταγωδώς, όπως στην περί-πτωση της Αργεντινής.<br />Γ) Προς μια νέα (τρίτη) Βιομηχανική Επανάσταση;<br />Α «μεταπολεμικό θαύμα» της καπιταλιστικής οικονομίας (1950 μέχρι περίπου τα μέσα της δεκαετίας του 1970) στηρίχθηκε στην εφαρμογή του φορτικού μοντέλου παραγωγής στα εργοστάσια και στην εφαρμογή της καντιανής πολιτικής από την πλευρά του Κρο-τους. Α φορτικό μοντέλο έφερε την επιστημονική οργάνωση της εργασίας μέσα στα εργοστάσια, την εντατική εκμετάλλευση της Ερ-γατικής δύναμης, τη δημιουργία αλυσίδας παραγωγής όπου σε κάθε τμήμα της παραγωγικής διαδικασίας οι εργάτες έκαναν μια επάνω-λαμβανόμενη εργασία με ρυθμό που επέτρεπε την μαζική παραγωγή.<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />49<br />Η μαζική παραγωγή έριχνε διαρκώς τις τιμές των προϊόντων, ενώ οι άνοδος των εργατικών μισθών διατηρούσε αυξανόμενη την ζήτηση. που με την σειρά της ανατροφοδοτούσε την παραγωγή. Η συλώ-γνκότητα της εργασίας μέσα στα εργοστάσια έφερε σαν αποτέλεσμα τον «συλλογικό εργάτη», μαζικοποίησε και δυνάμωσε τα εργατικά συνδικάτα. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η σοσιαλδημοκρατική πολιτική «πάντρεψε» τον κρατικό καντιανισμό με τη συνδικαλιστή-κή γραφειοκρατία, δημιουργώντας μια μακροχρόνια παράδοση Κάι-νωνικής συναίνεσης (όχι βέβαια χωρίς αντιφάσεις και συγκρούσεις). Η έκρηξη της νέας τεχνολογίας στη δεκαετία του 1990 (ειδικότ.-ρα της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών) έκανε πολλούς να μιλούν για την Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση, και το ξεπέρασμα του φορτικού μοντέλου. Κατά τον Νίκο Κότσια:<br />«Όπως κάθε νέος τρόπος παραγωγής (είτε με την ευρετή-ρη έννοια, δηλαδή του κοινωνικού μετασχηματισμού, είτε με τη χρησιμοποιούμενη εδώ στενή τεχνολογική έννοια) έτσι και το μεταφορικό μοντέλο απαιτεί προσαρμογή των εργασία-κών σχέσεων σ' αυτό [...] Α μεταφορικό μοντέλο στήριζε-ται σε ευέλικτες μορφές εργασιακών σχέσεων, σε υπόσκαψα του συλλογικού εργάτη, στην τάση μετακίνησης του τόπου εργασίας από το εργοστάσιο στο σπίτι ή σε άλλους χώρους ατομικής μόνωσης από τους υπόλοιπους μισθωτούς [...] Ταυ-τόχρονα [ο νέος τεχνολογικός τρόπος παραγωγής], δυναμό-νιε βέβαια σχετικά και μόνο, τη θέση των υψηλά ειδίκευε-νων εργατών, ενώ γενικότερα αναβαθμίζει το ρόλο της πνέει-ματικής εργασίας έναντι της χειρωνακτικής».48<br />Α πρόβλημα σε αυτού του τύπου την προβληματική είναι ότι πάει στα άκρα τάσεις που βρίσκονται, το πολύ, σε πολύ πρωτογενές επίπεδο. Με αυτό τον τρόπο, το τι πραγματικά σημαίνει η «νέα τε-αναλογία στο σύγχρονο κόσμο, εξαντλείται σε «προφητείες, μελό-ντολογίες και παραμύθια».49<br />Η ανάπτυξη του Internet, και γενικότερα της ψηφιακής οίκον-μίας, είναι μεν εντυπωσιακή τα τελευταία χρόνια, όμως η επίπτωση του κλάδου αυτού στη συνολική αμερικανική οικονομία δεν υπέρ-<br />50 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />βαίνει σε καμιά περίπτωση το 3%, τόσο από πλευράς κεφαλαίων και προϊόντων όσο και από πλευράς απασχόλησης.50 Η παραγωγικοί-τα της εργασίας στην Αμερική εξελισσόταν με μέσο ετήσιο ρυθμό 3,5% συός δεκαετίες 1960 και 1970, ενώ κατά τη δεκαετία του 1990, της υποτιθέμενης ψηφιακής μεταλλαγής κατήλθε στο 2,5%.51 Αν οι ΗΠΑ ήταν επικεφαλής μιας πραγματικής Τρίτης Βιομηχανικής Έπα-ανάστασης θα είχαν τεράστια πλεονεκτήματα απέναντι στους αντί-γωνιστές τους, όπως η Βρετανία στην πρώτη βιομηχανική επάνω-στάση στα τέλη του 18™ αιώνα. Αυτό όμως δεν συμβαίνει, οι ΗΠΑ σήμερα έχουν ένα ταράσω εμπορικό έλλειμμα και έχουν μητάτα-πεί στη χώρα με το μεγαλύτερο εξωτερικό χρέος του πλανήτη (οι ΗΠΑ πρέπει να δανείζονται ημερήσια το ποσό περίπου του 1,2 δύσε-κατομμυρίων δολαρίων για να διατηρηθεί το σημερινό επίπεδο κα-ανάλωσης.52<br />Η ανάκαμψη της οικονομίας των ΗΠΑ δεν ήταν το αποτέλεσμα μιας Τρίτης Βιομηχανικής Επανάστασης ή του εντελώς φαντασία-κού «μεταφορικού μοντέλου», αλλά α) της ανάκαμψης της βίωμα-χανικής παραγωγής εν γένει, μέσω της εισαγωγής νέας τεχνολογίας στις «παλιές βιομηχανίες», β) της συγκεντροποίησης του κεφαλαίου με το να τεθούν εκτός αγοράς οι λιγότερο αποδοτικές επιψηφίσεις, και γ) της συμπίεσης του εργατικού κόστους, δηλαδή του ξέουμε-σματος της εργατικής τάξης:<br />«... η μαζική εισαγωγή των νέων τεχνολογιών στην παρά-γωγή έχει ως προαπαιτούμενο την επιτάχυνση της συσσώρευε-σης παγίου κεφαλαίου, καθώς η μεταφορά των εν λόγω τε-χνολογιών μέσα στις εργασιακές διαδικασίες πραγματοποιεί-ται μέσω της μαζικής εισαγωγής και χρήσης νέων μηχανών. Όμως για να γίνει δυνατή μια τέτοια επιτάχυνση της σείσω-ρεύσης πρέπει να επιτευχθεί καταρχήν μια άνοδος του ποσό-στού κέρδους. Αυτή η άνοδος της κερδοφορίας εξασφαλίζεται καταρχήν μέσω της εκκαθάρισης και του ανορθολογισμού του συστήματος, με άλλα λόγια [...] καταστρέφεται ένα μέρος του κεφαλαίου ως μη επαρκώς αποδοτικό, αλλάζει ο ταξικός συ-σχετισμός δυνάμεων, μειώνεται η συμμετοχή των μισθών στο προϊόν, αυξάνεται δηλαδή το ποσοστό υπεραξίας ως αποτελώ-<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />51<br />σμα μιας ιστορικής ήττας και μιας εξατομίκευσης της εργάτη-κής τάξης».53<br />Α φορτικό μοντέλο ζει και βασιλεύει σε αναπτυγμένες, ανά-πτυσσόμενες και χώρες του Τρίτου Κόσμου, σε όλες τις (καπιταλί-στέκα) επιτυχημένες βιομηχανίες:<br />«Παρά τις υποθέσεις περί «μεταβιομηχανικής εποχής», η επεξεργασία του μετάλλου παραμένει μονότονα ο πυρήνας της παγκόσμιας βιομηχανικής παραγωγής, αυτοκινήτων, χα-λίβα ηλεκτρονικών και ηλεκτρονικών υπολογιστών, έργα-βιομηχανιών αεροπλάνων, πλοίων και άλλων [...] οι μισές από τις πεντακόσιες μεγαλύτερες εταιρείες του κόσμου επί-κεντρώνουν το ενδιαφέρον τους σ' αυτά τα είδη βιομήχανο-κής παραγωγής».54<br />Ενώ είναι γεννά σωστό, ότι οι νέες τεχνολογίες αναβαθμίζουν τους περισσότερο ειδικευμένους και έτσι δημιουργούν αντιθέσεις ανάμεσα σε ειδικευμένους και ανειδίκευτους εργαζόμενους (αντίθεε-σόι που βέβαια τις εκτρέφει και τις προβάλλει το σύστημα, με άλλα λόγια, κάθε άλλο παρά αντικειμενικές είναι), παρ' όλα αυτά η ενικό-να δεν είναι μονοσήμαντη. Η ραγδαία ανάπτυξη (και αλλαγή) των τεχνολογιών ταυτόχρονα σημαίνει ότι εργαζόμενοι που μέχρι προ-σφατα εθεωρούντο ειδικευμένοι, σε ελάχιστο χρονικό διάστημα με-τατρέπονται σε «εργάτη μάζα». Καλοπληρωμένες δουλειές του σι-μέρα με (σχετικά) λίγους ειδικευμένους, γρήγορα μετατρέπονται σε χαμηλόμισθες και με υπερπροσφορά εργασίας. Ακόμα και «οι ΕΚΑ-τομμυριούχοι της Microsoft» που δούλευαν στο σπίτι τους, «σε χω-ρους ατομικής μόνωσης από τους υπόλοιπους μισθωτούς», και πλω-ρωνόντουσαν με μετοχές, μετατρέπονται σε άνεργους σε μια στιλ-μή και χωρίς εκατομμύρια μετά την καταβαράθρωση του NASDAQ.<br />Επί πλέον, η εισαγωγή νέων τεχνολογιών αυξάνει τον αντίγονο-σμό ανάμεσα στα κεφάλαια, οξύνοντας την κρίση υπερπαραγωγής. ενώ ταυτόχρονα βαθαίνει η ανισότητα βορρά - νότου:<br />«Α 1995 ο αριθμός των προσωπικών υπολογιστών που<br />52 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />χρησιμοποιούνταν σε όλο τον κόσμο ανερχόταν σε 180 ΕΚΑ-τομμύρια περίπου, επί συνόλου έξι δισεκατομμυρίων κατή-κων του πλανήτη. Η δυνατότητα πρόσβασης στο Internet πε-ριοριζόταν μόλις στο 3%. Α 1995 μόνο ένας μικρός αριθ.-μός πλουσίων χωρών, που αντιπροσώπευαν περίπου το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού, κατείχε τα 3/4 περίπου των ΚΥ-ριων τηλεφωνικών γραμμών, χωρίς τις οποίες είναι αδύνατη η πρόσβαση στο Internet. Πάνω από το μισό του πλανήτη δεν είχε ποτέ χρησιμοποιήσει τηλέφωνο: σε 47 χώρες δεν υπήρχε καμιά γραμμή για εκατό κατοίκους. Σε ολόκληρη την Μαϊ-ρη Αφρική υπάρχουν λιγότερες τηλεφωνικές γραμμές απ' ότι στην πόλη του Τόκιο ή στο νησί του Μανχάταν της Νέας Έαρ-κης...».55<br />Κρατική παρέμβαση: Όταν οι νόμοι της αγοράς είναι καλοί για τους... άλλους!<br />Ακόμα και στην εποχή του κλασσικού φιλελευθερισμού η κρατά-κή παρέμβαση ήταν κρίσιμης σημασίας. Α φιλελεύθερο δόγμα, ότι τα πάντα πρέπει να τα ορίζει το «αόρατο χέρι της αγοράς», η προ-σφορά και η ζήτηση, ήταν πάντα... ανόθευτο στα χαρτιά! Η Βρεττό-νία στράφηκε προς το φιλελευθερισμό στα 1846, μετά από 150 χρω-νια προστατευτισμού. Όμως η στροφή προς το φιλελευθερισμό είχε όρια - το φιλελεύθερο δόγμα ήταν πάντα ιερό αλλά για τους... Αλ-λύεις To 40% της Βρετανικής υφαντουργίας πήγαιναν στην Ινδία. τότε αποικία της και άρα προστατευόμενη δική της αγορά, ενώ τα περισσότερα βιομηχανικά της προϊόντα έβρισκαν παρόμοια διέξοδο. Όταν η Ιαπωνία έγινε αρκετά ισχυρός ανταγωνιστής, τότε η Βρεττό-νία απλά άλλαξε τους κανόνες: η αυτοκρατορία έκλεισε τις πόρτες της στα ιαπωνικά προϊόντα.<br />Οι ΗΠΑ αναπτύχθηκαν στο βιομηχανικό γίγαντα που είναι Σάμε-ρα από τα μέσα του 19™ αιώνα, τόσο με κρατικά προστατευτικά με-τρα (π.χ. στο Βρετανικό ατσάλι επιβλήθηκαν απαγορευτικοί δασμοί) αλλά και με την ανάπτυξη γιγάντιων επιχειρήσεων που διευθύνω-νταν από ένα διευθυντικό στρώμα με αυστηρές ιεραρχήσεις και προ-<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />53<br />γραμματόσημο. Κρατικός παρεμβατισμός και ισχυρές επιψηφίσεις για να προστατευθούν από τις ανεξέλεγκτες «δυνάμεις της αγοράς», από τον ίδιο τον «ελεύθερο ανταγωνισμό», αυτό ήταν το μυστικό της επί-τυχίας του καπιταλισμού συός ΗΠΑ:<br />«Σε αντίθεση με τις μικρές, κάθετα εξειδικευμένες, ίδιο-κτησιακές φίρμες που χαρακτήριζαν τη βρετανική οικονομική ηγεμονία, το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των ΗΠΑπροερχό-τον από τις διευθυντικές επιψηφίσεις οι οποίες διέθεταν Πωλ-λές και γεωγραφικά διάσπαρτες εγκαταστάσεις και γραφεία και ενσωμάτωναν διάφορες, κάθετα συνδεόμενες μεταξύ τους επιχειρήσεις [...] Η διόγκωση των διευθυντικών επιψηφίσεων δημιούργησε όμως και μια μεγάλη ανάγκη για εξειδικευμένο επιτελικό προσωπικό. Έτσι, χρηματοδοτήσεις μεγάλης κλίμα-κας από επιχειρηματικά και δημόσια κεφάλαια μεταμόρφωσα-σαν το εκπαιδευτικό σύστημα για να μπορέσει να ανταποκριτή-θεί στη ζήτηση για «οργανωτικούς άντρες» (και αρκετά αρ-γότερα για «οργανωτικές γυναίκες») [...] Εκτός από τον από-φασιστικό της ρόλο στην επέκταση της ανώτερης εκπαίδευε-σης, η αμερικανική κυβέρνηση μπόρεσε να παράσχει και μια δασμολογική προστασία στη βιομηχανία. Αλλά αυτό που ση-μάδεψε την άνοδο του διευθυντικού καπιταλισμού των ΗΠΑ ήταν η άνοδος του σχεδιασμένου συντονισμού μέσα, από, και για τον ιδιωτικό τομέα της οικονομίας. Ως τις πρώτες δέκα-τίες του 20™ αιώνα, ο διευθυντικός καπιταλισμός και ο σχέδια-ασμένος συντονισμός είχαν αντικαταστήσει τον ιδιοκτησιακό καπιταλισμό και τον αγοραίο συντονισμό ως κυρίαρχοι παρά-γοντες οικονομικής ανάπτυξης»56.<br />Αντίστοιχη ήταν και η ανάδειξη της Ιαπωνίας σαν οικονομικής υπερδύναμης:<br />«Η βάση της ιαπωνικής επιτυχίας συός τελευταίες δεκαετή-ες όχι μόνο δεν ήταν στροφή προς τον αγοραίο συντονισμό. αλλά η ακόμα μεγαλύτερη ανάπτυξη εκείνων των θεσμών δη-ευθυντικού καπιταλισμού που είχαν στηρίξει το διεθνές αντί-<br />54 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />αγωνιστικό πλεονέκτημα των ΗΠΑ στις έξη πρώτες δεκαετή-ες του αιώνα. Μέσα στο σύστημα των επιχειρηματικών ωμά-δων της Ιαπωνίας, ο σχεδιασμένος συντονισμός καλύπτει ον-μικά ανεξάρτητες μεταξύ τους επιψηφίσεις, εξασφαλίζοντας τον συνασπισμό των δραστηριοτήτων τους για την επιδίωξη κοινών στόχων. Στο εσωτερικό της ηγεμονεύουσας ιαπωνικής επιχείρησης, ο σχεδιασμένος συντονισμός επεκτείνεται ως τα κατώτερα επίπεδα της οργανωτικής ιεραρχίας, συμπεριλάβε-βάνοντας στα μέλη της επιχειρηματικής οργάνωσης και αν-δρες εργάτες παραγωγής, για να εξασφαλίσει ότι οι δράστη-ριότητες στο επίπεδο των βιομηχανοστασίων προωθούν τους στόχους της οργάνωσης.<br />Α κράτος στην Ιαπωνία έπαιξε σημαντικότερο ρόλο στην εξασφάλιση της εγχώριας αγοράς για τις ιαπωνικές επιχειρώ-σεις απ' ότι στις ΗΠΑ. Επηρεάζοντας την κατανομή του εις-δέματος την οργάνωση της βιομηχανίας, τη διαθεσιμότητα της χρηματοδότησης, την κατάρτιση της εργασίας, ακόμα και τα πρότυπα της καταναλωτικής ζήτησης, η ιαπωνική κυβερνά-ση προχώρησε πολύ περισσότερο στη δημιουργία συνθηκών τόνωσης της οικονομικής ανάπτυξης»57.<br />Την ίδια αδιάρρηκτη σχέση ανάμεσα στο κράτος και τους καπότα-λιστές βρίσκουμε και στην περίπτωση της Γερμανίας:<br />«... το οικονομικό θαύμα της Δυτικής Γερμανίας ως μιας αγοράς που, στην πραγματικότητα, ήταν άλυτα δεμένη με το κράτος. Οι επιχορηγήσεις και τα φορολογικά κίνητρα, ο μέγα-λος δημόσιος τομέας, η σημαντική ενίσχυση της έρευνας από το κράτος, ο καθοριστικός ρόλος του κράτους στην έπαγε-ματική εκπαίδευση, η παροχή εξαγωγικών πιστώσεων, υ7τήρ-ξαν τα στοιχεία που συντόνισαν την εθνική οικονομική πολι-τική».58<br />Κεντρικό ρόλο στην Γερμανία έπαιξε η Ομοσπονδιακή Τράπεζα:<br />«Η Ντούτσε Μπανκ κατέχει άμεσα το 10% ή και περισσό-<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός<br />55<br />Τύρο από τις μετοχές 70 ασαφειών: το 28% της μεγαλύτερης γερμανικής εταιρείας, της Ντίλερ Μπεζ. Α 10% της μέγα-λύτερης αντασφαλίστηκες εταιρείας της Ευρώπης, της Μού-ννχ Ροΐ. Α 25% της μεγαλύτερης αλυσίδας πολυκατάστημα-των στην Ευρώπη, της Κάρλσταντ. Α 30% της μεγάλυνε-ρης γερμανικής κατασκευαστικής ταφείς, της Φιλντ Χίλ-τσμαν»59.<br />Α μοντέλο της κρατικά (και αυταρχικά) διευρυνόμενης οίκον-μίας, το ακολούθησαν επαυξημένο οι χώρες της Ανατολικής Ασίας και με αυτό τον τρόπο μετατράπηκαν σε «Τίγρης της Ασίας»:<br />«Η οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών στην νοτιοανατολική Ασία στηρίχθηκε πάνω σε ένα πολυπληθές και φθηνό εργατικό δυναμικό, σε ένα ισχυρό κρατικό πρόγραμμα-τισμό και παρεμβατισμό. Α κράτος στην περιοχή ήταν ταυτό-χρονα αναπτυξιακό και κατασταλτικό. Συνδύαζε μια μακρό-χρόνια βιομηχανική πολιτική με ένα αντιδημοκρατικό τρόπο διακυβέρνησης» ω<br />Από τους πρώτους διδάξαντες το νεοφιλελευθερισμό ήταν ο Ροΐ-γκαν και η κυβέρνησή του:<br />«Ήταν μαέστροι στο να εξυμνούν τα καλά της αγοράς στους φτωχούς την ίδια στιγμή που υπερηφανεύονταν προς τους επιχειρηματίες ότι ο Ρέιγκαν είχε «προσφέρει στην ιβ-ομηχανία των ΗΠΑ προστασία από εισαγωγές περισσότερο από οποιονδήποτε προκάτοχό του τα τελευταία πενήντα χρω-νια» - πράγμα που ήταν μετριοφροσύνη. Είχε ξεπεράσει όλους μαζί τους προκατόχους του, καθώς είχε «ηγηθεί της μεγάλυνε-ρης στροφής προς τον προστατευτισμό από την δεκαετία του 1930», σύμφωνα με το Foreign Affairs σε επισκόπηση της δε-καετίαςτου 1980»61.<br />Τουλάχιστον είκοσι επιχειρήσεις του Fortune 100 (που είναι και οι μεγαλύτερες στον κόσμο) στα 1993 δεν θα είχαν επιβιώσει χωρίς<br />56 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />κυβερνητική στήριξη - δηλαδή, την ίδια ώρα που περικόπτονται Κάι-νωνικές δαπάνες, οι κυβερνήσεις βρίσκουν δισ. δολάρια για να πε-ρισώσουν τους καπιταλιστές που οι «δυνάμεις της αγοράς» πάνε να τους οδηγήσουν σε χρεοκοπία. Ένα από τα βασικά ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ήταν η καταγγελία των δημοσίων ελλειμμάτων, του «σπάταλου κράτους». που ήταν υποτίθεται το αποτέλεσμα της ανικανότητας του κράτους να «επιτελέσει αποτελεσματικό οικονομικό ρόλο» υποκύπτοντας συός πιέσεις των «συντεχνιών», δηλαδή του οργανωμένου εργάτη-κού κινήματος. Ωστόσο ο νεοφιλελευθερισμός, με την πολιτική της άνευ όρων στήριξης του μεγάλου κεφαλαίου, συσσώρευσε ελεώ-ματα που σήμερα καλούνται οι εργαζόμενοι μέσω της φορολογίας να καλύψουν. Α δημόσιο χρέος των ΗΠΑ σαν ποσοστό του ΑΕΠ. από 37,2% το 1981 εκτινάχθηκε στο 50,9% το 1990, της Ιαπωνίας από 57,1% στο 63,8%, της Γαλλίας από 36,4% στο 46,9%. Συνολικά όλων των χωρών του ΟΟΣΑ από 45,2% στο 56,7%62.<br />Η κρατική παρέμβαση ποτέ δεν σταμάτησε να υπάρχει στην οι-κονομά Σήμερα, παρά τα ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού, το κράτος συνεχίζει να επιτελεί κρίσιμο οικονομικό ρόλο. Οι συ-νολικές κρατικές δαπάνες συνεχίζουν να αυξάνουν δεκαετία τη δε-καείτε To νεοφιλελεύθερο κράτος απεδείχθη περισσότερο «σπάτα-λο» απ' ότι της εποχής της «μικτής οικονομίας». Ενώ για τις ΗΠΑ, και για την περίοδο 1960-67, οι συνολικές κρατικές δαπάνες ως Πο-σοστό επί τοις εκατό του ΑΕΠ ήσαν 28,3%, το 1990-1996 έφτασαν το 35%. Για την Ιαπωνία τα αντίστοιχα νούμερα εκτινάχτηκαν από 18,7% στα 33,5%. Για την ΕΕ από 33,9% στα 42%. Όπως γράφει ο Κ. Βερόπουλος:<br />«Α κράτος παρεμβαίνει ίσως λιγότερο στο οικονομικό παιχνίδι, αλλά ρυθμίζει περισσότερο απ' όσο πριν το θεσμικό πλαίσιο απέναντι στην επιδείνωση των ανισορροπιών και των σύγχρονων δυσλειτουργιών.»63.<br />Μπορεί πράγματι ο νεοφιλελευθερισμός να έχει μειώσει τον άμεσο οικονομικό παρεμβατισμό των κρατών, ωστόσο η κρατική παρέμβω-ση παραμένει κρίσιμης σημασίας για τους καπιταλιστές της κάθε χω-<br />Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός 5 7<br />Ρας, και για τις πολυεθνικές της, μόνο που παίρνει κάπως διαφέρετε-κή μορφή από την παλιότερη άμεση παρέμβαση (κρατικοποιήσεις). Α κράτος παρεμβαίνει μέσω του ελέγχου του τραπεζικού επιτοκίου από την Κεντρική Τράπεζα και τον έλεγχο της προσφοράς χρήματος. Παρεμβαίνει ακόμα, στην κρίσιμη στιγμή, όταν η οικονομία βρίσκε-ται σε κίνδυνο να βυθιστεί στην ύφεση και την κρίση σαν ο «Δανή-στης της τελευταίας στιγμής». Ήταν η αμερικανική Κεντρική Τρι-πεζα (Α) που παρενέβη στην κρίση του 1998 (την κρίση που ξε-κίνησε από τις χώρες της Ανατολικής Ασίας) ρίχνοντας εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια στην αμερικανική οικονομία, διασώζοντας επιψηφίσεις και μειώνοντας τα επιτόκια, καθιστώντας έτσι το χρω-μα φτηνό για τους καπιταλιστές για να μπορέσουν να ξεπεράσουν τα άμεσα προβλήματα ρευστότητας που είχαν.<br />Ταυτόχρονα, επιψηφίσεις και πολυεθνικές λαμβάνουν από τα κράτη τους τεράστια ποσά σε άμεσες επιδοτήσεις, φοροελαφρύν-σεις, κυβερνητικά επιδοτούμενα προγράμματα έρευνας και άνιπτη-ξης αλλά και άμεσα μέτρα προστατευτισμού. Η General Motors έλα-βε μεταξύ 1990-1994 111 δισ. δολάρια σε κυβερνητικές επιδοτήσεις τεχνολογικών βελτιώσεων, ενώ η IBM 58 δισ. δολάρια.64<br />«Α η Ευρώπη και η Ιαπωνία πιστεύουν πως η κυβερνά-ση μπορεί να παίξει κάποιο ρόλο στην οικονομική άνιπτη-ξη. Α έκφραση της πανευρωπαϊκής στρατηγικής αποτελεί η Ζορμπάς Άναστρης, μια ταφεί που κατασκευάζει πολίτη-κά αεροσκάφη και ανήκει στη βρετανική, τη γαλλική, τη γάρ-μανική καυτών ισπανική κυβέρνηση [...] η ΑίρμπαςΊνταστρις απαντούσε κρατικές επενδύσεις ύψους 26 δισ. δολαρίων, κα-θώς και μια εξασφαλισμένη αγορά με την μορφή κρατικών αερογραμμών, προκειμένου να είναι επιτυχής. Α 1986 κατά-σκευάστηκαν μόνο 28 αεροσκάφη, ενώ το 1993 200. Α μερί-διο αγοράς της Μακ Ντύνε Ντάγκλας μειώθηκε από 30% σε 15% [...] Στο συγκεκριμένο κλάδο ένα μεγαλύτερο ευρωπαϊκό μερίδιο μπορεί να σημαίνει μικρότερο μερίδιο αγοράς για την Μπόινγκ και θάνατο για την Μακ Ντύνε Ντάγκλας [...] Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δαπανούν από 1,75% (Μεγάλη Βρω-Τάνια μέχρι 5,5% (Ιταλία) του ΑΕΠ για να βοηθήσουν τις ιβ-<br />5 8 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.<br />αμηχανίες τους»65.<br />Είναι ακριβώς αυτή η λειτουργία του κράτους που επέτρεψε στην Ιαπωνία, παρά τη σχεδόν συνεχή οικονομική ύφεση για δέκα χρόνια. και παρά το γκρέμισμα του ΝΙΚΕΙ από τις 37.000 μονάδες μέχρι και κάτω από τις 10.000 μονάδες, να μη βυθιστεί σε βαθιά κρίση του ει-δους του 1930. Κατά τον Chris Harman:<br />«Υπάρχει λόγος μεταξύ της παρατεταμένης φύσης της πα-ρούσας φάσης της κρίσης και τη σχετική έλλειψη βάθους συ-γκριτικά με την κρίση στη δεκαετία του 1930. Οποιεσδήποτε και αν είναι οι ιδεολογικές εμμονές των κυβερνήσεων, οι ΚΥ-βερνήσεις έχουν παρέμβει για να εμποδίσουν μια βιομηχανική και χρηματιστική κατάρρευση να προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά στις πιο κερδοφόρες επιψηφίσεις. Και έχουν παρακινά-σει τις τράπεζες να κάνουν το ίδιο όταν πρόβαλε η πιθανού-τα να καταρρεύσουν ολόκληρα κράτη»66.<br /><br /><div>Συνεχεια: <a href="http://booksgreek.blogspot.com/2011/07/blog-post_16.html">http://booksgreek.blogspot.com/2011/07/blog-post_16.html</a></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/1682785343740113832-7009686645165368351?l=booksgreek.blogspot.com' alt='' /></div>Believe44http://www.blogger.com/profile/11176801853370013547noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-1682785343740113832.post-59735543772192678062011-03-26T11:15:00.001-07:002011-03-26T11:16:54.907-07:00ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ<br />Πρόλογος<br />1 Wendy Kaminer, «The last taboo: why America needs atheism», New Republic 14 Οκτωβρίου 1996• http://www.positiveatheism.org/writ/kaminer/htm.<br />2 Προσωπική επικοινωνΐα με τους δρ Zoe Hawkins, δρ Beata Adams και δρ Paul St John Smith.<br />Ι.Ένας βαθιά θρησκευόμενος άτπστος Άξιοι σεβασμον<br />3 To τηλεοτιτικό ντοκιμαντέρ, μέρος του οποίου αποτελούσε η συγκεκριμένη συνέντευξη, μεταγράφηκε και εκδόθηκε σε βιβλίο (Winston 2005).<br />4 Dennett (2006). Ανάξιοι σεβασμού<br />5 Ολόκληρος ο λόγος έχει μεταγραφεί στο Douglas Adams, «Is there an artificial God?», 2003.<br />6 Perica (2002). Βλ. επίσης http://www.historycooperative.Org/journals/ahr/108.5/br_151.html.<br />7 «Dolly and the cloth heads», cruo Dawkins (2003).<br />8 http://scotus.ap.org/scotus/04-1084p.zo.pdf.<br />9 Richard Dawkins, «The irrationality of faith», New Statesman (Λονδίνο), 31 Μαρτίου 1989.<br />10 Columbus Dispatch, 19 Αυγούστου 2005.<br />11 Los Angeles Times, 10 Απριλίου 2006.<br />12 http://gatewaypundit.blogspot.com/2006/02/islamic-society-of-denmark-used-fake.html.<br />13 http://news.bbc.co.Uk/2/hi/south_asia/4686536.stm• http://www.neandernews.com/?cat=6.<br />14 Independent, 5 Φεβρουαρίου 2006.<br />15 Andrew Mueller, «An argument with Sir Iqbal», Independent on Sunday, 2 Απριλΐου 2006, Sunday Review section, σελ. 12-16.<br />414<br /> <br />2. Η Υττόθεση για την Ύπαρξη του Θεού<br />16 Mitford κα; Waugh (2001). Πολυθεϊσμός<br />17 http://www.newadvent.org/cathen/06608b.htm.<br />18 http://www.catholic-forum.com/saints/indexsnt.htm?NF=l.<br />Η εκκοαμίκενση, οι Πατέρες τον Έθνονς και η θρησκεία στην Αμερική<br />19 Αρχεία του Κονγκρέσου, 16 Σεπτεμβρίου 1981.<br />20 http://www.stephenjaygould.org/ctrl/buckner_tripoh.html.<br />21 Giles Fraser, «Resurgent religion has done away with the country vicar», Guardian, 13 Απριλίου 2006.<br />22 Robert I. Sherman, Free Inquiry, 8:4, σελ. 16, φθινόπωρο 1988.<br />23 N. Angier, «Confessions of a lonely atheist», New York Times Magazine, 14 Ιανουαρίου 2001: http://www.geocities.com/mindstuff/Angier.html.<br />24 http://www.fsgp.org/adsn.html.<br />25 Ένα ιδιαίτερα παράξενο περιστατικό για κάποιον ττου δολοφονήθηκε απλώς και μόνο επειδή ήταν άθεος αναφέρεται στο ενημερωτικό δελτίο Μαρτίου/Απριλίου 2006 της Εταιρείας Ελεύθερης Σκέψης της Μεχ'ζονος Φιλαδέλφειας. Επισκεφθείτε τη διεύθυνση http://www.fsgp.org/newsletters/ newsletter_2006_0304.pdf και αναζητήστε το «The murder of Larry Hooper».<br />26 http://www.hinduonnet.eom/thehindu/mag/2001/l 1/18/stories/ 2001111800070400.htm.<br />H ανεπάρκεια τον αγνωστικισμον<br />27 Quentin de la Bedoyere, Catholic Herald, 3 Φεβρουαρίου 2006.<br />28 Carl Sagan, «The burden of skepticism», Skeptical Inquirer, 12, φθινόπωρο 1987.<br />29 Έχω αναλύσει αυτό το θέμα στο Dawkins (1998).<br />30 T.H. Huxley, «Agnosticism» (1889)• αναδημοσιευμένο στο Huxley (1931). Ολόκληρο το κείμενο του «Agnosticism» διατίθεται επίσης στο: http://www.infidels.org/library/historical/thomas_huxley/huxley_wace/ part_02.html.<br />31 Russell, «Is there a God?» (1952)• αναδημοσιευμένο οτο Russell (1997b).<br />32 Andrew Mueller, «An argument with Sir Iqbal», Independent on Sunday, 2 Απριλίου 2006, Sunday Review section, σελ. 12-16.<br />33 New York Times, 29 Αυγούστου 2005. Βλ. επίσης Henderson (2006).<br />34 Henderson (2006).<br />35 http://www.lulu.com/content/267888 To μεγάλο πείραμα της προσενχής<br />36 Η. Benson κ.ά., «Study of the therapeutic effects of intercessory prayer (STEP) in cardiac bypass patients», American Heart Journal, 151:4, σελ. 934-942, 2006.<br />37 Richard Swinburne, Science and Theology News, 7 Απριλίου 2006, http://www.stnews.org/Commentary-2772.htm.<br />ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ<br />415<br />38 New York Txmes, 11 Απριλίου 2006. H οχολή εξελικτικών Neville Chamberlain<br />39 Βλ. δχκαστικές ιπιοθέσεχς καχ βχβλία όπως του Ruse (1982). To άρθρο του στο Playboy δημοσιεύτηκε στο τειίχος Απριλίου 2006.<br />40 Η απάντηση του Jerry Coyne στον Ruse δημοσχειχιηκε οτο τεχίχος Αυγούστου 2006 τού Playboy.<br />41 Madeleine Bunting, Guardian, 27 Μαρτχ'ου 2006.<br />42 H απάντηση του Daniel Dennett δημοσιειτυηκε στην Guardian της 4ης Απρχλχ'ου 2006.<br />43 http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/03/the_dawkinsdennett_ boogeyman.php• http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/our_double_ standard.php• http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/the_rusedennett_ feud.php.<br />Μικρά πράσινα ανθρωπάκια<br />44 http://vo.obspm.fr/exoplanets/encyclo/encycl.html.<br />45 Dennett (1995).<br />3. Ετπχειρήματα ιητέρ της ύπαρξης του Θεού<br />To οντολογικό επιχείρημα και άλλα a priori επιχειρήματα<br />46 http://www.iep.utm.edu/o/ont-arg.htm. Η «απόδεχξη» του Gasking βρχ'σκεταχ στο http://www.uq.edu.au/~pdwgrey/pubs/gasking.html.<br />To επιχείρημα της προσωπικής «εμπειρίας»<br />47 To όλο θέμα των αχσθητηρχακών πλανών εξετάζεται από τον Richard Gregory σε μχα σεχρά βιβλίων, μεταξύ των οποχ'ων το Gregory (1997).<br />48 Η δχκή μου απόπεχρα να εκθέσω την εξήγηση βρίσκεται στις σελ. 268-269 TOUDawkins(1998).<br />49 http://www.sofc.org/Spirituality/s-of-fatima.htm. To επίχείρημα από τις Γραφές<br />50 Tom Flynn, «Matthew vs. Luke», Free Inquiry 25:1, 2004, 34-45• Robert Gillooly, «Shedding light on the light of the world», Free Inquiry 25:1, 2004, 27-30.<br />51 Ehrman (2006). Βλ. επίσης Ehrman (2003a, b).<br />To επιχεϊρημα yia τη θρησκεντική ιτίστη διακεκριμένων επιστημόνων<br />52 Beit-Hallahmi κχπ Argyle (1997).<br />53 E.J. Larson καχ L. Witham, «Leading scientists still reject God», Nature, 394, 1998, 313.<br />54 Στον δχκτυακό τόπο http://www.leaderu.com/ftissues/ft9610/reeves.html παρουσχάζεταχ μχα χδχαχ'τερα ενδχαφέρουσα ανάλυση των χστορικών τάσεων των αμερχκανχκών θρησκεχπχκών αντχλήψεων, από τον Thomas C. Reeves, καθηγητή χστορχ'ας στο Πανεπχστήμιο του Ουχσκόνσχν, βασχσμένη στο Reeves (1996).<br />55 http://www.answersingenesis.org/docs/3506.asp.<br />416<br />Η ΠΈΡΙ θΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ<br />56 R. Elisabeth Cornwell και Michael Stirrat, ιτπό δημοσίευση, 2006.<br />57 P. Bell, «Would you believe it?», Mensa Magazine, Φεβρουάριος 2002, 12-13.<br />4. Γιατί είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν υτιάρχει θεός To Έσχατο Μπόινγκ 747<br />58 Μια εκτεταμένη ανασκόττηση της προέλευσης, των χρήσεων και των παραπομπών σχετικά με αυτή την αναλογΐα παρουσιάζεται, από τη OKomd του δημιουργισμού, από τον Gert Korthof στη διεύθυνση http://home.wxs.nl/~gkorthof/kortho46a.htm.<br />Η φνσική εηιλογή αφνπνίζει σννειδήοεις<br />59 Adams (2002), σελ. 99. Ο «Θρήνος για τον Douglas», τον οποίο έγραψα την επομένη του θανάτου του, αναδημοσιεύεται ως επίλογος στο<br />The Salmon of Doubt, και επίσης οτο A Devil's Chaplain, to οποίο επίσης περιέχει την ομιλία μου στην επιμνημόσυνη τελετή προς τιμήν του στην εκκλησία του Αγίου Μαρτίνου των Αγρών.<br />60 Συνέντευξη στο περιοδικό Der Spiegel, 26 Δεκεμβρίου 2005.<br />61 Susskind (2006:17). Ηλατρεία των κενών<br />62 Behe(1996).<br />63 http://www.millerandlevine.com/km/evol/design2/article.html.<br />64 Αυτή η περιγραφή της δίκης στο Ντόβερ, συμπεριλαμβανομένων των παραπομπών, αναφέρεται στο A. Bottaro, Μ.Α. Inlay και N.J. Matzke, «Immunology in the spotlight at the Dover "Intelligent Design" trial», Nature Immunology 7, 2006, 433-435.<br />65 J. Coyne, «God in the details: the biochemical challenge to evolution», Nature 383, 1996, 227-228. To άρθρο από τον Coyne και εμένα, «One side can be wrong», δημοσιεύτηκε στην Guardian, 1 Σεπτεμβρίου 2005: http://www.guardian.co.Uk/life/feature/story/0,13026,1559743,00.html.<br />H παραπομπή στον «εύγλωττο χρήστη του Διαδικτύου», στη διεύθυνση http://www.religionisbullshit.net/blog/2005_09_01_archive.php.<br />66 Dawkins(1995).<br />Η ανθρωπική αρχή: η πλανηπκή εκδοχή<br />67 Ο Carter παραδέχθηκε αργότερα ότι μια καλύτερη ονομασία για τη συνολική αρχή θα ήταν μάλλον «αρχή γνωσιμότητας» αντί για τον ήδη καθιερωμένο όρο «ανθρωτπκή αρχή»: Β. Carter, «The anthropic principle and its implications for biological evolution», Philosophical Transactions of the Royal Society of London A, 310, 1983, 347-363. Για μια εκτεταμένη πραγμάτευση της ανθρωπικής αρχής, βλ. Barrow και Tipler (1988).<br />68 Comins (1993).<br />69 Εξήγησα πληρέστερα αυτό το ετηχείρημα οτο Ο τνφλός ωρολογοποιός (Dawkins 1986).<br />ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ<br />417<br />Η ανθρωπίκή αρχή: η χοομολογική εκδοχή<br />70 Murray Gell-Mann, παρατίθεται από τον John Brockman στην ιστοσελίδα: http://www.edge.org/3rd_culture/bios/smolin.html.<br />71 Ward (1996:99)• Polkinghorne (1994:55). Ένα ιντερλονδιο οτο Καίμπριτζ<br />72 J. Horgan, «The Templeton Foundation: a skeptic's take», Chronicle of Higher Education, 7 Απριλίου 2006. Βλ. ετπ'σης http://www.edge.org/3rd_culture/horgan06_index.html.<br />73 P.B. Medawar, βιβλιοπαρουσίαση για το The Phenomenon of Man, αναδημοσιεύεται στο Medawar (1982:242).<br />74 Dennett (1995:155).<br />5. Οι ρίξες της θρησκείας H δαρβινχκή επιταγή<br />75 Παρατίθεται στο Dawkins (1982:30).<br />76 Κ. Sterelny, «The perverse primate», στο Grafen και Ridley (2006:213-223). Επιλογή ομάδας<br />77 N.A. Chagnon, «Terminological kinship, genealogical relatedness and village fissioning among the Yanomamo Indians», στο Alexander και Tinkle (1981: κεφ. 28).<br />78 C. Darwin, The Descent of Man (Νέα Υόρκη: Appleton, 1871), τόμ. 1,156. H θρησκεία ως ηαραπροϊόν<br />79 Παρατίθεται στο Blaker (2003:7) Ψνχολογικά προδιατεθειμένοι για θρησκεία<br />80 Βλ. φέρ' ειπείν Buss (2005).<br />81 Deborah Keleman, «Are children "intuitive theists"?», Psychological Science 15:5, σελ. 295-301, 2004.<br />82 Dennett (1987).<br />83 Guardian, 31 Ιανουαρίου 2006.<br />84 Smythies (2006).<br />85 http://jmm.aaa.net.au/articles/14223.htm.<br />6. Οι ρίξες της ηθνκότητας. Γχατί είμαστε καλοί;<br />86 Η ταινία, η οποία είναι πολύ ενδιαφέρουοα, διατίθεται στη διεύθυνση http://www.thegodmovie.com/index.php.<br />Μχα μελέτη περιπτώσεων για τις ρίζες της ηθικότητας<br />87 Μ. Hauser και P. Singer, «Morality without religion», Free Inquiry 26:1, 2006, 18-19.<br />Εάν δεν νπάρχει Θεός, γιατί να είμαστε καλοί;<br />88 Ντοστογιέφσκι (1994: βιβλίο 2, κεφ. 6, σελ. 87).<br />89 Hinde (2002). Βλ. επίσης Singer (1994), Grayling (2003), Glover (2006).<br />418<br /> <br />7. To «καλό» βιβλίο και το μετεξελισσόμενο ηθικό Zeitgeist<br />90 Lane Fox (1992)• Berlinerblau (2005).<br />91 Holloway (1999, 2005). H φράση τού Richard Holloway περί «ανανήφοντος χριστιανού» περιέχεται σε μια βιβλιοκριτική στην Guardian της 15ης Φεβρουαρίου 2003. Βλ. http://books.guardian.co.uk/reviews/ scienceandnature/0,6121,894941,00.html. Η σκωτσέζα δημοσιογράφος Muriel Gray παρέδωσε μια καλογραμμένη περιγραφή του διαλόγου μου με τον επίσκοπο Holloway, στην εφημερίδα Herald (της Γλασκώβης): http://www.sundayherald.com/44517.<br />Jf Παλαιά Διαθήκη<br />92 Για μια συλλογή εκφοβιστικών κηρυγμάτων από αμερικανούς κληρικούς, οι οποίοι αποδίδουν τον τυφώνα Κατρίνα σε ανθρώτπνες «αμαρτίες», βλ. http://universist.org/neworleans.htm.<br />93 Pat Robertson, όπως αναφέρθηκε από το BBC στο http://news.bbc.co.Uk/2/hi/americas/4427144.stm.<br />Μήπως η Καινή Διαθήκη είναι καλντερη;<br />94 R. Dawkins, «Atheists for Jesus», Free Inquiry, 25:1, 2005, σελ. 9-10.<br />95 H Julia Sweeney είναι επίσης πολύ εύστοχη στη σύντομη αναφορά της στο βουδισμό. Εάν ο χριστιανισμός θεωρείται κάποτε πιο ευγενής και ήπια θρησκεία από το ισλάμ, ο βουδισμός πάλι διαφημίζεται ως η ηπιότερη όλων. Αλλά το δόγμα του υποβιβασμού στην κλίμακα των μετενσαρκώσεων εξαιτίας αμαρτημάτων που διαπράχθηκαν σε προηγούμενες ζωές είναι αρκετά δυσάρεστο. Juha Sweeney: «Πήγα στην Ταϊλάνδη και έτνιχε να επισκεφθώ μια γυναίκα που φρόντιζε ένα τρομερά ιταραμορφωμένο παιδί. Είπα οτη γυναίκα: "Τι καλοσύνη σου, να φροντίζεις αυτό το καημένο παιδί". Και εκείνη απάντησε: "Μην τον λες 'καημένο'. Κάτι τρομερό πρέπει να είχε κάνει σε κάποια προηγούμενη ζωή για να γεννηθεί έτσι"».<br />96 Για μια προσεκτική ανάλυση των μεθόδων που χρησιμοποιούν οι αιρέσεις, βλ. Barker (1984). Περισσότερες δημοσιογραφικές αναφορές για τις σύγχρονες αιρέσεις παρέχονταχ από το Lane (1996) και το Kilduff και Javers (1978).<br />97 Paul Vallely και Andrew Buncombe, «History of Christianity: Gospel according to Judas», Independent, 7 Απριλίου 2006.<br />98 Vermes (2000). Ay άηα τον πλησίον σον<br />99 To άρθρο τού Hartung δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό Skeptic, 3:4,1995, αλλά τώρα είναι εύκολα προσβάσιμο στη διεύθυνση http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/ltnO 1 .html.<br />100 Smith (1995).<br />101 Guardian, 12 Μαρτίου 2002: http://books.guardian.co.uk/departments/ politicsphilosophyandsociety/story/0„664342,00.html.<br />ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ<br />419<br />102 N.D. Glenn, «Interreligious marriage in the United States: patterns and recent trends», Journal of Marriage and the Family, 44:3,1982, σελ. 555-566.<br />To ηθικό Zeitgeist<br />103 http://www.ebonmusings.org/atheism/newlOc.html.<br />104 Huxley (1871).<br />105 http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/.<br />Τι έχετε va πείτε για τον Χήλερ και τον Στάλιν —αντοίδεν ήταν άθεοι;<br />106 Bullock (1991).<br />107 Bullock (2005).<br />108 http://www.frrf.org/fttoday/1997/march97/holocaust.html. Αυτό το άρθρο τού Richard Ε. Smith, αρχικά δημοσιευμένο στο τεύχος Μαρτίου 1997 τού Freethought Today, περιέχει μεγάλο αριθμό παραθεμάτων τού Χίτλερ και άλλων ναζιστών, με αναφορά στχς πηγές τους. Εκτός αν δηλώνεται δχαφορετικά, τα παραθέματα που περιλαμβάνω προέρχονται από το άρθρο τού Smith.<br />109 http://homepages.paradise.net.nz/mischedj/ca_hitler.html.<br />110 Bullock (2005:96).<br />111 Αδόλφος Χίτλερ, λόγος της 12ης Απριλίου 1922. Βλ. Baynes (1942:19-20).<br />112 Bullock (2005:43).<br />113 Αυτό το απόσπασμα και το ακόλουθο προέρχονται από το άρθρο τής Anne Nicol Gaylor σχετικά με τη θρησκεία τού Χίτλερ, που βρίσκεται στο: http://www.ffrf.org/fttoday/back/hitler.html.<br />114 http://www.contra-mundum.org/schirrmacher/NS_Religion.pdf.<br />8. Τι κακό έχει η θρησκεία; Προς τι τόση εχθρότητα; Φονταμενταλίσμός και νπονόμενση της επιοτήμης<br />115 Από το κεφ. 1.2. «What is true?», στο A Devil's Chaplain.<br />116 Ken ox δύο αναφορές τού Wise που παραθέτω προέρχονται από τη συνεισφορά του στο In Six Daysxou 1999, μια ανθολογία δοκιμίων από δημιουργιστές, υπέρμαχους της θεωρίας της νεαρής Γης (Ashton 1999).<br />Η σκοτεινή πλευρά της απολντοκρατίας<br />117 Warraq (1995:175).<br />118 Η φυλάκιση του John William Gott επειδή αποκάλεσε τον Ιησού κλόουν αναφέρεται στο The Indypedia, δημοσιευμένη από την Independent, στις 29 Απριλίου 2006. Η επιχειρούμενη δίωξη του BBC για βλασφημία αναφέρεται ατιό τις ειδήσεις τού BBC, στις 10 Ιανουαρίου 2005: http://news.bbc.co.Uk/l/hi/entertainment/tv_and_radio/4161109.stm.<br />119 http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_TaUban.html. Πίστη και ομοφνλοφύία<br />120 Hodges (1983).<br />121 Αυτό, όπως και τα υπόλοιπα παραθέματα της ενότητας, προέρχονται από<br />420<br />Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΓΑΠΑΤΗ<br />την ιστοσελίδα για τους αμερικανούς Ταλιμπάν που ήδη αναφέρθηκε: http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_Taliban.html.<br />122 http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_Taliban.html.<br />123 Από την επίσημη ιστοσελίδα της Εκκλησίας Βαπτιστών τού Γουέστμηορο, του πάστορα Phelps, godhatesfags.com: http://www.godhatesfags.com/fliers/ jan2006/2006013 l_coretta-scott-king-funeral.pdf.<br />Πίστη και ιερότητα της ανθρώπινης ζωής<br />124 Βλ. Mooney (2005). Επίσης Silver (2006), το οποίο έφτασε όταν το παρόν ήταν στις τελικές διορθώσεις, πολύ αργά ώστε να συζητηθεί όσο εκτενώς θα ήθελα.<br />125 Για μια ενδιαφέρουσα ανάλυση πάνω στο τι είναι αυτό που καθιστά το Τέξας ιδιαίτερο όσον αφορά το εν λόγω ξήτημα, βλ.: http://www.pbs.org/ wgbh/pages/frontline/shows/execution/readings/texas.html.<br />126 http://en/wikipedia.org/wiki/Karla_Faye_Tucker.<br />127 Οι ρήσεις αυτές τού Randall Terry προέρχονται από την ίδια ιστοσελίδα για τους αμερικανούς Ταλιμπάν που αναφέρθηκε προηγουμένως: http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/The_American_Taliban.html.<br />128 Αναφέρεται στα νέα του καναλιού Fox: http://www.foxnews.com/story/0,2933,96286,00.html.<br />129 Μ. Stamp Dawkins (1980). Η Μεγάλη περί Μπετόβεν Πλάνη<br />130 http://www.warroom.com/efhical.htm.<br />131 Medawar και Medawar (1977).<br />Πώς η «μετριοπαθής» πίστη εκτρέφει το φανατισμό<br />132 To άρθρο τού Johann Hari, που αρχικά δημοσιεύτηκε στην Independent, στο φύλλο της 15ης Ιουλίου 2005, μπορεί να βρεθει' οτην ιοτοσελίδα: http://www.johannhari.com/archive/article.php?id=640.<br />133 Village Voice, 18 Μαΐου 2004: http://www.villagevoice.com/news/ 0420,ρεΓΐ5ΐείη,53582,1.1ΐΐΓη1.<br />134 Harris (2004:29).<br />135 Nasra Hassan, «An arsenal of believers», New Yorker, 19 Νοεμβρίου 2001. Βλ. επίσης: http://www.bintjbeil.com/articles/en/011119_hassan.html.<br />9. Παιδική ηλικία, κακοποίηση και απόδραση ατιό τη θρησκεία Σωματική και πνενματική κακοποίηση<br />136 Αναφέρεται από τις ειδήσεις τού BBC: http://news.bbc.co.Uk/l/hi/wales/901723.stm.<br />137 LoftusKaiKetcham(1994).<br />138 Βλ. John Waters στους Irish Times•. http://oneinfour.org/news/news2003/roots/.<br />139 Associated Press, 10 Iouviou 2005: http://www.rickross.com/reference/clergy/clergy426.html.<br />ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ<br />421<br />140 http://www.avl611.org/hell.html. Σε νπεράσπιση των παιδιών<br />141 Ν. Humphrey, «What shall we tell the children?», oro Williams (1998)• ανατύπωση OTO Humphrey (2002).<br />142 http://www.law.uinkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/yoder.html. 'Eva εκπαιδεντικό σκάνδαλο<br />143 Guardian, 15 Ιανουαρίου 2005: http://www.guardian.co.Uk/weekend/story/0,, 1389500,00.html.<br />144 Times Educational Supplement, 15 Ιουλίου 2005.<br />145 Error! Hyperlink reference not valid.dol801.xml.<br />146 Guardian, 15 Ιανουαρίου 2005: http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0„1389500,00.html.<br />147 To κεΐμενο της επιστολής μας, την οποία συνέγραψε ο επίσκοπος της Οξφόρδης, έχει ως εξής:<br />Αγαπητέ Κύριε Πρωθυπουργέ,<br />Σας γράφουμε ως μια ομάδα επιστημόνων και επισκόπων για να εκφράσουμε την ανησυχία μας γύρω από τη διδασκαλία τής επιστήμης στο Τεχνολογικό Κολέγιο Emmanuel στο Γκέιτσχεντ. Η εξέλιξη είναι μια επιστημονική θεωρία μεγάλης εξηγητικής ισχύος, ικανή να ερμηνεύσει ένα πλατύ εύρος φαινομένων σε διάφορους κλάδους της επιστήμης. Επιδέχεται βελτίωση, επιβεβαΐωση, ή ακόμη και δραστική τροποποίηση εάν υπάρξουν οι κατάΛληλες ενδείξεις. Δεν αποτελεί, όπως ισχυρίζονται οι εκπρόσωποι του κολεγίου, μια «θέση πίστης», στην ίδια κατηγορία με τη βιβλική Δημιουργια, η οποία έχει διαφορετική λειτουργία και διαφορετικό σκοπό. To ξήτημα είναι ευρύτερο από το τι διδασκεται επί του παρόντος σε ένα κολέγιο. Υπάρχει σήμερα μια αυξανόμενη ανησυχία γύρω από το τι θα διδάσκεται και πώς θα διδάσκεται στη νέα γενεά των προτεινόμενων σχολείων πίστης. Είμαστε της γνώμης ότι τα προγράμματα σττουδών σε τέτοια σχολεία, όπως καχ στο Τεχνολογικό Κολέγιο Emmanuel, πρέπει να επιβλέπονται αυστηρά, ώοτε να εξασφαλιστεί ότι τα αντικείμενα της επιστήμης και των θρησκευτικών σπουδών θα τυγχάνουν του σεβασμού που τους αρμόζει. Ειλικρινά δικοί σας<br />148 British Humanist Association News, Μάρτιος-Απρίλιος 2006.<br />149 Observer, 22 Ιουλίου 2004: http://observer.guardian.co.Uk/magazine/story/0,11913,1258506,00.html.<br />Και πάλι η αφνπνιση της σννείδησης<br />150 To Λεξικό της Οξφόρόης ανιχνεύει την προέλευση της λέξης «γκέι» στην αργκό των αμερικανικών φυλακών τού 1935. To 1955, ο Peter Wildeblood,<br />422<br /> <br />στο διάσημο βιβλίο του Against the Law, θεώρησε απαραίτητο να ορίσει τη λέξη «γκέι» ως «έναν αμερικανικό ευφημχσμό για τους ομοφυλόφιλους».<br />151 http://uepengland.com/forunVindex.php?showtopic=184&mode=linear. Η θρησκεντική εκπαίδενση ως μέρος της λσγοτεχνικής κονλτούρας<br />152 Ο Shaheen έχει γράψει τρία βιβλία, ανθολογώντας χωριστά τις βιβλικές αναφορές στις κωμωδίες, τις τραγωδίες και τα ιστορικά έργα. To σύνολο των 1.300 αναφορών που καταμετρήθηκαν βρίσκεται στο http://www.shakespearefellowship.org/virtualclassroom/ StritmatterShaheenRev.htm.<br />153 http://www.bibleliteracy.org/Secure/Documents/BibleLiteracyReport2005.pdf<br />ΙΟ.Ένα αναγκαίο κενό; Παρηγοριά<br />154 Από μνήμης, αποδίδω τούτο το επνχείρημα στο φιλόσοφο της Οξφόρδης Derek Parfitt. Δεν έχω ερευνήσει την ηροέλευσή του λεπτομερώς, διότι το χρησψοποιώ μόνο παρεμπιπτόντως ως παράδειγμα φιλοσοφικής παρηγορχάς.<br />155 Αναφέρεταχ από τις ειδήσεις τού BBC: http://news.bbc.co.uk/1/hi/ special_report/1999/06/99/cardinal_hume_funeral/376263.stm.<br />Η κατεξοχήν μηούρκα<br />156 Wolpert (1992).<br />ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ<br />Ανωνύμου (1985). Life: How Did It Get Here? By Evolution or by Creation? Νέα<br />Υόρκη: Watchtower Bible and Tract Society. Adams, D. (2003). The Salmon of Doubt. Λονδίνο: Pan. Alexander, R.D. και Tinkle, D.W., ετπμ. (1981). Natural Selection and Social<br />Behavior. Νέα Υόρκη: Chiron Press. Ashton, J.F., επιμ. (1999). In Six Days: Why 50 Scientists Choose to Believe in<br />Creation. Σίντνεϊ: New Holland. Atkins, P.W. (1992). Creation Revisited. Οξφόρδη: W.H. Freeman. [ΗΔημιονργία<br />—αναθεωρημένη, Κάτοπτρο, 1996.] Atran, S. (2002). In Gods We Trust. Οξφόρδη: Oxford University Press. Attenborough, D. (1960). Quest in Paradise. Λονδίνο: Lutterworth. Aunger, R. (2002). The Electric Meme: A New Theory of How We Think. Νέα Υόρκη:<br />Free Press. Baggini, J. (2003). Atheism: A Very Short Introduction. Οξφόρδη: Oxford University<br />Press. Barber, N. (1988). Lords of the Golden Horn. Λονδίνο: Arrow. Barker, D. (1992). Losing Faith in Faith. Μάνπσον, Ουισκόνσιν: Freedom From<br />Religion Foundation. Barker, E. (1984). The Making of a Moonie: Brainwashing or Choice? Οξφόρδη:<br />Blackwell. Barrow, J.D. και Tipler, F.J. (1988). TheAnthropic Cosmological Principk. Νέα<br />Υόρκη: Oxford University Press. Baynes, N.H., επιμ. (1942). The Speeches of Adolf Hitler, τόμ. 1. Οξφόρδη: Oxford<br />University Press. Behe, M.J. (1996). Darwin's Black Box. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Beit-Hallahmi, B. και Argyle, M. (1997). The Psychology of Religious Behaviour,<br />Belief and Experience. Λονδίνο: Routledge. Berlinerblau, J. (2005). The Secular Bible: Why Nonbelievers Must Take Religion<br />Seriously. Καίμπριτξ: Cambridge University Press. Blackmore, S. (1999). The Meme Machine. Οξφόρδη: Oxford University Press. Blaker, K., επιμ. (2003). The Fundamentals of Extremism: The Christian Right in<br />America. Πλίμουθ: New Boston.<br />424<br /> <br />Bouquet, A.C. (1956). Comparative Religion. Χάρμονσγουερθ: Penguin.<br />Boyd, R. και Richerson, P.J. (1985). Culture and the Evolutionary Process. Σικάγο:<br />University of Chicago Press. Boyer, P. (2001). Religion Explained. Λονδίνο: Heinemann. Brodie, R. (1996). Virus of the Mind: The New Science of the Meme. Σιάτλ: Integral<br />Press. Buckman, R. (2000). Can We Be Good without God? Τορόντο: Viking. Bullock, A. (1991). Hitler and Stalin. Λονδίνο: HarperCollins. Bullock, A. (2005). Hitler: A Study in Tyranny. Λονδίνο: Penguin. Buss, D.M., επιμ. (2005). The Handbook of Evolutionary Psychology. Χομπόουκεν,<br />Νιου Τζέρσι: Wiley. Cairns-Smith, A.G. (1985). Seven Clues to the Origin of Life. Καίμπριτζ: Cambridge<br />University Press. [Ta επτά ίχνη για την προέλενση της ζωής, Κάτοητρο, 1992.] Comins, Ν.Ε (1993). What if the Moon Didn't Exist? Νέα Υόρκη: HarperCollins. Coulter, A. (2006). Godless: The Church of Liberation. Νέα Υόρκη: Crown Forum. Darwin, C. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. Λονδίνο:<br />John Murray. [Ηκαταγωγή των ειδών, Γκοβόστης, 1910.] Dawkins, Μ. Stamp (1980). Animal Suffering. Λονδίνο: Chapman & Hall. Dawkins, R. (1976). The Selfish Gene. Οξφόρδη: Oxford University Press. [To<br />εγωιστικό γονίδιο, Κάτοπτρο, υπό έκδοση.] Dawkins, R. (1982). The Extended Phenotype. Οξφόρδη: W.H. Freeman. Dawkins, R. (1986). The Blind Watchmaker. Χάρλοου: Longman. [O τυφλός<br />ωρολογοποιός, Κάτοπτρο, 1994 (πρώτη έκδοση), 2001 (δεύτερη έκδοση).] Dawkins, R. (1995). River Out of Eden. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. [Οποταμός<br />της ζωής, Κάτοπτρο, 1995.] Dawkins, R. (1996). Climbing Mount Improbable. Νέα Υόρκη: Norton. Dawkins, R. (1998). Unweaving the Rainbow. Λονδίνο: Penguin. [ Υφαίνοντας το<br />ουράνιο τόξο, Τραυλός, 2000.] Dawkins, R. (2003). A Devil's Chaplain: Selected Essays. Λονδίνο: Weidenfeld &<br />Nicolson. Dennett, D. (1995). Darwin's Dangerous Idea. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Dennett, D.C. (1987). The Intentional Stance. Καίμπριτζ, Μασαχουσέτη: MIT Press. Dennett, D.C. (2003). Freedom Evolves. Λονδίνο: Viking. Dennett, D.C. (2006). Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon.<br />Λονδίνο: Viking. Deutsch, D. (1997). The Fabric of Reality. Λονδίνο: Allen Lane. Distin, K. (2005). The Selfish Meme: A Critical Reassessment. Καίμπριτζ: Cambridge<br />University Press. Dostoevsky, F. (1994). The Karamazov Brothers. Οξφόρδη: Oxford University Press. Ehrman, B.D. (2003a). Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We<br />Never Knew. Οξφόρδη: Oxford University Press.<br />ΒΐΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ<br />425<br />Ehrman, B.D. (2003b). Lost Scriptures: BooL• that Did Not Make 11 into the New<br />Testament. Οξφόρδη: Oxford University Press. Ehrman, B.D. (2006). Whose Word Is It? Λονδίνο: Continuum. Fisher, H. (2004). Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love. Νέα<br />Υόρκη: Holt. Forrest, B. και Gross, P.R. (2004). Creationism's Trojan Horse: The Wedge of<br />Intelligent Design. Οξφόρδη: Oxford University Press. Frazer, J.G. (1994). The Golden Bough. Λονδίνο: Chancellor Press. [O χρυοός<br />κλώνος, Εκάτη, 5 τόμοι.] Freeman, C. (2002). The Closing of the Western Mind. Λονδίνο: Heinemann. Galouye, D.F. (1964). Counterfeit World. Λονδίνο: Gollancz. Glover, J. (2006). Choosing Children. Οξφόρδη: Oxford University Press. Goodenough, U. (1998). The Sacred Depths of Nature. Νέα Υόρκη: Oxford<br />University Press. Goodwin, J. (1994). Price of Honour: Muslim Women Lift the Veil of Silence on the<br />Islamic World. Λονδίνο: Little, Brown. Gould, S.J. (1999). Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life. Νέα<br />Υόρκη: Ballantine. Grafen, A. KCU Ridley, M., επιμ. (2006). Richard Dawkins: How a Scientist Changed<br />the Way We Think Οξφόρδη: Oxford University Press. Grand, S. (2000). Creation: Life and How to Make It. Λονδίνο: Weidenfeld &<br />Nicolson. Grayling, A.C. (2003). What Is Good? The Search for the Best Way to Live. Λονδίνο:<br />Weidenfeld & Nicolson. Gregory, R.L. (1997). Eye and Brain. Πρίνστον: Princeton University Press. Halbertal, M. και Margalit, A. (1992). Idolatry. Και'μπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard<br />University Press. Harris, S. (2004). The End of Faith: Religion, Terror and the Future of Reason. Νέα<br />Υόρκη: Norton. Harris, S. (2006). Letter to a Christian Nation. Νέα Υόρκη: Knopf. Haught, J.A. (1996). 2000 Years of Disbelief: Famous People with the Courage to<br />Doubt. Μπάφαλο, Νέα Υόρκη: Prometheus. Hauser, M. (2006). Moral Minds: How Nature Designed our Universal Sense of Right<br />and Wrong. Νέα Υόρκη: Ecco. Hawking, S. (1988). A Brief History of Time. Λονδίνο: Bantam. [To χρονικό τον<br />Χρόνον, Κάτοπτρο, 1988 (πρώτη έκδοση), 1997 (δεύτερη έκδοση).] Henderson, Β. (2006). The Gospel of the Flying Spaghetti Monster. Νέα Υόρκη:<br />Villard. Hinde, R.A. (1999). Why Gods Persist: A Scientific Approach to Religion. Λονδίνο:<br />Routledge. Hinde, R.A. (2002). Why Good Is Good: The Sources of Morality. Λονδίνο: Routledge.<br />426<br /> <br />Hitchens, C. (1995). The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice.<br />Λονδίνο: Verso. Hitchens, C. (2005). Thomas Jefferson: Author of America. Νέα Υόρκη:<br />HarperCollins. Hodges, A. (1983). Alan Turing: The Enigma. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. {Άλαν<br />Τιούρινγκ —το Αίνιγμα, Τραυλός, 2004.] Holloway, R. (1999). Godless Morality: Keeping Religion out of Ethics. Εδιμβούργο:<br />Canongate. Holloway, R. (2001). Doubts and Loves: What is Left of Christianity. Εδιμβούργο:<br />Canongate. Humphrey, N. (2002). The Mind Made Flesh: Frontiers of Psychology and Evolution.<br />Οξφόρδη: Oxford University Press. Huxley, A. (2003). The Perennial Philosophy. Νέα Υόρκη: Harper. Huxley, A. (2004). Point Counter Point. Λονδίνο: Vintage. Huxley, T.H. (1871). Lay Sermons, Addresses and Reviews. Νέα Υόρκη: Appleton. Huxley, T.H. (1931). Lectures and Essays. Λονδίνο: Watts.<br />Jacoby, S. (2004). Freethinkers: A History of American Secularism. Νέα Υόρκη: Holt. Jammer, M. (2002). Einstein and Religion. Πρίνστον: Princeton University Press. Jaynes, J. (1976). The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral<br />Mind. Βοστόνη: Houghton Miffiin. Juergensmeyer, M. (2000). Terror in the Mind of God: The Global Rise of Religious<br />Violence. Μπέρκλεϊ: University of California Press. Kennedy, L. (1999). All in the Mind: A Farewell to God. Λονδίνο: Hodder &<br />Stoughton. Kertzer, D.I. (1998). The Kidnapping ofEdgardo Mortara. Νέα Υόρκη: Vintage. Kilduff, M. και Javers, R. (1978). The Suicide Cult. Νέα Υόρκη: Bantam. Kurtz, P., επιμ. (2003). Science and Religion: Are They Compatible?. Αμχερστ, Νέα<br />Υόρκη: Prometheus. Kurtz, P. (2004). Affirmations: Joyful and Creative Exuberance. Άμχερστ, Νέα Υόρκη:<br />Prometheus. Kurtz, P. και Madigan, T.J., επιμ. (1994). Challenges to the Enlightenment: In Defense<br />of Reason and Science. Αμχερστ, Νέα Υόρκη: Prometheus. Lane, B. (1996). Killer Cults. Λονδίνο: Headline. Lane Fox, R. (1992). The Unauthorized Version. Λονδίνο: Penguin. Levitt, N. (1999) Prometheus Bedeviled. Νιου Μπρούνσβικ, Νιου Τζέρσι: Rutgers<br />University Press. Loftus, E. και Ketcham, K. (1994). The Myth of Repressed Memory: False Memories<br />and Allegations of Sexual Abuse. Νέα Υόρκη: St Martin's. McGrath, A. (2004). Dawkins' God: Genes, Memes and the Meaning of Life.<br />Οξφόρδη: Blackwell. Mackie, J.L. (1985). The Miracle of Theism. Οξφόρδη: Clarendon Press. Medawar, P.B. (1982). Pluto's Republic. Οξφόρδη: Oxford University Press.<br />ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ<br />427<br />Medawar, Ρ.Β. και Medawar, J.S. (1977). The Life Science: Current Ideas of Biology.<br />Λονδίνο: Wildwood House. Miller, Kenneth (1999). Finding Darwin's God. Νέα Υόρκη: HarperCollins. Mills, D. (2006). Atheist Universe: The Thinking Person's Answer to Christian<br />Fundamentalism. Μπέρκλεϊ: Ulysses Books. Mitford, N. και Waugh, E. (2001). The Letters of Nancy Mitford and Evelyn Waugh.<br />Νέα Υόρκη: Houghton Mifflin. Mooney, C. (2005). The Republican War on Science. Καίμπρντζ, Μασαχουσέτη:<br />Basic Books. Perica, V. (2002). Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States. Νέα<br />Υόρκη: Oxford University Press. Phillips, K. (2006). American Theocracy. Νέα Υόρκη: Viking. Pinker, S. (1997). How the Mind WorL•. Λονδίνο: Allen Lane. Pinker, S. (2002). The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature. Λονδίνο:<br />Allen Lane. Plimer, I. (1994). Telling Lies for God: Reason vs Creationism. Μίλσονς Πόιντ:<br />Random House. Polkinghorne, J. (1994). Science and Christian Belief: Theological Reflections of a<br />Bottom-Up Thinker. Λονδίνο: SPCK. Rees, M. (1999). Just Six Numbers. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. [Μόνο έξι<br />αριθμοί, Κάτοπτρο, 2001.] Rees, Μ. (2001). Our Cosmic Habitat. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. Reeves, T.C. (1996). The Empty Church: The Suicide of Liberal Christianity. Νέα<br />Υόρκη: Simon & Schuster. Richerson, P.J. και Boyd, R. (2005). Not by Genes Alone: How Culture Transformed<br />Human Evolution. Σικάγο: University of Chicago Press. Ridley, Mark (2000). Mendel's Demon: Gene Justice and the Complexity of Life.<br />Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. Ridley, Matt (1997). The Origins of Virtue. Λονδίνο: Penguin. Ronson, J. (2005). The Men Who Stare at Goats. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Ruse, M. (1982). Darwinism Defended: A Guide to the Evolution Controversies.<br />Ρΐνπνγκ, Μασαχουσέτη: Addison-Wesley. Russell, B. (1957). Why I Am Not a Christian. Λονδίνο: Routledge. Russell, B. (1993). The Quotable Bertrand Russell. Άμχερστ, Νέα Υόρκη:<br />Prometheus. Russell, B. (1997a). The Collected Papers of Bertrand Russell, τόμ. 2: Last<br />Philosophical Testament, 1943-1968. Λονδίνο: Routledge. Russell, B. (1997b). Collected Papers, τόμ. 11, επιμ. J.C. Slater και P. Kollner.<br />Λονδίνο: Routledge. Russell, B. (1997c). Religion and Science. Οξφόρδη: Oxford University Press. Ruthven, M. (1989). The Divine Supermarket: Travels in Search of the Soul of<br />America. Λονδίνο: Chatto & Windus.<br />428<br /> <br />Sagan, C. (1995). Pale Blue Dot. Λονδίνο: Headline.<br />Sagan, C. (1996). The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark<br />Λονδίνο: Headline. [Στοιχειωμένος κόσμος,'Έ,σθΊΐτρον, 1998.] Scott, E.C. (2004). Evolution vs. Creationism: An Introduction.TouicmiopT,<br />Κονέκτικατ: Greenwood. Shennan, S. (2002). Genes, Memes and Human History. Λονδίνο: Thames & Hudson. Shermer, M. (1997). Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition<br />and Other Confusions of Our Time. Νέα Υόρκη: W.H. Freeman. [Γιατίοι<br />άνθρωποι πιστεύονν σε παράξενα πράγματα; Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,<br />2003.] Shermer, Μ. (1999). How We Believe: The Search for God in an Age of Science. Νέα<br />Υόρκη: W.H. Freeman. Shermer, M. (2004). The Science of Good and Evil: Why People Cheat, Gossip, Care,<br />Share, and Follow the Golden Rule. Νέα Υόρκη: Holt. Shermer, M. (2005). Science Friction: Where the Known Meets the Unknown. Νέα<br />Υόρκη: Holt. Shermer, M. (2006). The Soul of Science. Λος Άντζελες: Skeptics Society. Silver, L.M. (2006). Challenging Nature: The Clash of Science and Spirituality at the<br />New Frontiers of Life. Νέα Υόρκη: HarperCollins. Singer, P. (1990). Animal Liberation. Λονδίνο: Jonathan Cape. Singer, P. (1994). Ethics. Οξφόρδη: Oxford University Press. Smith, K. (1995). Ken's Guide to the Bible. Νέα Υόρκη: Blast Books. Smolin, L. (1997). The Life of the Cosmos. Λονδίνο: Weidenfeld & Nicolson. Smythies, ]. (2006). Bitter Fruit. Τσάρλεστον, Νότια Καρολίνα: Booksurge. Spong, J.S. (2005). The Sins of Scripture. Σαν Φρανσίσκο: Harper. Stannard, R. (1993). Doing Away with God? Creation and the Big Bang. Λονδίνο:<br />Pickering. Steer, R. (2003). Letter to an Influential Atheist. Καρλάιλ: Authentic Lifestyle Press. Stenger, V.J. (2003). Has Science Found God? The Latest Results in the Search for<br />Purpose in the Universe. Νέα Υόρκη: Prometheus. Susskind, L. (2006). The Cosmic Landscape: String Theory and the Illusion of<br />Intelligent Design. Νέα Υόρκη: Little, Brown. Swinburne, R. (1996). Is There a God? Οξφόρδη: Oxford University Press. Swinburne, R. (2004). The Existence of God. Οξφόρδη: Oxford University Press. Taverne, R. (2005). The March of Unreason: Science, Democracy and the New<br />Fundamentalism. Οξφόρδη: Oxford University Press. Tiger, L. (1979). Optimism: The Biology of Hope. Νέα Υόρκη: Simon & Schuster. Toland, J. (1991). Adolf Hitler: The Definitive Biography. Νέα Υόρκη: Anchor. Trivers, R.L. (1985). Social Evolution. Μένλο Παρκ, Καλιφόρνια: Benjamin/<br />Cummings. Unwin, S. (2003). The Probability of God: A Simple Calculation that Proves the<br />Ultimate Truth. Νέα Υόρκη: Crown Forum.<br />ΒΐΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ<br />429<br />Vermes, G. (2000). The Changing Faces of Jesus. Λονδίνο: Allen Lane. Ward, K. (1996). God, Chance and Necessity. Οξφόρδη: Oneworld. Warraq, I. (1995). Why I Am Not a Muslim. Νέα Υόρκη: Prometheus. Weinberg, S. (1993). Dreams of a Final Theory. Λονδίνο: Vintage. ['Ονεψα για μια<br />Τελική Θεωρία, Κάτοπτρο, 1995.] Wells, G.A. (1986). Did Jesus Exist? Λονδίνο: Pemberton. Wheen, F. (2004). How Mumbo-Jumbo Conquered the World: A Short History of<br />Modern Delusions. Λονδίνο: Fourth Estate. Williams, W, επιμ. (1998). The Values of Science: Oxford Amnesty Lectures 1997.<br />Μπόουλντερ, Κολοράντο: Westview. Wilson, A.N. (1993). Jesus. Λονδίνο: Flamingo. Wilson, A.N. (1999). God's Funeral. Λονδίνο: John Murray. Wilson, D.S. (2002). Darwin's Cathedral: Evolution, Religion and the Nature of<br />Society. Σικάγο: University of Chicago Press. Wilson, E.O. (1984). Biophilia. Καίμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press. Winston, R. (2005). The Story of God. Λονδίνο: Transworld/BBC. Wolpert, L. (1992). The Unnatural Nature of Science. Λονδίνο: Faber & Faber. Wolpert, L. (2006). Six Impossible Things Before Breakfast: The Evolutionary Origins<br />of Belief. Λονδίνο: Faber & Faber. Young, M. και Edis, T, επιμ. (2006). Why Intelligent Design Fails: A Scientific<br />Critique of the New Creationum. Νιου Μπρούνσγουικ; Rutgers University Press.<br /><br />ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ<br />Ένας γενικός κατάλογος φιλικών διευθύνσεων, γχα ανθρώπους που επιθυ-μούν να ξεφύγουν από τη θρησκεία. Πρόθεσή μου είναι να ενημερώνω τακτικά τον παρακάτω κατάλογο στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος Richard Dawkins για τη Λογική και την Επιστήμη: www.richarddawkins.net. Ζητώ συγγνώμη για τον περιορισμό τού εν λόγω καταλόγου στον αγγλόφωνο κόσμο.<br />ΗΠΑ<br />American Atheists<br />PO Box 5733, Parsippany, NJ 07054-6733<br />Voicemail: 1-908-276-7300<br />Fax: 1-908-276-7402<br />Email: info@atheists.org<br />www.atheists.org<br />American Humanist Association<br />1777 T Street, NW, Washington, DC 20009-7125<br />Telephone: (202) 238-9088<br />Toll-free: 1-800-837-3792<br />Fax: (202) 238-9003<br />www.americanhumanist.org<br />Atheist Alliance International<br />PO Box 26867, Los Angeles, CA 90026<br />Toll-free: 1-866-HERETIC<br />Email: info@atheistalliance.org<br />www.atheistalliance.org<br />The Brights<br />PO Box 163418, Sacramento, CA 95816<br />432<br /> <br />Email: the-brights@the-brights.net www.the-brights.net<br />Center for Inquiry Transnational<br />Council for Secular Humanism<br />Campus Freethought Alliance<br />Center for Inquiry - On Campus<br />African Americans for Humanism<br />3965 Rensch Road, Amherst, NY 14228<br />Telephone: (716) 636-4869<br />Fax: (716) 636-1733<br />Email: info@secularhumanism.org<br />www.centerforinquiry.net<br />www.secularhumanism.org<br />www.campusfreetho ught.org<br />www.secularhumanism.org/index.php?section=aah8q age=index<br />Freedom From Religion Foundation<br />PO Box 750, Madison, WI 53701 Telephone: (608) 256-5800 Email: info@ffrf.org www.ffrf.org<br />Freethought Society of Greater Philadelphia<br />PO Box 242, Pocopson, PA 19366-0242<br />Telephone: (610) 793-2737<br />Fax: (610) 793-2569<br />Email: fsgp@freethought.org<br />www.fsgp.org/<br />Institute for Humanist Studies 48 Howard St, Albany, NY 12207 Telephone: (518) 432-7820 Fax: (518) 432-7821 www.humaniststudies.org<br />International Humanist and Ethical Union - USA<br />Appignani Bioethics Center<br />PO Box 4104, Grand Central Station, New York, NY 10162<br />Telephone: (212) 687-3324<br />Fax: (212) 661-4188<br />ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ<br />433<br />Internet Infidels<br />PO Box 142, Colorado Springs, CO 80901-0142<br />Fax:(877)501-5113<br />www.infidels.org<br />James Randi Educational Foundation<br />201 S.E. 12th St (E. Davie Blvd), Fort Lauderdale, FL 33316-1815<br />Telephone: (954) 467-1112<br />Fax: (954) 467-1660<br />Email: jref@randi.org<br />www.randi.org<br />Secular Coalition for America<br />PO Box 53330, Washington, DC 20009-9997<br />Telephone: (202) 299-1091<br />www.secular.org<br />Secular Student Alliance<br />PO Box 3246, Columbus, OH 43210<br />Toll-free Voicemail/Fax: 1-877-842-9474<br />Email: ssa@secularstudents.org<br />www.secularstudents.org<br />The Skeptics Society<br />PO Box 338, Altadena, CA 91001<br />Telephone: (626) 794-3119<br />Fax: (626) 794-1301<br />Email: editorial@skeptic.com<br />www.skeptic.com<br />Society for Humanistic Judaism<br />28611 W. 12 Mile Rd, Farmington Hills, MI 48334<br />Telephone: (248) 478-7610<br />Fax: (248) 478-3159<br />Email: info@shj.org<br />www.shj.org<br />Βρετανία<br />British Humanist Association<br />1 Gower Street, London WC1E 6HD<br />Telephone: 020 7079 3580<br />Fax: 020 7079 3588<br />434<br />Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΓΑΠΑΤΗ<br />Email: info@humanism.org.uk www.humanism.org.uk<br />International Humanist and Ethical Union - UK 1 Gower Street, London WC1E 6HD Telephone: 020 7631 3170 Fax: 020 7631 3171 www.iheu.org/<br />National Secular Society<br />25 Red Lion Square, London WCIR 4RL<br />Tel: 020 7404 3126<br />Fax: 0870 762 8971<br />www.secularism.org.uk/<br />New Humanist<br />1 Gow